Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच अलिङ्गो लिङ्गमूलं तु अव्यक्तं लिङ्गमुच्यते अलिङ्गः शिव इत्युक्तो लिङ्गं शैवमिति स्मृतम्

સૂતએ કહ્યું—જે નિશાનરહિત (અલિંગ) છે તે જ લિંગનું મૂળ છે; અવ્યક્ત તત્ત્વને લિંગ કહેવામાં આવે છે. શિવને ‘અલિંગ’ કહેવાયો છે અને લિંગને શૈવચિહ્ન તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 2

प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुर्लिङ्गमुत्तमम् गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शादिवर्जितम्

જે ઉત્તમ લિંગને ‘પ્રધાન’ અને ‘પ્રકૃતિ’ કહે છે, તે ગંધ-વર્ણ-રસથી રહિત છે અને શબ્દ-સ્પર્શ આદિથી પણ પર છે.

Verse 3

अगुणं ध्रुवमक्षय्यम् अलिङ्गं शिवलक्षणम् गन्धवर्णरसैर्युक्तं शब्दस्पर्शादिलक्षणम्

તે નિર્ગુણ, ધ્રુવ અને અક્ષય છે—અલિંગ હોવા છતાં શિવલક્ષણથી ઓળખાય છે. અને પ્રગટ જગતમાં તે જ ગંધ-વર્ણ-રસ તથા શબ્દ-સ્પર્શ આદિ લક્ષણોથી યુક્ત કહેવાય છે.

Verse 4

जगद्योनिं महाभूतं स्थूलं सूक्ष्मं द्विजोत्तमाः विग्रहो जगतां लिङ्गम् अलिङ्गाद् अभवत्स्वयम्

હે દ્વિજોત્તમો, જે જગતની યોનિ છે—મહાભૂત, સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ—તે જ સ્વયં અલિંગ અવસ્થામાંથી પ્રગટ થઈ જગતોનું વિગ્રહરૂપ લિંગ બન્યું.

Verse 5

सप्तधाचाष्टधा चैव तथैकादशधा पुनः लिङ्गान्यलिङ्गस्य तथा मायया विततानि तु

પછી અલિંગના લિંગો તેની માયાથી સાત રીતે, આઠ રીતે અને ફરી અગિયાર રીતે વિસ્તરાવવામાં આવ્યા છે.

Verse 6

तेभ्यः प्रधानदेवानां त्रयमासीच्छिवात्मकम् एकस्मात्त्रिष्वभूद्विश्वम् एकेन परिरक्षितम्

તે મુખ્ય દેવતાઓમાંથી શિવાત્મિક ત્રયનું પ્રાદુર્ભાવ થયું. એકમાંથી જ વિશ્વ ત્રિવિધ બની પ્રગટ્યું, અને એ જ એક દ્વારા તે પરિરક્ષિત તથા પોષિત છે.

Verse 7

एकेनैव हृतं विश्वं व्याप्तं त्वेवं शिवेन तु अलिङ्गं चैव लिङ्गं च लिङ्गालिङ्गानि मूर्तयः

એ એક દ્વારા જ આ સમગ્ર વિશ્વ ધારિત અને સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે—અર્થાત્ શિવ દ્વારા. તે અલિંગ પણ છે અને લિંગરૂપ પણ; તેની મૂર્તિઓ ત્રણ—અલિંગ, લિંગ, અને લિંગ-અલિંગ.

Verse 8

यथावत्कथिताश्चैव तस्माद्ब्रह्म स्वयं जगत् अलिङ्गी भगवान् बीजी स एव परमेश्वरः

યથાવત્ જેમ કહેલું છે તેમ, એ જ બ્રહ્મ સ્વયં જગત બને છે. અલિંગી, બીજસ્વરૂપ ભગવાન—એ જ પરમેશ્વર છે.

Verse 9

बीजं योनिश् च निर्बीजं निर्बीजो बीजमुच्यते बीजयोनिप्रधानानाम् आत्माख्या वर्तते त्विह

અહીં ‘બીજ’ અને ‘યોની’ તેમજ ‘નિર્બીજ’નું વર્ણન છે; નિર્બીજને જ સાચું બીજ કહેવામાં આવે છે. બીજ-યોની-પ્રધાન કારણો માટે અહીં ‘આત્મા’ નામની સંજ્ઞા ઉપદેશાય છે.

Verse 10

परमात्मा मुनिर्ब्रह्म नित्यबुद्धस्वभावतः विशुद्धो ऽयं तथा रुद्रः पुराणे शिव उच्यते

તે પરમાત્મા છે—મુનિ અને બ્રહ્મ પણ. સ્વભાવથી નિત્યબુદ્ધિ (શુદ્ધ ચૈતન્ય) અને પરમ વિશુદ્ધ; તેથી આ રુદ્ર પુરાણમાં ‘શિવ’ કહેવાય છે.

Verse 11

शिवेन दृष्टा प्रकृतिः शैवी समभवद्द्विजाः सर्गादौ सा गुणैर्युक्ता पुराव्यक्ता स्वभावतः

હે દ્વિજ ઋષિઓ, શિવના દર્શનથી પ્રકૃતિ સૃષ્ટિના આદિકાળે શૈવી બની; જે સ્વભાવથી પૂર્વે અવ્યક્ત હતી, તે ત્યારે ત્રિગુણોથી યુક્ત થઈ પ્રગટ થઈ।

Verse 12

अव्यक्तादिविशेषान्तं विश्वं तस्याः समुच्छ्रितम् विश्वधात्री त्वजाख्या च शैवी सा प्रकृतिः स्मृता

અવ્યક્તથી લઈને વિશેષ-ભેદાંત સુધીનું સમગ્ર વિશ્વ તેણીમાંથી ઉદ્ભવે છે અને તેણીમાં જ સ્થિત છે. તે વિશ્વધાત્રી, ‘ત્વજા’ નામે ઓળખાતી, અને પ્રભુની શૈવી શક્તિરૂપ પ્રકૃતિ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 13

तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां बहुप्रजाम् जनित्रीमनुशेते स्म जुषमाणः स्वरूपिणीम्

તે તે અજન્મા જનની સાથે શયન કરતો રહ્યો—જે એક હોવા છતાં બહુરૂપિણી, લોહિત, શુક્લ અને કૃષ્ણ રૂપે પ્રગટ, બહુપ્રજાસર્જક, જગતની માતા. તેમાં રમતાં તે પોતાની જ સ્વરૂપશક્તિ સાથે સ્થિત રહ્યો।

Verse 14

तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भुक्तभोगां जहाति च अजा जनित्री जगतां साजेन समधिष्ठिता

પરંતુ બીજો અજ—સ્વયં પણ અજન્મા—ભોગફળ ભોગવીને એ જ પ્રકૃતિને ત્યજી દે છે. તે અજા, જગતોની જનની, અજ પ્રભુ (પતિ-શિવ) દ્વારા સંપૂર્ણ અધિષ્ઠિત અને નિયંત્રિત રહે છે; અને પશુ જીવ કર્મફળ ચાખીને વિમુખ થાય છે।

Verse 15

प्रादुर्बभूव स महान् पुरुषाधिष्ठितस्य च अजाज्ञया प्रधानस्य सर्गकाले गुणैस् त्रिभिः

સૃષ્ટિકાળે તે ‘મહાન્’ તત્ત્વ પ્રગટ થયું—પુરુષાધિષ્ઠિત પ્રધાનએ, પ્રભુની અજ-આજ્ઞા (અપ્રેરિત સંકલ્પ) દ્વારા, ત્રિગુણોના માધ્યમથી સર્ગપ્રવર્તન કર્યું ત્યારે।

Verse 16

सिसृक्षया चोद्यमानः प्रविश्याव्यक्तमव्ययम् व्यक्तसृष्टिं विकुरुते चात्मनाधिष्ठितो महान्

સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત થઈ મહેશ્વર અવ્યક્ત, અવિનાશી તત્ત્વમાં પ્રવેશે છે. પોતાના આત્મસ્વરૂપે અંતર્યામી અધિષ્ઠાતા બની તે વ્યક્ત સૃષ્ટિનું વિસ્તરણ કરે છે।

Verse 17

महतस्तु तथा वृत्तिः संकल्पाध्यवसायिका महतस् त्रिगुणस् तस्माद् अहंकारो रजो ऽधिकः

મહત્ (વિશ્વબુદ્ધિ) ની વૃત્તિ સંકલ્પ અને નિશ્ચય કરાવનારી છે. મહત્ ત્રિગુણાત્મક છે; તેથી તેમાંથી અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાં રજોગુણ પ્રધાન રહે છે।

Verse 18

तेनैव चावृतः सम्यग् अहंकारस् तमो ऽधिकः महतो भूततन्मात्रं सर्गकृद्वै बभूव च

એ જ (તમસ) દ્વારા સંપૂર્ણ આવૃત થઈ અહંકાર તમોગુણ-પ્રધાન બન્યો. અને મહત્ માંથી ભૂત-તન્માત્રો તથા સર્ગની પ્રવૃત્તિ ઉત્પન્ન થઈ—આ રીતે સૃષ્ટિક્રમ થયો।

Verse 19

अहंकाराच्छब्दमात्रं तस्मादाकाशमव्ययम् सशब्दमावृणोत्पश्चाद् आकाशं शब्दकारणम्

અહંકારમાંથી શબ્દ-તન્માત્ર ઉત્પન્ન થયું; તેમાંથી અવિનાશી આકાશ પ્રગટ થયું. શબ્દયુક્ત બની તે પછી વિસ્તર્યું—આકાશ જ શબ્દનું કારણ અને આધાર છે।

Verse 20

तन्मात्राद्भूतसर्गश् च द्विजास्त्वेवं प्रकीर्तितः स्पर्शमात्रं तथाकाशात् तस्माद्वायुर् महान्मुने

હે દ્વિજોએ, તન્માત્રોથી ભૂતસર્જન આ રીતે પ્રકીર્તિત છે. આકાશમાંથી સ્પર્શ-તન્માત્ર ઉત્પન્ન થાય છે; તેમાંથી, હે મહામુને, વાયુ પ્રગટ થાય છે—આ શિવાધીન સૃષ્ટિક્રમ છે।

Verse 21

तस्माच्च रूपमात्रं तु ततो ऽग्निश्च रसस्ततः रसादापः शुभास्ताभ्यो गन्धमात्रं धरा ततः

તે સૂક્ષ્મ તત્ત્વમાંથી માત્ર રૂપ-તન્માત્રા પ્રગટ થાય છે; તેમાંથી અગ્નિ, અને અગ્નિમાંથી રસ-તન્માત્રા ઉત્પન્ન થાય છે. રસમાંથી શુભ આપઃ (જળ) પ્રગટ થાય છે; અને તે જળમાંથી ગંધ-તન્માત્રા, ત્યારબાદ પૃથ્વી પ્રગટ થાય છે. આ સર્વ શિવની આજ્ઞાથી પાશુના અનુભવ માટે તત્ત્વવિસ્તાર છે.

Verse 22

आवृणोद्धि तथाकाशं स्पर्शमात्रं द्विजोत्तमाः आवृणोद्रूपमात्रं तु वायुर्वाति क्रियात्मकः

હે દ્વિજોત્તમો, ત્યારે સ્પર્શ-તન્માત્રાએ આકાશને વ્યાપી ને આવરી લીધું. તેમાંથી ક્રિયા અને ગતિ-સ્વરૂપ વાયુ વહેવા લાગ્યો, અને તેણે રૂપ-તન્માત્રાની સૂક્ષ્મ શક્તિને ધારણ કરી.

Verse 23

आवृणोद्रसमात्रं वै देवः साक्षाद्विभावसुः आवृण्वाना गन्धमात्रम् आपः सर्वरसात्मिकाः

દેવ વિભાવસુ (અગ્નિ) એ સాక్షાત્ રસ-તન્માત્રાને આવરી લીધું; અને સર્વરસ-સ્વરૂપ આપઃ (જળ) એ આગળ ગંધ-તન્માત્રાને આવરી લીધું.

Verse 24

क्ष्मा सा पञ्चगुणा तस्माद् एकोना रससम्भवाः त्रिगुणो भगवान्वह्निर् द्विगुणः स्पर्शसम्भवः

પૃથ્વી પાંચ ગુણવાળી છે. તેમાંથી રસ-સમ્ભવ આપઃ (જળ) ઉત્પન્ન થાય છે, જે એક ગુણથી ઓછાં છે. ભગવાન્ વહ્નિ ત્રણ ગુણવાળો છે, અને સ્પર્શથી ઉત્પન્ન વાયુ બે ગુણવાળો છે—આ રીતે પ્રભુના ક્રમથી સ્થૂલ તત્ત્વો પ્રગટ થાય છે.

Verse 25

अवकाशस्ततो देव एकमात्रस्तु निष्कलः तन्मात्राद्भूतसर्गश् च विज्ञेयश् च परस्परम्

ત્યારબાદ, હે દેવ, આકાશ પ્રગટ થાય છે—એકમાત્ર તન્માત્રા-સ્વરૂપ અને નિષ્કલ (અખંડ). તે સૂક્ષ્મ તન્માત્રામાંથી જ ભૂતસૃષ્ટિ પ્રવર્તે છે; કારણ અને કાર્યનો આ પરસ્પર સંબંધ જાણવો જોઈએ.

Verse 26

वैकारिकः सात्त्विको वै युगपत्सम्प्रवर्तते सर्गस् तथाप्यहंकाराद् एवमत्र प्रकीर्तितः

વૈકારિક (સાત્ત્વિક) સૃષ્ટિ એકસાથે પ્રવર્તે છે; છતાં અહીં તેને અહંકાર-તત્ત્વમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી એમ જ પ્રકીર્તિત કરવામાં આવી છે।

Verse 27

पञ्च बुद्धीन्द्रियाण्यस्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु शब्दादीनामवाप्त्यर्थं मनश्चैवोभयात्मकम्

આ દેહધારીને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને પાંચ કર્મેન્દ્રિયો છે; અને મન—ઉભયાત્મક—શબ્દાદિ વિષયોની પ્રાપ્તિનું સાધન છે. પ્રકૃતિ-ક્ષેત્રમાં પશુ આ કરણોથી અનુભવ કરે છે, જ્યાં સુધી પાશ-મોક્ષ માટે પતિ શિવ તરફ ન વળે।

Verse 28

महदादिविशेषान्ता ह्य् अण्डमुत्पादयन्ति च जलबुद्बुदवत्तस्माद् अवतीर्णः पितामहः

મહતથી લઈને વિશેષ તત્ત્વો સુધી—આ બધાં બ્રહ્માંડ-અંડ ઉત્પન્ન કરે છે; અને તે અંડમાંથી જળના બબ્બલાની જેમ પિતામહ બ્રહ્મા પ્રાદુર્ભવ્યા।

Verse 29

स एव भगवान् रुद्रो विष्णुर्विश्वगतः प्रभुः तस्मिन्नण्डे त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

એ જ ભગવાન રુદ્ર સર્વવ્યાપી પ્રભુ વિષ્ણુ પણ છે; તે અંડની અંદર જ આ લોકો છે, અને તેની અંદર જ આ સમગ્ર જગત સ્થિત છે।

Verse 30

अण्डं दशगुणेनैव वारिणा प्रावृतं बहिः आपो दशगुणेनैव तद्बाह्यस्तेजसा वृताः

બ્રહ્માંડ-અંડ બહારથી દશગણ જળથી આવૃત છે; અને તે જળ પણ ફરી દશગણ બહાર તેજ (અગ્નિ) દ્વારા ઘેરાયેલું છે।

Verse 31

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम् वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः

તેજ તત્ત્વ બહારથી દશગણ વ્યાપક વાયુથી આવૃત થાય છે; અને વાયુ પણ બહારથી દશગણ વ્યાપક नभ/આકાશથી આવૃત છે. આ રીતે પ્રભુની સુવ્યવસ્થિત સૃષ્ટિમાં સ્થૂલ ભૂતો ક્રમે સૂક્ષ્મતર અને વધુ વ્યાપક આવરણોથી ઢંકાય છે।

Verse 32

आकाशेनावृतो वायुर् अहंकारेण शब्दजः महता शब्दहेतुर्वै प्रधानेनावृतः स्वयम्

શબ્દ-તત્ત્વમાંથી ઉત્પન્ન વાયુ આકાશથી આવૃત છે. શબ્દજ મૂળ (શબ્દહેતુ) અહંકારથી આવૃત છે; અને તે શબ્દનું કારણ મહત્ (બુદ્ધિ-તત્ત્વ) છે, જે પોતે જ પ્રધાન (પ્રકૃતિ)થી આવૃત રહે છે।

Verse 33

सप्ताण्डावरणान्याहुस् तस्यात्मा कमलासनः कोटिकोटियुतान्यत्र चाण्डानि कथितानि तु

કહેવામાં આવ્યું છે કે દરેક બ્રહ્માંડ-અંડ સાત આવરણોથી ઘેરાયેલું છે. તેના અંદર કમલાસન બ્રહ્મા અધિષ્ઠાતા-આત્મા છે; અને અહીં એવું પણ કહેવાયું છે કે આવા અંડો કરોડો-કરોડ છે।

Verse 34

तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्ध्वा शम्भोस्तु संनिधिम्

ત્યાં ત્યાં પ્રધાન દ્વારા ચતુર્મુખ બ્રહ્માઓ, હરિ-રૂપ વિષ્ણુઓ અને ભવ-રૂપ રુદ્રો સર્જાયા. તે સમયે તેઓ શંભુનું સાન્નિધ્ય પામી, તેની અધિષ્ઠાન-શક્તિ હેઠળ પ્રગટ થયા।

Verse 35

लयश्चैव तथान्योन्यम् आन्द्यन्तम् इति कीर्तितम् सर्गस्य प्रतिसर्गस्य स्थितेः कर्ता महेश्वरः

લય, પરસ્પર આશ્રય, તથા આদি-અંત—એમ કીર્તિત છે. સર્ગ, પ્રતિસર્ગ અને સ્થિતિનો કર્તા મહેશ્વર જ છે।

Verse 36

सर्गे च रजसा युक्तः सत्त्वस्थः प्रतिपालने प्रतिसर्गे तमोद्रिक्तः स एव त्रिविधः क्रमात्

સૃષ્ટિ સમયે તે રજોગુણથી યુક્ત છે, પાલનમાં સત્ત્વગુણમાં સ્થિત રહે છે, અને પ્રતિસર્ગ/પ્રલયમાં તમોગુણ પ્રધાન બને છે. આ રીતે ક્રમશઃ એ જ પ્રભુ ગુણકાર્યભેદે ત્રિવિધ કહેવાય છે।

Verse 37

आदिकर्ता च भूतानां संहर्ता परिपालकः तस्मान्महेश्वरो देवो ब्रह्मणो ऽधिपतिः शिवः

એ જ સર્વ ભૂતોનો આદિકર્તા, પરિપાલક અને સંહર્તા છે. તેથી મહેશ્વર દેવ શિવ બ્રહ્માનો પણ અધિપતિ છે।

Verse 38

सदाशिवो भवो विष्णुर् ब्रह्मा सर्वात्मको यतः एकदण्डे तथा लोका इमे कर्ता पितामहः

સદાશિવ સર્વાત્મા રૂપે અંતરમાં વસે છે, તેથી તેને જ ભવ, તેને જ વિષ્ણુ અને તેને જ બ્રહ્મા કહે છે। એક જ દંડતત્ત્વના એકાધિકારથી આ લોક પ્રવર્તે છે; તેના જ નિયમમાં પિતામહ બ્રહ્મા કર્તા રૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 39

प्राकृतः कथितस्त्वेष पुरुषाधिष्ठितो मया सर्गश् चाबुद्धिपूर्वस्तु द्विजाः प्राथमिकः शुभः

આ ‘પ્રાકૃત’ સર્ગને મેં પુરુષ (અંતર્યામી પ્રભુ) દ્વારા અધિષ્ઠિત કહ્યો છે। હે દ્વિજોઃ વિવેકબુદ્ધિ પ્રગટ થવા પહેલાં ઉત્પન્ન થયેલો પ્રાથમિક સર્ગ જ આદ્ય અને શુભ આરંભ માનવામાં આવે છે।