Adhyaya 8
The Narrative of the Five Pretas (Eligibility for rites and jīvac-chrāddha procedure)
પ્રેતકલ્પના વ્યવહારમુખી ધર્મમાં ગરુડ વિષ્ણુને પૂછે છે—મૃતકના ક્રિયાકર્મનો અધિકાર કોને અને શ્રાદ્ધના કેટલા પ્રકાર. વિષ્ણુ પાત્રતાનો ઉતરતો ક્રમ કહે છે—પ્રથમ પુત્રાદિ સીધા વંશજ, પછી ભાઈ-વંશ, પછી સપિંડ સગાં, પછી સમાનોદક સંબંધીઓ; બંને પક્ષે કોઈ ન હોય તો સ્ત્રીઓ. સંન્યાસી રાજાને પણ પૂર્વ, મધ્ય અને ઉત્તર કર્મોની નિર્ધારિત શ્રેણીથી સંસ્કાર કરવો. વાર્ષિક એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધની મહિમા—શ્રદ્ધાથી કરેલું શ્રાદ્ધ દેવો, પિતૃઓ, ભૂતો, નાગો, પશુઓ અને સર્વ જીવજગતને તૃપ્ત કરે છે અને તેઓ કુળક્ષેમ તથા ધનવૃદ્ધિ આપે છે. યોગ્ય કર્તા ન મળે તો ‘જીવચ્છ્રાદ્ધ’—જીવતા પોતે કરેલું શ્રાદ્ધ—માં શૌચ-શુદ્ધિ, વિષ્ણુપૂજન, અગ્નિ/સોમ/યમ/રુદ્રને મંત્રયુક્ત આહુતિ, બ્રાહ્મણભોજન, દક્ષિણા, તિલપાત્રદાન, જલતર્પણ, પિંડદાન, માસિક કર્મો અને અંતે સપિંડિકરણ સુધી વિધાન જણાવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
प्रेतकल्पे पञ्चप्रेतोपाख्यानं नाम सप्तमो ऽद्यायः गरुड उवाच / स्वामिन्कस्याधिकारो ऽत्र सर्व एवौर्ध्वदेहिके / क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ता वदैतत्सर्वमेव मे
પ્રેતકલ્પમાં ‘પંચ પ્રેતોપાખ્યાન’ નામનો સાતમો અધ્યાય. ગરુડ બોલ્યા—હે સ્વામી! અહીં ઔર્ધ્વદેહિક (મૃત્યુપશ્ચાત્) ક્રિયાઓ પર કોનો અધિકાર છે? આવી ક્રિયાઓ કેટલા પ્રકારની કહેલી છે? આ બધું મને સંપૂર્ણ કહો।
Verse 2
श्रीकृष्ण उवाच / पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्भ्राता भ्रातृसन्ततिः / सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रियार्हाः खग ज्ञातयः
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું—હે ખગ (ગરુડ)! પુત્ર, પૌત્ર અથવા પ્રપૌત્ર; તેમજ ભાઈ અને ભાઈની સંતતિ; અને સપીંડ સંબંધીઓની પરંપરા પણ—આ બધા જ્ઞાતિજન અંત્યેષ્ટિ-શ્રાદ્ધાદિ ક્રિયાઓ કરવા અધિકારી છે।
Verse 3
तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः / कुलद्वये ऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रियाः खग
તેમના સર્વના અભાવે સમાનોદક સંબંધીઓની સમગ્ર પરંપરાએ તે ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ. અને જો બંને કુળપરંપરા પણ છિન્ન થઈ જાય, તો હે ખગ (ગરુડ), સ્ત્રીઓ દ્વારા પણ અંત્યેષ્ટિ તથા પિતૃક્રિયાઓ કરાવવી જોઈએ।
Verse 4
इच्छयोच्छिन्नबन्धश्च कारयेदवनीपतिः / पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः
જેના સાંસારિક બંધન પોતાની ઇચ્છાથી છિન્ન થયા હોય એવો રાજા પણ—તેના માટે પૂર્વ, મધ્ય અને ઉત્તર ક્રિયાઓ ક્રમશઃ કરાવવી જોઈએ।
Verse 5
प्रतिसंवत्सरं पक्षिन्नेकोद्दिष्टविधानतः / श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यं फलं तस्य शृणुष्व मे
હે પક્ષી (ગરુડ)! દર વર્ષે એકોદ્દિષ્ટ-વિધાન મુજબ ત્યાં તેના માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; તેના ફળને મારી પાસેથી સાંભળો।
Verse 6
ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् / विश्वेदेवान्पितृ गणान्वयांसि मनुजान्पशून्
તે બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર, નાસત્યદ્વય, સૂર્ય, અગ્નિ, વસુઓ અને મરુતોને; તેમજ વિશ્વેદેવો, પિતૃગણ, પક્ષીઓ, મનુષ્યો અને પશુઓને પણ પોતાના અંદર સમાવે છે।
Verse 7
सरीसृपान्मातृगणान्यच्चान्यद्भूतसंज्ञितम् / श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन्प्रीणयत्यखिलं जगत्
શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરનાર સર્પાદિ સરિસૃપો, માતૃગણો તથા ભૂતસંજ્ઞિત અન્ય સર્વ જીવોને તૃપ્ત કરે છે; આ રીતે તે સમગ્ર જગતને પ્રસન્ન કરે છે।
Verse 8
ते तृप्तास्तर्पयन्त्येनं पुत्रदारधनैस्तथा / अधिकारः क्रियाभेदः समासात्ते निरूपितः
તેઓ તૃપ્ત થયા પછી પુત્ર, પત્ની અને ધન વગેરે દ્વારા પ્રતિફળરૂપે તેને પણ તૃપ્ત કરે છે. આ રીતે અધિકાર (પાત્રતા) અને ક્રિયાભેદ તને સંક્ષેપમાં સમજાવ્યા છે।
Verse 9
गरुड उवाच / उक्तेष्वेको ऽपि चेन्न स्यादधिकारी सुरोत्तम / कर्तव्यं किं तदा विष्णो पुरुषेण विजानता
ગરુડ બોલ્યા—હે દેવોત્તમ! તમે કહેલા કર્મોમાંથી એકમાં પણ જો કોઈ પુરુષને અધિકાર ન હોય, તો હે વિષ્ણુ, તે સમયે વિવેકી મનુષ્યે શું કરવું?
Verse 10
श्रीकृष्ण उवाच / अधिकारो यदा नास्ति यदि नास्ति च निश्चयः / जीविते सति जीवाय दद्याच्छ्राद्धंस्वयं नरः
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—જ્યારે અધિકારી (પાત્ર) ન હોય અને કોણ કરશે તેનો નિશ્ચય પણ ન હોય, ત્યારે જીવિત રહેતાં જ મનુષ્યે પોતાના હિત માટે પોતે જ શ્રાદ્ધ અર્પણ કરવું।
Verse 11
कृतोपवासः सुस्नातः कृष्णासङ्गः समाहितः / कर्तारमथ भोक्तारं विष्णुं सर्वेश्वरं यजेत्
ઉપવાસ કરીને, સારી રીતે સ્નાન કરીને, અશુદ્ધ સંગથી રહિત રહી અને મનને એકાગ્ર કરીને—કર્તા તથા ભોક્તા એવા સર્વેશ્વર વિષ્ણુનું પૂજન કરવું।
Verse 12
सदक्षिणाश्च सतिलास्तिस्त्रश्च जलधेनवः / निवेदयेत्पितृभ्यश्च स्वधेति सुसमाहितः
યથોચિત દક્ષિણા, તિલ અને ત્રણ જલધેનુ અર્પણ કરીને, સંપૂર્ણ સમાહિત થઈ ‘સ્વધા’ ઉચ્ચારી પિતૃઓને નિવેદન કરવું।
Verse 13
अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति स्मरन् / सोमायत्वा पितृमते स्वधा नम इति स्मरन्
‘કવ્યવાહન અગ્નિને સ્વધાસહ નમસ્કાર’ એમ સ્મરી ઉચ્ચારવું; પછી પિતૃમતિ સોમને ‘સ્વધા નમઃ’ એમ સ્મરવું।
Verse 14
दक्षिणेन तु दद्याच्च तृतीयां दक्षिणायुताम् / यमायाङ्गिरसे चाथ स्वधा नम इति स्मरन्
પછી નિર્ધારિત દક્ષિણાસહ ત્રીજી આહુતિ અર્પણ કરવી; યમ અને આંગિરસ માટે ‘સ્વધા નમઃ’ એમ સ્મરવું।
Verse 15
तयोर्मध्ये तु निः क्षिप्य विप्रान्संमन्त्र्य भो जयेत् / प्रथमामुत्तरे न्यस्य द्वितीयां दक्षिणे न्यसेत्
બન્નેની વચ્ચે તેને મૂકી, વિપ્રો સાથે મંત્રણા કરીને પછી તેમને ભોજન કરાવવું; પ્રથમને ઉત્તર તરફ અને દ્વિતીયને દક્ષિણ તરફ મૂકવું।
Verse 16
मध्ये तृतीयां विन्यस्य पश्चादावाहनादिकम् / आवाहनादिना पूर्वं विश्वेदेवान्प्रपूज्यच
મધ્યમાં ત્રીજું સ્થાપિત કરીને, પછી આવાહનાદિ ક્રિયાઓ કરવી; અને આવાહનાદિ પહેલાં વિશ્વેદેવોની યથાવિધિ પૂજા કરવી।
Verse 17
वसुभ्यस्त्वामहं विप्र रुद्रेभ्यस्त्वामहं ततः / सूर्येभ्यस्त्वामहं विप्र भोजयामीति तान्वदेत्
હે વિપ્ર, વસુઓની તરફથી આ તને અર્પણ કરું છું; પછી રુદ્રોની તરફથી અર્પણ કરું છું; અને સૂર્યગણોની તરફથી પણ અર્પણ કરું છું—એમ કહી ‘હું તેમને ભોજન કરાવું છું’ એમ બોલીને તેમનું સંબોધન કરવું।
Verse 18
आवाहनादिकं शेषं कुर्याच्च पितृशेषवत् / साम्यां धेनुं ततो दद्याद्वसूद्देशं द्विजाय तु
આવાહન વગેરે બાકી વિધિઓ પિતૃ-શેષની જેમ વિધિપૂર્વક કરવી. ત્યારબાદ સમ્યક ગુણવાળી (સામ્ય) ધેનુ દાન આપવી અને ધનરૂપ દક્ષિણા પણ બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવી।
Verse 19
आग्नेय्यां चाथ रौद्राय याम्यां सूर्यद्विजाय तु / विश्वेभ्यश्चाथ देवेभ्यस्तिलपात्रं निवेदयेत्
આગ્નેય દિશામાં રૌદ્ર દેવતાને, યામ્ય (દક્ષિણ) દિશામાં સૂર્યને તથા દ્વિજોને; તેમજ વિશ્વેદેવોને પણ તિલપાત્ર નિવેદન કરવું।
Verse 20
स्वस्तीत्येव तथाक्षय्यं जलं दत्त्वाथ तान्द्विजान् / विसर्जयेत्स्मरन्विष्णुं देवमष्टाक्षरं विभुम्
“સ્વસ્તિ” કહી અક્ષય જળ અર્પણ કરવું; ત્યારબાદ તે દ્વિજોને આદરપૂર્વક વિસર્જિત કરવું, અને અષ્ટાક્ષર મંત્રના સર્વવ્યાપી દેવ શ્રીવિષ્ણુનું સ્મરણ કરતું રહેવું।
Verse 21
ततः कामं कुलेशानीं शिवं नारायणं स्मरेत् / चतुर्दश्यां ततो गच्छेद्यथाप्राप्तां सरिद्वराम्
ત્યારબાદ ઇચ્છાનુસાર કુલેશાની, શિવ અને નારાયણનું સ્મરણ કરવું. પછી ચતુર્દશીએ પોતાના નજીક ઉપલબ્ધ શ્રેષ્ઠ નદી પાસે જવું।
Verse 22
वस्त्राणि लोहखण्डानि जितं त इति संजपन् / दक्षिणाभिमुखो वह्निं ज्वालयेत्तत्र च स्वयम्
“જિતં તે” મંત્ર જપતાં જપતાં, વિધિ મુજબ વસ્ત્રો અને લોખંડના ખંડો મૂકી, દક્ષિણાભિમુખ થઈ ત્યાં પોતે પવિત્ર અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવી।
Verse 23
पञ्चाशता कुशैर्ब्राह्मीं कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् / हुत्वा श्माशानिकं होमं पूर्णाहुत्यन्तमेव हि
પચાસ કુશાથી બ્રાહ્મણ-સદૃશ પ્રતિમા બનાવી, તે પ્રતિરૂપને દહન કરવું; અને શ્મશાનિક હોમ કરીને તેને પૂર્ણાહુતિ સુધી નિશ્ચિત રીતે પૂર્ણ કરવું।
Verse 24
निरग्रिमथ वा भूमिं यमं रुद्रञ्च संस्मरेत् / हुत्वा प्राधानिके स्थाने पश्चादावाहयेच्च तम्
જો અગ્નિ ન હોય, તો પૃથ્વી, યમ અને રુદ્રનું સ્મરણ કરવું; મુખ્ય સ્થાને આહુતિ આપી, પછી ત્યાં વિધિપૂર્વક તેમનું આવાહન કરવું।
Verse 25
श्रपयेच्चापरं वह्नौ मुद्गमिश्रं चरुं ततः / तिलतण्डुलमिश्रञ्च द्वितीयं सपवित्रकम्
પછી અગ્નિ પર મુદગ (મૂંગ) મિશ્રિત ચરુ રાંધવું; ત્યારબાદ તલ અને તંડુલ (ચોખા) મિશ્રિત બીજું ચરુ તૈયાર કરી, કুশ-પવિત્રક સાથે તેને શુદ્ધ કરવું।
Verse 26
ॐ पृथिव्यै नमस्तुभ्यमिति चैकं निवेदयेत् / ॐ यमाय नमश्चेति द्वितीयं तदनन्तरम्
પ્રથમ આહુતિ “ॐ પૃથિવ્યૈ નમસ્તુભ્યમ્” મંત્રથી અર્પણ કરવી; તરત પછી બીજી આહુતિ “ॐ યમાય નમઃ” મંત્રથી અર્પણ કરવી।
Verse 27
ॐ नमश्चाथ रुद्राय श्माशानपतये नमः / ततो दीप्ते समिद्धे ऽग्नौ भूमौ प्रकृतिदारुणे
ૐ—રુદ્રને નમસ્કાર, શ્મશાનપતિને નમસ્કાર. ત્યારબાદ સ્વભાવથી કઠોર ભૂમિ પર અગ્નિ સારી રીતે સમિદ્ધ થઈ દીપ્ત થાય ત્યારે વિધિ આગળ વધે છે.
Verse 28
सप्तभ्यो यमसंज्ञेभ्यो दद्यात्सप्त जलाञ्जलीन् / यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च
યમસંજ્ઞાવાળા સાત સ્વરૂપોને સાત જલાંજલિ અર્પણ કરવી—યમને, ધર્મરાજને, મૃત્યુને અને અંતકને પણ।
Verse 29
वैवस्वताय कालाय सर्वप्राणहराय च / स्वधाकारनमस्कारप्रणवैः सह सप्तधा
વૈવસ્વત (યમ), કાળ અને સર્વપ્રાણહર—એમને ‘સ્વધા’ ઉચ્ચાર, નમસ્કાર અને પ્રણવ (ૐ) સાથે સાત રીતે અર્પણ કરવું.
Verse 30
अमुकामुकगौत्रैतत्तुभ्यमस्तु तिलोदकम् / प्रदद्याद्दश पिण्डांस्तु अर्घपुष्पसमन्वितान्
“અમુક-અમુક ગોત્રવાળા તને આ તિલોદક અસ્તુ” એમ કહી, અર્ઘ્ય અને પુષ્પ સાથે દસ પિંડ અર્પણ કરવા.
Verse 31
धूपो दीपो बलिर्गन्धः सर्वेषामस्तु चाक्षयः / दश पिण्डांस्तु दान्दत्त्वा विष्णोः सौम्यं मुखं स्मरेत्
ધૂપ, દીપ, બલિ અને ગંધ—આ બધું સૌ માટે અક્ષય રહે. અને દસ પિંડ દાન કરીને, ભગવાન વિષ્ણુના સૌમ્ય મંગલમય મુખનું સ્મરણ કરવું.
Verse 32
कुर्याच्च मासिकं मासि सपिण्डीकरणं ततः / आशौचान्ते ततः कुर्यादात्मनो वा मरस्य तु
દર માસે માસિક શ્રાદ્ધ કરવું; ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક સપિંડિકરણ કરવું. પછી આશૌચના અંતે ફરી નિયત કર્મ કરવું—પોતાના માટે (વ્યવસ્થા રૂપે) અથવા મૃતક માટે।
Verse 33
कुर्यादस्थिरतां ज्ञात्वा शक्त्यारोग्यधनायुषम् / एतत्ते सर्वमाख्यातं जीवच्छ्राद्धं मया खग
બળ, આરોગ્ય, ધન અને આયુષ્ય અસ્થિર છે એમ જાણી, પોતાની શક્તિ મુજબ (આ કર્મો) કરવાં. હે ખગ (ગરુડ), આ ‘જીવચ્છ્રાદ્ધ’ મેં તને સંપૂર્ણ રીતે કહેલું છે।
Frequently Asked Questions
It lists (1) son, grandson, great-grandson; (2) the deceased’s brother and that brother’s descendants; (3) the sapinda line; (4) the full samānodaka line if sapindas are absent; and (5) women if both family lines are cut off.
The text states that śrāddha, when performed with faith, gratifies not only pitṛs but also devas (Brahmā, Indra, Rudra, the Nāsatyas, Sūrya, Agni, Vasus, Maruts, Viśvedevas), serpents and creeping beings, hosts of Mothers, spirits, humans, birds, and animals—i.e., a total cosmological network.
Key elements include fasting and bathing; avoidance of impurity; worship of Viṣṇu as doer and enjoyer; offerings with tilā, dakṣiṇā, and jaladhenus; mantra-addressed oblations to Agni (as pitṛ-carrier), Soma (pitṛ-aligned), Yama and Āṅgirasa; brāhmaṇa consultation and feeding with placements north/south/middle; worship of Viśvedevas; sesame-vessel gifts by directions; akṣayya water offering; remembrance of Viṣṇu; river observance on the 14th lunar day; śmāśānika homa (or meditation substitutes if no fire); sevenfold water offerings to Yama-names; ten piṇḍas with argha and flowers; monthly śrāddha and sapiṇḍīkaraṇa; and rites after āśauca.
It emphasizes that personal detachment or severed social ties do not negate the dharmic requirement that the deceased receive the ordered sequence of rites (earlier, middle, later), preserving ritual continuity as a public and familial obligation.