Adhyaya 45

Verse 1

दुर्मरणे कार्याकार्यक्रियादिनिरूपणं नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / प्रत्यब्दं श्राद्धमेवं ते कथयामि खगेश्वर / प्रत्यब्दं पार्वणेनैव कुर्यातां क्षेत्रजोरसौ

દુર્મરણમાં કરવાપાત્ર-અકરવાપાત્ર ક્રિયાઓના નિર્ધારણ નામનો પંચચાલીસમો અધ્યાય. શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું—હે ખગેશ્વર! હું તને વાર્ષિક શ્રાદ્ધ કહું છું. દર વર્ષે ક્ષેત્રજ્ઞ અને રસયુક્ત દેહી—આ બન્નેનું શ્રાદ્ધ પાર્વણ પદ્ધતિથી જ કરાવવું.

Verse 2

विधिनाचेतरैरेवमेकोद्दिष्टं न पार्वणम्

વિધિ મુજબ કરેલું આ શ્રાદ્ધ ‘એકોદ્દિષ્ટ’ (એક પિતૃ માટે) કહેવાય; આ ‘પાર્વણ’ (બહુ-પિતૃ) શ્રાદ્ધ નથી।

Verse 3

अनग्नेश्च सुतौ स्यातामनग्नी क्षेत्रजोरसौ / एकोद्दिष्टं न कुर्यातां प्रत्यब्दं तौ तु पार्वणम्

જો મૃતક અનગ્નિ (ગૃહ્ય અગ્નિ ન જાળવનાર) હોય, તો તેના બે પુત્ર—અનગ્નિ તથા ક્ષેત્રજ અને ઔરસ—પ્રત્યાબ્દ એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ ન કરે; તેઓ દર વર્ષે પાર્વણ શ્રાદ્ધ કરે।

Verse 4

यदा त्वन्यतरः साग्निः पुत्रो वाप्यथवा पिता / प्रत्यब्दं पार्वणं तत्र कुर्यातां क्षेत्रजौरसौ

પરંતુ ત્યાં સાગ્નિ પુત્ર અથવા પિતા હાજર હોય ત્યારે, ક્ષેત્રજ અને ઔરસ—બન્ને—પ્રત્યાબ્દ પાર્વણ શ્રાદ્ધ કરે।

Verse 5

अनग्नयः साग्नयो वा पुत्रा वा पितरो ऽपि वा / एकोद्दिष्टं सुतैः कार्यं क्षयाह इति केचन

મૃતક અનગ્નિ હોય કે સાગ્નિ; તે પુત્ર હોય કે પિતા પણ—કેટલાક આચાર્યો કહે છે કે ‘ક્ષયાહ’ દિવસે પુત્રોએ એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।

Verse 6

दर्शकाले क्षयो यस्य प्रेतपक्षे ऽथ वा पुनः / प्रत्यब्दं पार्वणं कार्यं तस्य सर्वैः सुतैरपि

જેનુ અવસાન દર્શકાળે (અમાવાસ્યા સમયે) અથવા પ્રેતપક્ષમાં થાય, તેના માટે પ્રત્યાબ્દ પાર્વણ શ્રાદ્ધ સર્વ પુત્રોએ પણ કરવું જોઈએ।

Verse 7

एकोद्दिष्टमपुत्राणां पुंसां स्याद्योपितामपि / एकोद्दिष्टे कुशा ग्राह्याः समूला यज्ञकर्मणि / बहिर्लूनाः सकृल्लनाः श्राद्धं वृद्धिमृते सदा

પુત્રવિહિન પુરુષો માટે—દત્તક પુત્ર હોય તોય—એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. એકોદ્દિષ્ટ યજ્ઞકર્મમાં કુશા મૂળসহ ગ્રહણ કરવી; બહારથી કાપીને માત્ર એકવાર જ વાપરવી. વૃદ્ધિ-લાભની ઇચ્છા વિના સદા શ્રાદ્ધ કરવું.

Verse 8

कर्तव्ये पार्वणे श्राद्धे आशौचं यदि जायते / आशौचावगमे कुर्याच्छ्राद्धं हि तदनन्तरम्

પાર્વણ (પર્વકાળીન) શ્રાદ્ધ કરવાનું હોય ત્યારે જો આશૌચ થાય, તો આશૌચ સમાપ્ત થતાં જ તરત પછી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 9

एकोद्दिष्टे तु सम्प्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते / मासेन्यस्मिन् तिथौ तस्यां कुर्याच्छ्राद्धं तदैव हि

એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધનો સમય આવી પહોંચે ત્યારે જો કોઈ વિઘ્ન થાય, તો બીજા માસમાં એ જ તિથિએ એ જ સમયે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 10

तूष्णीं श्राद्धान्तु शूद्रस्य भार्यायास्तत्सुतस्य च / कन्यायाश्च द्विजातीनामनुपेतद्विजस्य च

શૂદ્ર માટે, તેની પત્ની અને તેના પુત્ર માટે, તેમજ દ્વિજોની અવિવાહિત કન્યા માટે અને ઉપનયન ન થયેલા દ્વિજ માટે—શ્રાદ્ધ મૌનપૂર્વક કરવું જોઈએ.

Verse 11

एककाले गता सूनां बहूनामथ वा द्वयोः / तन्त्रेण श्रपणं कुर्याच्छ्राद्धं कुर्यात् पृथक्पृथक्

એક જ સમયે વંશના ઘણા—અથવા બે—સ્વજન પરલોક પામ્યા હોય, તો રસોઈ એક જ તંત્રથી (એકસાથે) કરવી; પરંતુ શ્રાદ્ધ અર્પણ દરેક માટે અલગ અલગ કરવું.

Verse 12

दद्यात् पूर्वं मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः / तृतीयस्य ततः कुर्यात् संनिपाते त्वयं विधिः (क्रमः)

અર્પણ કરવાનું હોય ત્યારે પ્રથમ જે પહેલાં મૃત્યુ પામ્યો હોય તેને આપવું, પછી બીજા ને, અને ત્યારબાદ ત્રીજા માટે કરવું. સંનિપાત (સંયુક્ત) શ્રાદ્ધમાં આ જ વિધિ અને આ જ ક્રમ છે.

Verse 13

प्रत्यब्दमेवं यः कुर्याद्यथातथमतन्द्रितः / तारयित्वा पितॄन् सर्वान् प्राप्नोति परमां गतिम्

જે વ્યક્તિ દર વર્ષે શાસ્ત્રોક્ત રીતે યથાવિધી આ કર્મ નિષ્કળંકપણે કરે છે, તે સર્વ પિતૃઓને તારવી પરમ ગતિ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 14

न ज्ञायते मृताहश्चेत् प्रस्थानदिनमेव च / मासश्चेत् स्यात् परिज्ञातस्तद्दर्शे स्यान्मृताहिकम्

જો મૃત્યુનો ચોક્કસ દિવસ જાણીતો ન હોય, તો પ્રસ્થાન (પ્રયાણ) દિવસને જ મૃત્યુદિન માનવો. પરંતુ જો માસ જાણીતો હોય, તો તે માસમાં તે તિથિ દર્શાય ત્યારે મૃતાહિક કરવું.

Verse 15

यदा मासो न विज्ञातो विज्ञातं दिनमेव च / तदा मार्गशिरे मासि माघे वा तद्दिनं भवेत्

જ્યારે માસ જાણીતો ન હોય અને માત્ર દિવસ જાણીતો હોય, ત્યારે તે દિવસને માર્ગશીર્ષ માસમાં અથવા માઘ માસમાં માનીને (વિધિ) કરવી.

Verse 16

दिनमासावविज्ञातौ मरणस्य यदा पुनः / प्रस्थानदिनमासौ तु ग्राह्यौ श्राद्धे मयोदितौ

જ્યારે મૃત્યુનો દિવસ અને માસ બંને અજ્ઞાત હોય, ત્યારે શ્રાદ્ધકર્મમાં પ્રસ્થાન (પ્રયાણ) નો દિવસ અને માસ—મેં કહ્યા મુજબ—ગ્રહણ કરવા જોઈએ.

Verse 17

प्रस्थानस्यापि न ज्ञातौ दिनमासौ यदा पुनः / मृतवार्ताश्रुतौ ग्राह्यौ पूर्वप्रोक्तक्रमेण तु

જ્યારે પ્રસ્થાન (મૃત્યુ) નો દિવસ અને માસ ફરીથી પણ અજ્ઞાત રહે, ત્યારે જે દિવસે અને જે માસમાં મૃત્યુવાર્તા સાંભળાય, તે જ પૂર્વોક્ત ક્રમ મુજબ ગ્રહણ કરવા યોગ્ય છે।

Verse 18

प्रवासमन्तरेणापि स्यातां तौ विस्मृतौ यदा / तदानीमपि तौ ग्राह्यौ पूर्ववत् तु मृताहिके

પ્રવાસ ન હોવા છતાં જો તે બે (દિવસ અને માસ/વિધિ) ભૂલાઈ જાય, તો પછી પણ મૃતાહિકની જેમ પૂર્વવત્ તે જ ગ્રહણ કરીને કર્મ કરવું જોઈએ।

Verse 19

गृहस्थे प्रोषिते यच्च कश्चित्तु म्रियते गृहे / आसौचापगमे यत्र प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि

ગૃહસ્થ દૂર હોય ત્યારે જો ઘરમાં કોઈનું અવસાન થાય, તો આશૌચ નિવૃત્ત થયા પછી, પ્રેત માટે કરવાનું શ્રાદ્ધકર્મ આરંભ કરવું જોઈએ।

Verse 20

प्रत्यागतश्चेज्जानाति तत्र वृत्तं गृही तथा / आशौचं गृहिणस्तेषां न द्रव्यादेस्तदा भवेत्

ગૃહસ્થ પાછો આવીને ત્યાં થયેલું જાણે, તો તે ગૃહીઓ માટે તે સમયે દ્રવ્ય વગેરે બાબતમાં આશૌચ થતું નથી।

Verse 21

पुत्रादिना यदारब्धं श्राद्धं तत्त्वेन वाखिलम् / समापनीयं तत्रापि श्राद्धं गृहीतु दूरतः

પુત્ર વગેરે દ્વારા તત્ત્વાનુસાર સંપૂર્ણ રીતે આરંભાયેલું શ્રાદ્ધ અવશ્ય પૂર્ણ કરવું જોઈએ; અને આવી સ્થિતિમાં પણ શ્રાદ્ધને દૂરથી જ સ્વીકારવું જોઈએ।

Verse 22

दात्रा बोक्त्रा च न ज्ञातं सूतकं मृतकं तथा / उभयोरपि तद्दोषं नारोपयति कर्हिचित्

દાતા અને ભોક્તાને સૂતક અથવા મૃતક અશૌચનું જ્ઞાન ન હોય તો, તે દોષ ક્યારેય બંને પર આરોપિત થતો નથી।

Verse 23

यदा त्वन्यतरज्ञातं सूतकं मृतकं तथा / भोक्तुरेव तदा दोषो नान्यो दाता प्रदुष्यति

પરંતુ સૂતક અથવા મૃતક અશૌચમાંથી કોઈ એકનું જ્ઞાન ન હોય તો દોષ માત્ર ભોક્તાનો થાય; દાતા પણ દૂષિત થતો નથી।

Verse 24

इत्युक्तेन प्रकारेण यः कुर्यान्मृतवासरम् / अविज्ञातमृताहस्य सततं तारयत्यसौ

ઉપર જણાવેલ રીત પ્રમાણે જે કોઈ મૃતવાસર કરે—મૃત્યુનો દિવસ અજ્ઞાત હોય તોય—તે સદા પ્રેતને પાર ઉતારે છે।

Verse 25

नित्यश्राद्धे ऽथ गन्धाद्यैर्द्विजानभ्यर्च्य भक्तितः / सर्वान् पितृगणान् सम्यक् सहैवोद्दिश्य योजयेत्

નિત્ય શ્રાદ્ધમાં ગંધાદિથી દ્વિજોને ભક્તિપૂર્વક અર્ચન કરીને, સર્વ પિતૃગણોને એકસાથે ઉદ્દેશીને વિધિપૂર્વક ક્રિયા ગોઠવવી।

Verse 26

आवाहनं स्वधाकारो पिण्डाग्नौकरणादिकम् / ब्रह्मचर्यादिनियमा विश्वदेवास्तथैव च

આવાહન, ‘સ્વધા’નો ઉચ્ચાર, પિંડદાન તથા અગ્નૌકરણાદિ કર્મ, બ્રહ્મચર્યાદિ નિયમો, તેમજ વિશ્વદેવોને અર્પણ—આ બધું પણ યથાવિધિ કરવું જોઈએ।

Verse 27

नित्यश्राद्धे त्यजेदेतान् भोज्यमन्नं प्रकल्पयेत् / दत्त्वा तु दक्षिणां शक्त्या नमस्कारैर्विसर्जयेत्

નિત્ય શ્રાદ્ધમાં આ નિષિદ્ધ વસ્તુઓ ત્યજી ભોજનયોગ્ય અન્ન તૈયાર કરવું. પછી પોતાની શક્તિ મુજબ દક્ષિણા આપી, નમસ્કાર સાથે આદરપૂર્વક વિદાય કરવી.

Verse 28

देवानुद्दिश्य विश्वादीन् यद्दद्याद्द्विजभोजनम् / तन्नित्यश्राद्धवत् कार्यं देवश्राद्धं तदुच्यते

વિશ્વદેવ વગેરે દેવતાઓને ઉદ્દેશીને જે દ્વિજોને ભોજન અપાય, તે નિત્ય શ્રાદ્ધની રીત પ્રમાણે જ કરવું; તેને દેવ-શ્રાદ્ધ કહે છે.

Verse 29

मातृश्राद्धन्तु पूर्वेण कर्मादौ पैतृकं तथा / उत्तरे ऽहनि वृद्धौ स्यान्मातामहगणस्य तु

કર્મના આરંભે પહેલાં માતૃ-શ્રાદ્ધ કરવું, પછી તે જ રીતે પૈતૃક શ્રાદ્ધ કરવું. બીજા દિવસે, જ્યારે વૃદ્ધિ (વિસ્તૃત અનુષ્ઠાન) થાય, તે માતામહગણ માટે હોય છે.

Verse 30

श्राद्धत्रयं प्रकुर्र्वीत वैश्वदेवन्तुतान्त्रिकम्

ત્રિવિધ શ્રાદ્ધ કરવું અને વિધિ મુજબ તાંત્રિક પ્રક્રિયા પ્રમાણે વૈશ્વદેવ અર્પણ પણ કરવું.

Verse 31

मातृभ्यः कल्पयेत्पूर्वं पितृभ्यस्तदनन्तरम् / मातामहेभ्यश्च तथा दद्यादित्थं क्रमेण तु

પ્રથમ માતૃપક્ષના પિતૃઓ માટે અર્પણ ગોઠવવું, ત્યારબાદ પિતૃપક્ષ માટે. તેમ જ માતામહોને પણ આપવું—આ જ ક્રમ પ્રમાણે.

Verse 32

मातृश्राद्धे तु विप्राणामभावे सुकुलोद्गताः / पतिपुत्रान्विताः साध्व्यो योषितो ऽष्टौ च भावयेत्

માતૃશ્રાદ્ધમાં જો બ્રાહ્મણો ઉપલબ્ધ ન હોય, તો સુકુલજાત, પતિસહવાસિની અને પુત્રવતી એવી આઠ સાધ્વી સ્ત્રીઓને પ્રતિનિધિરૂપે માની વિધિ કરવી।

Verse 33

इष्टापूर्तादिके श्राद्धं कुर्यादाभ्युदयं तथा / उत्पातादिनिमित्तेषु नित्य श्राद्धवदेव तु

યજ્ઞાદિ ઇષ્ટકર્મ તથા કૂવો-તળાવાદિ પૂર્તકર્મના પ્રસંગે શ્રાદ્ધ કરવું, તેમજ આભ્યુદયિક (મંગલ) શ્રાદ્ધ પણ કરવું. ઉત્પાતાદિ નિમિત્તોમાં નિત્ય શ્રાદ્ધ જેવી જ વિધિ રાખવી।

Verse 34

नित्यं दैवञ्च वृद्धिञ्च काम्यं नैमित्तिकं तथा / श्राद्धान्युक्तप्रकारेण कुर्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् / इति ते कथितं तार्क्ष्य किमन्यत्परिपृच्छसि

જે નિત્ય, દૈવ, વૃદ્ધિ, કામ્ય અને નૈમિત્તિક—આ શ્રાદ્ધોને શાસ્ત્રોક્ત રીતે કરે છે, તે સિદ્ધિ પામે છે. હે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ), તને આ કહેલું; હવે બીજું શું પૂછવા ઇચ્છે છે?