Adhyaya 40
Akālamṛtyu: Preta-state Categories and the Nārāyaṇa-bali / Ekoddiṣṭa Remedy
પ્રેતકલ્પના અનુસંધાનમાં ગરુડ શ્રીકૃષ્ણને પૂછે છે—બ્રાહ્મણ વગેરેને અકાળે, ઘોર મૃત્યુ આવે તો તેમની ગતિ અને માર્ગ શું થાય? શ્રીકૃષ્ણ પ્રથમ વિવિધ મૃત્યુપ્રકારો અને અશૌચ-દોષોનું વર્ગીકરણ કરે છે, જેના કારણે અસ્થિર ‘પ્રેત’ અવસ્થા ઊભી થાય છે, અને કેટલીક પરિસ્થિતિમાં સામાન્ય દાહ-સંસ્કાર તથા નિયમિત ઉદક/અશૌચવિધિ પર નિયંત્રણ જણાવે છે. પછી તેઓ નારાયણ-બલિ અને વૈષ્ણવ શ્રાદ્ધને કેન્દ્રમાં રાખી વિકલ્પ લિટર્ગિકલ માર્ગ સૂચવે છે—શુભ તીર્થ અને યોગ્ય સ્થાન પસંદગી, વૈષ્ણવ/વૈદિક મંત્રો (પુરુષસૂક્ત સહિત) વડે તર્પણ, અને યજમાન માટે આચાર-શુદ્ધિના નિયમો. અધ્યાયમાં એકોદિષ્ટની રચના (અર્ઘ્યક્રમ, દેવતા-નિયોજન), અગિયાર દિવસનું શ્રાદ્ધ-ચક્ર, યોગ્ય બ્રાહ્મણ આમંત્રણ, તેમજ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, યમ અને પ્રેત—આ પાંચ દેવતાઓની કુંભ-પ્રતિષ્ઠા વર્ણવાય છે. અંતે 360 પલાશ દંડોથી પુત્તલક/પ્રતિમા દ્વારા અસ્થિ-સંચયની વિસ્તૃત રીત, ત્યારબાદ તિલપાત્ર, લોહ, સોનું, ગાય/ભૂમિ દાન, દાહ, અલ્પ સૂતક અને આગળ પિંડ તથા વાર્ષિક કર્મ—આ રીતે પ્રેતમોચન અને શ્રાદ્ધચક્રને આગળના અધ્યાયો સાથે જોડે છે.
Shlokas
Verse 1
सूतककालादिनिरूपणं नामै कोनचत्वारिंशो ऽध्यायः तार्क्ष्य उवाच / भगवन्ब्राह्मणाः केचिदपमृत्युवशं गताः / कथं तेषां भवेन्मार्गः किं स्थानं का गतिर्भवेत्
‘સૂતકકાલાદિનું નિરૂપણ’ નામનો ઓગણચાલીસમો અધ્યાય. તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) બોલ્યો—હે ભગવન, કેટલાક બ્રાહ્મણો અકાળમૃત્યુના વશમાં ગયા છે; તેમનો માર્ગ કેવો થાય? તેમનું સ્થાન શું? અને તેમની ગતિ કઈ થાય?
Verse 2
किञ्च युक्तं भवेत्तेषां विधानं वापि कीदृशम् / तदहं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि मे मधुसूदन
તેમને માટે શું યોગ્ય છે, અને કઈ રીતની વિધિ કેવી રીતે કરવી? તે હું સાંભળવા ઇચ્છું છું—હે મધુસૂદન, મને કહો.
Verse 3
श्रीकृष्ण उवाच / प्रेतीभूताद्विजातीनां सम्भूते मृत्युवैकृते / तेषां मार्गगतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—મૃત્યુથી થયેલા વિકારે જ્યારે દ્વિજ પ્રેતભાવને પામે છે, ત્યારે તેમના માર્ગ, ગતિ અને પહોંચવાના સ્થાનો સહિતનું વિધાન હું વર્ણવું છું.
Verse 4
शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं जाते दुर्मरणे सति / लङ्घनैर्ये मृता विप्रा दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः
હે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ), દુર્મરણ—ભયંકર અકાળમૃત્યુ વિષેનું આ પરમ ગુપ્ત ઉપદેશ સાંભળો; ઉપવાસ/લઙ્ઘનથી મરેલા વિપ્રો અને દંષ્ટ્રધારી પ્રાણીઓના આઘાતથી હત થયેલા।
Verse 5
कण्ठग्राह विमग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् / विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः
જેઓનું ગળું દબાઈ પકડાયું, જેઓ પાણીમાં ડૂબ્યા, જેઓ ક્ષીણ થઈ મર્યા, અને જેઓ ઘા-પ્રહારથી હત થયા; તેમજ વિષ, અગ્નિ, વృషભ, અથવા બ્રાહ્મણ-અપકારથી મરેલા; વિષૂચી/તીવ્ર અતિસારથી મરેલા, અને આત્મઘાત કરનાર—આ બધા (દુર્દશાગ્રસ્ત) ગણાય છે।
Verse 6
पतनोद्वन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् / यान्ति ते नरकेघोरे ये च म्लेच्छादिभिर्हताः
હે ગરુડ, પડીને, ફાંસી/ગળું દબાઈને, અથવા પાણીમાં ડૂબીને મરેલાઓની સ્થિતિ સાંભળો; અને જે મ્લેચ્છાદિ દ્વારા હત થયા છે, તેઓ ઘોર નરકમાં જાય છે।
Verse 7
श्वशृगालादिसंस्पृष्टा अदग्धाः कृमिसंङ्कुलाः / उल्लङ्घिता मृता ये च महारोगैश्च पीडिताः
જેનાં દેહ કૂતરા, શિયાળ વગેરેના સ્પર્શથી સ્પર્શિત થયા; જેમનો દાહ-સંસ્કાર ન થયો; જે કૃમિથી ભરાયા; જેમની અવગણના થઈ અને તેઓ મર્યા; તથા જે મહારોગોથી પીડિત હતા—એવા મૃતકો અહીં વર્ણવાયા છે।
Verse 8
अभिसस्तास्तथाव्यङ्गा ये च पापान्नपोषिताः / चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युताग्नितः
જે શાપિત છે, જે વિકલાંગ છે, અને જે પાપમય અન્નથી પોષિત છે; તેમજ જે ચંડાળના કારણે, પાણીથી, સર્પથી, બ્રાહ્મણના કારણે, અથવા વીજળી અને અગ્નિથી મર્યા—તેઓ અશુભ અને દોષલાંછિત સ્થિતિમાં પડ્યા કહેવાય છે।
Verse 9
दष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च वृक्षादिपतनान्मृताः / उदक्यामूतकीशूद्रारजकीसङ्गदूषिताः
જે દંષ્ટ્રિ (વિષાળ જીવ)ના દંશથી, પશુઓના આક્રમણથી, અથવા વૃક્ષ વગેરે પરથી પડીને મર્યા; તેમજ જે રજસ્વલા સ્ત્રી, મૂતકી (બહિષ્કૃતા), શૂદ્ર અથવા રજકી (ધોબણ)ના સંગથી દૂષિત થયા—તેઓ પણ અહીં અપવિત્ર ગણાયા છે।
Verse 10
तेन पापेन नरकान्मुक्ताः प्रेतत्वभागिनः / न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम्
તે પાપના કારણે તેઓ નરકોથી મુક્ત થાય તોય પ્રેતત્વના ભાગી બને છે. એવા લોકો માટે દાહ-સંસ્કાર કરાવવો નહીં, સૂતક માનવું નહીં, અને ઉદક-ક્રિયા પણ કરવી નહીં।
Verse 11
न विधानं मृताद्यं च न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् / तेषां तार्क्ष्य प्रकुर्वीत नारायणबलिक्रियाम्
તેમના માટે મૃતકર્માદિ કોઈ નિયમ નથી, અને ઔર્ધ્વદૈહિક કર્મ પણ કરવું નહીં. હે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)! તેમના માટે નારાયણ-બલિ ક્રિયા કરવી જોઈએ।
Verse 12
सर्वलोकहितार्थाय शृणु पापभयापहाम् / षण्मासं ब्राह्मणे दाहस्त्रिमासं क्षत्त्रिये मतः
સર્વલોકના હિત માટે પાપજન્ય ભયને દૂર કરનારું આ ઉપદેશ સાંભળો—બ્રાહ્મણ માટે દાહ-સંસ્કારનો સમય છ માસ નિર્ધારિત છે અને ક્ષત્રિય માટે ત્રણ માસ માન્યો છે।
Verse 13
सार्ध मासं तु वैश्यस्य सद्यः शूद्रे विधीयते / गङ्गायां यमुनायाञ्च नैमिषे पुष्करे ऽथ च
વૈશ્ય માટે દેઢ માસનો સમય નિર્ધારિત છે અને શૂદ્ર માટે તરત જ. ગંગા, યમુના, નૈમિષ અને પુષ્કરમાં આ વિધિ વિશેષ ફળદાયી માનવામાં આવે છે।
Verse 14
तडागे जलूपूर्णे वा ह्रदे वा विमलोदके / वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे गृहे वा प्रतिमालये
પાણીથી ભરેલા તળાવમાં, અથવા નિર્મળ જળવાળા સરોવરમાં; અથવા વાવ/કૂવામાં; ગૌશાળામાં, ઘરમાં, અથવા પ્રતિમા-સ્થાપિત મંદિરમાં—આ સ્થાનો પ્રશસ્ત છે।
Verse 15
कृष्णाग्रे कारयेद्विप्र बलिं नारायणाह्वयम् / प्रेताय तर्पणं कार्यं मन्त्रैः पौराणवैदिकैः
હે વિપ્ર, કૃષ્ણના સાન્નિધ્યમાં નારાયણને આહ્વાન કરીને બલિ અર્પણ કરવી; અને પ્રેત માટે પુરાણિક તથા વૈદિક મંત્રોથી તર્પણ કરવું જોઈએ।
Verse 16
सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् / कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि
બધી ઔષધિઓ સાથે અક્ષત મિશ્રિત કરીને વિષ્ણુને ઉદ્દેશીને તર્પણ કરવું; આ કર્મ પુરુષસૂક્તથી, અથવા અન્ય વૈષ્ણવ મંત્રોથી પણ કરવું જોઈએ।
Verse 17
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुरिति स्मरेत् / अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः
દક્ષિણાભિમુખ થઈ પ્રેતનું સ્મરણ કરવું—“વિષ્ણુ (તમારા સહાયક હો)” એમ ધ્યાન કરવું. તે અનાદિ-અનંત દેવ, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર છે.
Verse 18
अव्ययः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भवेत् / तर्पणस्यावसाने च वीतरागो विमत्सरः
અવ્યય પુન્ડરીકાક્ષ પ્રભુ પ્રેતને મોક્ષ આપનાર બને. અને તર્પણના અંતે સાધક આસક્તિરહિત તથા મત્સરરહિત રહે.
Verse 19
जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिप्मान्धर्मतत्परः / दानधर्मरतः शान्तः प्रणम्य वाग्यतः शुचिः
ઇન્દ્રિયો અને મનને જીતીને, શુચિ અને ધર્મપરાયણ બની, દાન તથા સદાચારામાં રત, શાંત, પ્રણામ કરીને, વાણીમાં સંયમી અને અંતર-બાહ્ય શુદ્ધ રહે.
Verse 20
यजमानो भबेत्तत्र शुचिर्वन्धुसमन्वितः / भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धत्येकादशैव तु
તે વિધિમાં યજમાન શુચિ રહે અને બંધુઓ સાથે રહે; ત્યાં ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે—ખાસ કરીને એકાદશાહ, એટલે અગિયારમા દિવસનું.
Verse 21
सर्वकर्मविपाकेन एकैकाग्रे समाहितः / तोयव्रीहियवान् षष्ट्या गोधूमांश्च प्रियङ्गुकान्
સર્વ કર્મોના વિપાક અનુસાર, મનને એકાગ્ર કરીને, જળ સાથે સાઠ માપ ચોખા, જવ, ઘઉં અને પ્રિયંગુ ધાન્ય અર્પણ કરવું.
Verse 22
हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च चलेकम् / दापयेत्सर्वसस्यानि क्षीरक्षौद्रयुतानि च
હવિષ્યયોગ્ય શુદ્ધ અન્ન, શુભ મુદ્રા (ધન), તેમજ છત્ર, ઉષ્ણીષ અને ચલેક્મ (ચાદર) દાન કરવું. દૂધ અને મધુ સહિત સર્વ પ્રકારના ધાન્ય પણ અર્પણ કરવાં.
Verse 23
वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम् / दापयेत्सर्वविप्रेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिबन्धनम्
વસ્ત્ર અને પાદુકા સહિત અષ્ટવિધ પદ (આઠ પ્રકારનું દાન) આપવું. તે સર્વ યોગ્ય વિપ્રોને આપવું; પંક્તિબંધન કરીને મર્યાદા ન બાંધવી.
Verse 24
भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् / शङ्खपात्रे तथा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक्
ભૂમિ પર સ્થિત પિંડો સાથે ગંધ, પુષ્પ અને અક્ષત (અખંડ ચોખા) જોડવા. તેમજ શંખપાત્ર અને તામ્રપાત્રમાં તર્પણ જળ અલગ અલગ રીતે વિધિપૂર્વક અર્પણ કરવું.
Verse 25
ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनिं गतः / दातव्यं सर्वविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः
ધ્યાન અને ધારણાથી યુક્ત થઈ, બંને ઘૂંટણથી ધરતીને સ્પર્શ કરીને, વેદ-શાસ્ત્રવિધિ અનુસાર સર્વ યોગ્ય વિપ્રોને દાન આપવું.
Verse 26
ऋचा वै दापयेदर्घ्यमेकोद्दिष्टे पृथक्पृथक् / आपोदेवीर्मधुमतीरादिपीठे प्रकल्पितम्
એકોદ્દિષ્ટ વિધિમાં ઋચા (વૈદિક મંત્ર) સાથે અર્ઘ્ય જળ અલગ અલગ અર્પણ કરાવવું. દેવીસ્વરૂપ, મધુમય જળોને આરંભથી જ તૈયાર પીઠ પર ગોઠવવા.
Verse 27
उपयामगृहीतो ऽसि द्वितीयेर्ऽघं निवेदयेत् / येनापावकचक्षुषा तृतीये च कसल्पितम्
“ઉપયામગૃહીતોऽસિ” એવા પવિત્ર મંત્રથી તને ગ્રહણ કરવામાં આવે છે. બીજા દિવસે અર્ઘ્ય (જળનિવેદન) અર્પણ કરવું; તેનાથી પાવક-ચક્ષુ સમાન શુદ્ધ દૃષ્ટિ દ્વારા ત્રીજા દિવસનું વિધાન પણ સુવ્યવસ્થિત થાય છે.
Verse 28
ये देवासश्चतुर्थे तु समुद्रं गच्छ पञ्चमे / अग्निर्ज्योति स्तथा षष्ठे हिरण्यगर्भः सप्तमे
ક્રમ પ્રમાણે—ચોથા પડાવે દેવતાઓ સન્નિધ રહે છે; પાંચમે સમુદ્રગમન થાય છે; છઠ્ઠે જ્યોતિરૂપ અગ્નિ; અને સાતમે હિરણ્યગર્ભનું પ્રાદુર્ભાવ થાય છે.
Verse 29
यमाय त्वाष्टमे ज्ञेयं यज्जग्रन्नवमे तथा / तशमे याः फलिनीति पिण्डे चैकादशे ततः
આઠમું અર્પણ યમને સમર્પિત જાણવું; નવમું જાગૃત સાવચેતીથી વિધિપૂર્વક આપવું. દસમું ફલદાયી બને—અર્થાત્ ફળ આપે; અને ત્યારબાદ અગિયારમું પિંડદાન કરવું.
Verse 30
भद्रं कर्णेभिरिति च कुर्यात्पिण्डविसर्जनम् / कृत्वैकादशदेवत्यं श्राद्धं कुर्यात्परे ऽहनि
“ભદ્રં કર્ણેભિઃ…”થી શરૂ થતા મંત્રનો પાઠ કરતાં પિંડવિસર્જન કરવું. પછી એકાદશ દેવતાઓ માટે શ્રાદ્ધ કરીને, બીજા દિવસે ફરી શ્રાદ્ધ આચરવું.
Verse 31
विप्रानावाहयेत्पञ्च चतुर्वेदविशारदान् / विद्याशीलगुणोपेतान्स्व कीयाञ्छीलसत्तमान् / अब्यङ्गान्सप्रशस्तांश्च न त् वर्ज्यान्कदाचन
ચાર વેદોમાં પારંગત, વિદ્યા-શીલ-ગુણથી યુક્ત એવા પાંચ વિપ્રોને આમંત્રિત કરવું; ખાસ કરીને પોતાના જ આદરણીય, ઉત્તમ આચરણવાળા. આવા પ્રશંસનીય અને યોગ્ય જનને ક્યારેય ત્યજવા ન જોઈએ.
Verse 32
विष्णुः स्वर्णमयः कार्यो रुदस्ताम्रमयस्तथा / ब्रह्मा रूप्यमयस्तद्वद्यमो लोहमयो भवेत्
વિષ્ણુની પ્રતિમા સુવર્ણમય કરવી; તેમજ રુદ્રની તામ્રમય. બ્રહ્માની પ્રતિમા રૌપ્યમય, અને યમની પ્રતિમા લોહમય કરવી જોઈએ.
Verse 33
सीसकं तु भवेत्प्रेतं त्वथ वा दर्भकं तथा / शन्नोदेवीति मन्त्रेण गोविन्दं पश्चिमे न्यसेत्
પ્રેત માટે સીસાનો ટુકડો—અથવા દર્ભનો ગુચ્છ—સ્થાપવો. પછી ‘શન્નો દેવી…’ મંત્ર જપીને પશ્ચિમ દિશામાં ગોવિંદનું વિન્યાસ કરવું.
Verse 34
अग्न आयाहीति रुद्रमुत्तरत्रैव विन्यसेत् / अग्निमीऌएति मन्त्रेण पूर्वेणैव प्रजापतिम्
‘અગ્ન આયાહી…’ મંત્રથી ઉત્તર દિશામાં રુદ્રનું વિન્યાસ કરવું. ‘અગ્નિમીળે…’ મંત્રથી પૂર્વ દિશામાં પ્રજાપતિનું સ્થાપન કરવું.
Verse 35
इषेत्वोर्जोति मन्त्रेण दक्षिणे स्थापयेद्यमम् / मध्ये मण्डलकं कृत्वा स्थाप्यो दर्भमयो नरः
‘ઇષેત્વોર્જો…’ મંત્રથી દક્ષિણ દિશામાં યમને સ્થાપવો. પછી મધ્યમાં મંડલ બનાવી દર્ભમય નર-આકૃતિ સ્થાપવી.
Verse 36
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो यमः प्रेतश्च पञ्चमः / पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः
પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, યમ અને પાંચમો પ્રેત—આ બધાને અલગ અલગ પાંચ કુંભોમાં સ્થાપવા; અને દરેક કુંભ પંચરત્નોથી યુક્ત હોવો જોઈએ.
Verse 37
वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्रापराणि च / जपं कर्यात्पृथक्तत्र ब्रह्मादौ देवतासु च
વસ્ત્ર અને યજ્ઞોપવીતને અલગ અલગ રાખવા, તેમજ મુદ્રાઓ પણ જુદી જુદી. તે વિધિમાં બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓને યથાક્રમે અલગ અલગ જપ કરવો.
Verse 38
पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि / जलधारां ततो दद्यत्पीठेपीठे पृथक्पृथक्
દેવતાઓ માટે યથાવિધિ પાંચ શ્રાદ્ધ કરવાં; ત્યારબાદ દરેક પીઠે પીઠે એકે એક કરીને અલગ અલગ જલધારા અર્પણ કરવી.
Verse 39
शङ्खे वा ताम्रपात्रे वा अलाभे मृन्मये ऽपि वा / तिलोदकं समादाय सर्वौषधिसमन्वितम्
શંખમાં અથવા તામ્રપાત્રમાં, તે ન મળે તો મૃણ્મય પાત્રમાં પણ—સર્વ ઔષધિઓથી સંયુક્ત તિલોદક લઈને (વિધિ કરવી).
Verse 40
आसनोपानहौ च्छत्रं मुद्रिका च कमण्डलुः / भाजनं भाजनाधारं वस्त्राण्यष्टविधं पदम्
આસન અને પાદુકા, છત્ર, મુદ્રિકા અને કમંડલુ; પાત્ર અને પાત્રાધાર, તથા વસ્ત્રો—આ અષ્ટવિધ સામગ્રી છે.
Verse 41
ताम्रपात्रं तिलैः पूर्णं सहिरण्यं सदक्षिणम् / दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय विधियुक्तं खगेश्वर
હે ખગેશ્વર (ગરુડ)! તિલથી ભરેલું તામ્રપાત્ર, સોનાં સહિત અને દક્ષિણા સહિત—વિધિપૂર્વક મુખ્ય બ્રાહ્મણને દાન આપવું જોઈએ.
Verse 42
ऋग्वेदपारगे दद्याज्जातसस्यां वसुन्धराम् / यजुर्वेदमये विप्रे गाञ्च दद्यात्पयस्विनीम्
ઋગ્વેદમાં પારંગત બ્રાહ્મણને નવધાન્યથી સમૃદ્ધ ઉપજાઉ ભૂમિ દાન આપવી જોઈએ. અને યજુર્વેદમાં નિષ્ઠ બ્રાહ્મણને દૂધ આપતી ગાય દાન આપવી જોઈએ.
Verse 43
सामगाय शिवोद्देशात्प्रदद्यात्कलधौतकम् / यमोद्देशात्तिलांल्लोहं ततो दद्याच्च दक्षिणाम्
સામગાન કરનાર સામગને શિવના ઉદ્દેશથી પરિશોધિત સોનું દાન આપવું જોઈએ. યમના ઉદ્દેશથી તલ અને લોખંડ દાન આપવું જોઈએ; ત્યારબાદ દક્ષિણા પણ અર્પણ કરવી જોઈએ.
Verse 44
पश्चात्पुत्तलकं कार्यं सर्वौषधिसमन्वितम् / पलाशस्य च वृन्तानां विभागं शृणु काश्यप
પછી સર્વ ઔષધિઓથી યુક્ત પુત્તલક (કર્મ-પ્રતિમા) તૈયાર કરવી જોઈએ. હે કાશ્યપ, હવે પલાશના ડાંઠોના યોગ્ય વિભાગને સાંભળો.
Verse 45
कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैश्च पुरुषाकृतिम् / शतत्रयेण षष्ट्या च वृन्तैः प्रोक्तो ऽस्थिसञ्चयः
કૃષ્ણમૃગચર્મ પાથરીને અને કુશથી પુરુષાકૃતિ ગોઠવીને, ત્રણસો સાઠ ડાંઠો વડે ‘અસ્થિ-સંચય’ વિધિ કહેલી છે.
Verse 46
विन्यस्य तानि वृन्तानि अङ्गेष्वेषु पृथक्पृथक् / चत्वारिंशच्छिरोदेशे ग्रीवायां दश विन्यसेत्
આ ડાંઠોને આ અંગો પર અલગ અલગ રીતે ગોઠવીને, શિરોભાગે ચાલીસ અને ગ્રીવામાં દસ ડાંઠો સ્થાપિત કરવી જોઈએ.
Verse 47
विंशत्युरः स्थले दद्याद्विंशतिं जठरे ऽपि च / बाहुयुग्मे शतं दद्यात्कटि देशे च विंशतिम्
વક્ષસ્થાને વીસ, જઠર સ્થાને પણ વીસ અર્પણ કરવું. બંને બાહુ માટે સો આપવું, અને કટિ પ્રદેશે પણ વીસ આપવું॥
Verse 48
ऊरुद्वये शतञ्चापि त्रिंशज्जङ्घाद्वये न्यसेत् / दद्याच्चतुष्टयं शिश्रे षड् दद्याद् वृषणद्वये / दश पादाङ्गुलीभागे एवमस्थीनि विन्यसेत्
બંને ઊરુમાં સો, અને બંને જઙ્ઘામાં ત્રીસ સ્થાપિત કરવું. શિશ્નમાં ચાર, બંને વૃષણમાં છ, અને પગની આંગળીઓના ભાગમાં દસ આપવું; આમ અસ્થિઓનું વિન્યાસ કરવું॥
Verse 49
नारिकेलं शिरः स्थाने तुम्बं दद्याच्च तालुके / पञ्चरत्नं मुखे दद्याज्जिह्वायां कदलीफलम्
શિરસ્થાને નારિયેળ મૂકવું, અને તાલુમાં તુંબ (દૂધી) સ્થાપવું. મુખમાં પંચરત્ન મૂકવા, અને જિહ્વા પર કેળાનું ફળ અર્પણ કરવું॥
Verse 50
अन्त्रेषु नालकं दद्याद्बालकं प्राण एव च / वसायीं मेदकं दद्याद्गोमूत्रेण तु मूत्रकम्
આંત્રો માટે નાલક (નળી) અર્પણ કરવું; પ્રાણ માટે બાલક તથા પ્રાણતત્ત્વ પણ. વસાના સ્થાને મેદક આપવું; અને મૂત્ર માટે ગોમૂત્ર સાથે અર્પણ કરવું॥
Verse 51
गन्धकं धातवो देयो हरितालं मनः शिला / रेतः स्थाने पारदञ्च पुरीषे पित्तलं तथा
ધાતુઓના સ્થાને ગંધક આપવો; હરિતાલ અને મનઃશિલા પણ. રેતઃસ્થાને પારદ, અને પુરીષસ્થાને પિત્તલ પણ નિમવું॥
Verse 52
मनः शिलां तथा गात्रे तिलकल्कञ्च सन्धिषु / यवपिष्टं तथा मांसे मधु वै क्षौद्रमेव च
પ્રેતના સૂક્ષ્મ દેહમાં મન શિલા સમાન બને છે; અંગો અને સંધિઓ પર તિલકલ્કનો લેપ રહે છે; માંસમાં યવપિષ્ટ અને મધુ, તેમજ ઘન ક્ષૌદ્ર પણ હોય છે।
Verse 53
केशेषु वै वटजटात्वचि दद्यान्मृगत्वचम् / कर्णयोस्तालपत्त्रञ्च स्तनयोश्चैव गुञ्जिकाः
વાળ માટે વટજટા અર્પણ કરવી; ચામડી માટે મૃગચર્મ આપવું; કાન માટે તાળપત્રનું આવરણ આપવું; અને સ્તનો પર ગુઞ્જિકા મણિઓ સ્થાપિત કરવી।
Verse 54
नासायां शतपत्त्रं च कमलं नाभिमण्डले / वृन्ताकं वृषणद्वन्द्वे लिङ्गे स्याद्गृञ्जनं शुभम्
નાસિકામાં શતપત્ર કમળ છે; નાભિમંડળમાં કમળ છે; વૃષણદ્વયમાં રીંગણ (વાંગા) સમાન કેન્દ્ર છે; અને લિંગમાં શુભ ગૃઞ્જન છે।
Verse 55
घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौपीने च त्रपु स्मृतम् / मौक्तिकं स्तनयोर्मूर्ध्नि कुङ्कुमेन विलेपनम्
નાભિ પર ઘીનો લેપ કરવો; કૌપીન માટે ત્રપુ (ટિન) વિહિત છે; સ્તનો પર મૌક્તિક (મોતી) મૂકવા; અને મસ્તક પર કુંકુમનું વિલેપન કરવું।
Verse 56
कर्पूरागुरुधूपैश्च शुभैर्माल्यैः सुगन्धिभिः / परिधानं पट्टसूत्रं हृदये रुक्मकं न्यसेत्
કપૂર, અગુરુ-ધૂપ વગેરે શુભ સુગંધિત ધૂપો અને સુગંધિમય પવિત્ર માળાઓ સાથે યોગ્ય વસ્ત્ર અને પટ્ટસૂત્ર ગોઠવી; હૃદય પર રુક્મક (સુવર્ણાભૂષણ) મૂકવું।
Verse 57
ऋद्धिवृद्धी भुजौ द्वौ च चक्षुषोश्च कपर्दकौ / सिन्दूरं नेत्रकोणे च ताम्बूलाद्युपहारकैः
તામ્બૂલ વગેરે ઉપહાર અર્પણ કરીને, ઋદ્ધિ અને વૃદ્ધિને બે ભુજારૂપે સ્થાપી, નેત્રોમાં કપર્દકના આભૂષણ ધારણ કરાવી, આંખના ખૂણામાં સિંદૂર મૂકવો।
Verse 58
सर्वौषधियुतं प्रेतं कृत्वा पूजा यथोदिता / साग्निके (कैश्चा) चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यसेत्क्रमात्
સર્વ ઔષધિઓથી યુક્ત પ્રેતને તૈયાર કરીને, શાસ્ત્રોક્ત પૂજા કર્યા પછી, ક્રમશઃ વિધાનપૂર્વક યજ્ઞપાત્ર સ્થાપિત કરવું—અગ્નિસહિત ક્રિયામાં પણ (કેટલીક પરંપરા મુજબ)।
Verse 59
शिरोमे श्रीरिति ऋचा पुनन्तु वरुणेति च / प्रेतस्य पावनं कृत्वा शालिशालशिलोदकैः
“શિરો મે શ્રીઃ…” વાળી ઋચા તથા “વરুণ…” આરંભ મંત્ર દ્વારા પવિત્રતા થાય. પ્રેતનું પાવન કરીને, શાળી ધાન્ય અને નાનાં શિલા મિશ્રિત જળથી શુદ્ધિ કરવી।
Verse 60
विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीलागौः पयस्विनी
ભગવાન વિષ્ણુને અર્પણભાવથી, સુશીલ અને દૂધથી સમૃદ્ધ ગાયનું દાન કરવું જોઈએ।
Verse 61
(तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा / सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पानं समृतम्
તિલ, લોહ, સોનું, કપાસ અને મીઠું; સાત ધાન્ય, જમીનનું માપ અને ગાય—આમાંથી દરેકનું દાન પ્રેતાર્થ એકલું પણ અપાય તો પૂર્ણ ફળદાયક કહેવાયું છે।
Verse 62
महादानानि देयानि तिलपात्रं तथेति च / ततो वैतरणी देया सर्वाभरणभूषिता
મહાદાનો આપવાં જોઈએ અને તિલપાત્રનું દાન પણ. ત્યારબાદ સર્વ આભૂષણોથી શોભિત ‘વૈતરણિ’ (ગોદાન) આપવું જોઈએ।
Verse 63
कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थ मात्मवान् / प्रेतंमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्य च
આત્મસંયમી પુરુષે પ્રેતમુક્તિ માટે વૈષ્ણવ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. પછી હૃદયમાં ભગવાન વિષ્ણુને સ્થાપી પ્રેતમોક્ષ કરાવવો જોઈએ।
Verse 64
ॐ विष्णुरिति संस्मृत्य प्रेतं तन्मृत्युमेव च / अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकन्तु दिनत्रयम्
‘ૐ વિષ્ણુ’નું સ્મરણ કરીને, પ્રેત અને મૃત્યુ—બન્નેનું ચિંતન કરી—પછી અગ્નિદાહ (દાહક્રિયા) કરવી; અને સૂતક ત્રણ દિવસ માનવું।
Verse 65
दशाहकर्त्रा पिण्डाश्च कर्तव्याः प्रेतभुक्तये / सर्वं वर्षविधिं कुर्यादेवं प्रेतश्च मुक्तिभाक्
દશાહકર્મ કરનારએ પ્રેતના ભોજનાર્થે પિંડ અર્પણ કરવા જોઈએ. સમગ્ર વાર્ષિક વિધિ પણ કરવી જોઈએ; આમ કરવાથી પ્રેત પણ મુક્તિનો ભાગી બને છે।
Frequently Asked Questions
Because the text treats certain deaths/defilements as producing an atypical preta condition where standard śrāddha-udaka and customary sequences are ritually mismatched; it therefore redirects the practitioner to Nārāyaṇa-bali and a Vaiṣṇava-centered remedial framework to stabilize the transition.
Ekoddiṣṭa here functions as a targeted, single-departed-focused śrāddha structure with separate arghya/tarpaṇa handling, ordered deity presence, and an eleven-day cadence, aiming to make the rite ‘fruit-bearing’ for the specific preta rather than a generalized ancestral offering.
It serves as a symbolic reconstruction of the departed’s form for the rite—assigning counted ‘bone’ units to limbs and using material substitutes for bodily substances—so that offerings, purification, and deity placements can be performed as if addressing an integrated personhood, thereby aiding preta-release within the chapter’s ritual logic.
Sesame (tilā) and sesame-water, iron, gold, grains, land-measure, and the cow-gift—especially the Vaitaraṇī cow—are repeatedly emphasized; the chapter even states that each, given singly, can be ‘complete’ for the departed’s benefit.