Adhyaya 31

Verse 1

नानादाननिरूपणं नाम त्रिंसो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / ये नराः पापसंयुक्तास्ते गच्छन्ति यमालयम् / नृणां मत्साक्षिकं दत्तमनन्तफलदं भवेत्

વિવિધ દાનોના નિરૂપણ નામે ત્રીસમો અધ્યાય. શ્રીવિષ્ણુએ કહ્યું—પાપથી સંયુક્ત નર યમાલયે જાય છે; પરંતુ મારી સાક્ષીમાં મનુષ્યોને અપાયેલું દાન અનંત ફળ આપનાર બને છે।

Verse 2

यावद्रजः प्रमाणाब्दंस्वर्गे तिष्ठति भूमिदः / अश्वारूढाश्च ते यान्ति ददते ये ह्युपानहौ

ભૂમિદાન કરનાર ભૂમિના રજકણના પ્રમાણથી જેટલા વર્ષ ગણાય તેટલા વર્ષ સ્વર્ગમાં રહે છે. અને જે ઉપાનહૌ (પાદુકા/ચપ્પલ) દાન આપે છે તેઓ યાત્રામાં અશ્વારૂઢ થઈ આગળ વધે છે।

Verse 3

आतपे श्रमयोगेन न दह्यन्ते च कुत्रचित् / छत्त्रदानेन वै प्रेता विचरन्ति सुखं पथि

તાપ અને શ્રમના સંયોગથી તેઓ ક્યાંય દગ્ધ થતા નથી; છત્રદાનના પ્રભાવથી પ્રેતજન માર્ગમાં સુખપૂર્વક વિચરે છે।

Verse 4

यमुद्दिश्य ददात्यन्नं तेन चाप्यायितो भवेत्

યમને ઉદ્દેશીને જે અન્નદાન કરવામાં આવે, તેનાથી યમ પણ તૃપ્ત અને સંતોષ પામે છે।

Verse 5

अन्धकारे महाघोरे अमूर्ते लक्ष्यवर्जिते / उद्द्योतेनैव ते यान्ति दीपदानेन मानवाः

અતિ ભયંકર અંધકારમાં—જ્યાં રૂપ નથી, લક્ષ્યચિહ્ન નથી—માનવ માત્ર પ્રકાશના આધારથી જ આગળ વધે છે; દીપદાનના પ્રભાવથી તેઓ ગતિ પામે છે।

Verse 6

आश्विने कर्तिके वापि माघे मृततिथावपि / चतुर्दश्याञ्च दीयेत दीपदानं सुखाय वै

આશ્વિન, કાર્તિક અથવા માઘ માસમાં, તેમજ મૃત્યુ-તિથિએ પણ—વિશેષ કરીને ચતુર્દશીએ—દીપદાન કરવું જોઈએ; દીપનું દાન કલ્યાણ અને સુખ આપે છે.

Verse 7

प्रत्यहञ्च प्रदातव्यं मार्गे सुविषमे नरैः / यावत् संवत्सरं वापि प्रेतस्य सुखलिप्सया

અતિ દુષ્કર માર્ગમાં (પ્રેત માટે) મનુષ્યોએ દરરોજ અર્પણ કરવું જોઈએ—અહીં સુધી કે પૂરું એક વર્ષ—પ્રેતના સુખની ઇચ્છાથી.

Verse 8

कुले द्योतति शुद्धात्मा प्रकाशत्वं स गच्छति / ज्योतिर्मयो ऽसौ पूज्यो ऽसौ दीपदानप्रदो नरः

શુદ્ધાત્મા પુરુષ પોતાના કુળમાં તેજસ્વી બને છે અને પ્રકાશ-સ્વરૂપને પામે છે. જે મનુષ્ય દીપદાન કરે છે તે જ્યોતિમય બની પૂજ્ય થાય છે.

Verse 9

प्राङ्मुखोदङ्मुखं दीपं देवागारे द्विजातये / कुर्याद्याम्यमुखं पित्रे अद्भिः सङ्कल्प्य सुस्थिरम्

દેવાલયમાં દ્વિજએ દીપ પૂર્વમુખ અથવા ઉત્તરમુખ રાખવો જોઈએ. પિતૃઓ માટે જળથી સંકલ્પ કરીને, સ્થિર રાખીને, દીપ દક્ષિણમુખ સ્થાપવો.

Verse 10

सर्वोपहारयुक्तानि पदान्यत्र त्रयोदश / यो ददाति मृतस्येह जीवन्नप्यात्महेतवे / स गच्छति महामार्गे महाकष्टविवर्जितः

અહીં તેર પદ છે, દરેક ઉપહારોથી યુક્ત છે. જે મનુષ્ય જીવતો હોવા છતાં મૃતક માટે, આત્મહિતાર્થે, આ દાન કરે છે—તે મહામાર્ગે જઈ મહાકષ્ટોથી રહિત થાય છે.

Verse 11

आसनं भाजनं भोज्यं दीयते यद्द्विजायते / सुखे न भुञ्जमानस्तु देन गच्छत्यलं पथि

દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)ને જે આસન, પાત્ર અને ભોજન આપવામાં આવે છે, તે પ્રેતના માર્ગમાં પુણ્યરૂપ સાધન બને છે. અહીં સુખ ન ભોગવનાર પણ તે દાનથી સજ્જ થઈ પરલોકપથ પર જાય છે.

Verse 12

कमण्डलुप्रदानेन तृषितः पिबते जलम्

કમંડલુ (જળપાત્ર)નું દાન કરવાથી તરસેલો પ્રેત જળ પી શકે છે; દાનબળથી તેની તરસ શમે છે.

Verse 13

भाजनं वस्त्रदानञ्च कुसुमञ्चाङ्गुलीयकम् / एकादशा हे दातव्यं प्रेतोद्धरणहेतवे

પાત્ર, વસ્ત્રદાન, પુષ્પ અને અંગૂઠી—આ અગિયાર દાન પ્રેતોદ્ધારના હેતુથી અવશ્ય આપવા યોગ્ય છે.

Verse 14

त्रयोदश पदानीत्थं प्रेतस्य शुभमिच्छता / दातव्यानि यथाशक्त्या प्रेतो ऽसौ प्रीणितो भवेत्

આ રીતે પ્રેતનું શુભ ઇચ્છનારએ પોતાની શક્તિ મુજબ આ તેર દાનપદાર્થો આપવા જોઈએ; તેનાથી તે પ્રેત તૃપ્ત અને પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 15

भोजना नि तिलांश्चैव उदकुम्भांस्त्रयोदश / मुद्रिकां वस्त्रयुग्मञ्च तया याति परां गतिम्

ભોજનદાન, તલ, તેર જળકુંભ, મુદ્રિકા (દક્ષિણા) અને વસ્ત્રયુગ્મ—આ વિધિદાનોથી પ્રેત પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 16

यो ऽश्वं नावं गजं वापि ब्राह्मणे प्रतिपादयेत् / स महिम्नो ऽनुसारेण तत्तत्सुखमुपाश्नुते

જે બ્રાહ્મણને ઘોડો, નાવ અથવા હાથી પણ દાન આપે છે, તે દાનની મહિમા અનુસાર તદનુરૂપ સુખફળ ભોગવે છે.

Verse 17

नानालोकान् विचरति महिषीञ्च ददाति यः / यमपुत्त्रस्य या माता महिषी सुगतिप्रदा

જે (મરણ પછી) અનેક લોકોમાં ભ્રમણ કરે છે—વિધિપૂર્વક મહિષી (ભેંસ-ગાય)નું દાન કરાય તો તે મહિષી યમપુત્રની માતા ગણાઈ સુગતિ અને શુભગમન આપે છે.

Verse 18

ताम्बूलं कुसुमं देयं याम्यानां हर्षवर्धनम् / तेन सम्प्रीणिताः सर्वे तस्मिन् क्लेशं न कुर्वते

તામ્બૂલ અને પુષ્પ અર્પણ કરવાં જોઈએ—એ યમના અનુચરોનો હર્ષ વધારે છે. તેથી તેઓ સર્વે પ્રસન્ન થઈ તે માર્ગમાં તેને કષ્ટ આપતા નથી.

Verse 19

गो-भू-तिल-हिरण्यानि दानान्याहुः स्वशक्तितः

તેઓ કહે છે—ગાય, ભૂમિ, તિલ અને સોનું—આ દાન પોતાની શક્તિ પ્રમાણે આપવાં જોઈએ.

Verse 20

मृतोद्देशेन यो यद्याज्जलपात्रञ्च मृन्मयम् / उदपात्रसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः

મૃતકના ઉદ્દેશથી માટીનું જળપાત્ર પણ દાન કરનાર મનુષ્ય, હજાર જળપાત્રોના દાન સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 21

यमदूता महारौद्राः करालाः कृष्णपिङ्गलाः / न भीषयन्ति तं याम्या वस्त्रदाने कृते सति

યમના દૂત—અતિ રૌદ્ર, વિકરાળ અને કૃષ્ણ-પિંગળ નેત્રવાળા—જેણે વિધિપૂર્વક વસ્ત્રદાન કર્યું છે, તેને યમમાર્ગે ભયભીત કરતા નથી।

Verse 22

मार्गे हि गच्छमानस्तु तृष्णार्तः श्रमपीडितः / घटान्नदानयोगेन सुखी भवति निश्चितम्

માર્ગે જતા તૃષ્ણાથી વ્યાકુળ અને શ્રમથી પીડિત જીવ, ઘટમાં અન્ન-જળ દાનના પુણ્યયોગથી નિશ્ચયે સુખી થાય છે।

Verse 23

शय्या दक्षिणया युक्ता आयुधाम्बरसंयुता / हैमश्रीपतिना युक्ता देया विप्राय शर्मणे / तथा प्रेतत्वमुक्तो ऽसौ मोदते सह दैवतैः

દક્ષિણારૂપ શય્યા, આયુધ અને વસ્ત્રો સહિત, તથા સુવર્ણ શ્રીપતિ (વિષ્ણુ) પ્રતિમાસહ બ્રાહ્મણને શાંતિ-કલ્યાણ માટે દાન કરવી જોઈએ। આમ કરવાથી તે પ્રેતત્વથી મુક્ત થઈ દેવતાઓ સાથે આનંદ કરે છે।

Verse 24

एतत् ते कथितं तार्क्ष्य दानमन्त्येष्टिकर्मजम् / अधुना कथयिष्ये ऽहमन्यदेहप्रवेशनम्

હે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ), અંત્યેષ્ટિ કર્મસંબંધિત દાન મેં તને આ રીતે કહ્યું. હવે હું આત્માના અન્ય દેહમાં પ્રવેશનું વર્ણન કરીશ।

Verse 25

जातस्य मृत्युलोके वै प्राणिनो मरणं ध्रुवम् / मृतिः कुर्यात् स्वधर्मेण यास्यतश्च परन्तप

મૃત્યુલોકમાં જન્મેલા પ્રાણીઓ માટે મરણ નિશ્ચિત છે. તેથી, હે પરંતપ, આગળ પ્રસ્થાન કરતાં સ્વધર્મનું પાલન કરીને મૃત્યુનું વરણ કરવું જોઈએ।

Verse 26

पूर्वकाले मृतानाञ्च प्राणिनाञ्च खगेश्वर / सूक्ष्मोभूत्वा त्वसौ वायुर्निर्गच्छत्यास्यमण्डलात्

હે ખગેશ્વર ગરુડ! પૂર્વકાળે મૃત તથા જીવિત પ્રાણીઓ માટે એ જ પ્રાણવાયુ સૂક્ષ્મ બની મુખમંડળમાંથી નીકળી જાય છે।

Verse 27

नवद्वारै रोमभिश्च जनानां तालुरन्ध्रके / पापिष्ठानामपानेन जीवो निष्क्रामति ध्रुवम्

સામાન્ય લોકોનો જીવ નવ દ્વારો દ્વારા, રોમછિદ્રો દ્વારા પણ, તેમજ તાલુના છિદ્ર દ્વારા પણ નીકળી શકે છે; પરંતુ અતિપાપીઓનો જીવ નિશ્ચિતપણે અપાનમાર્ગે—અધોમાર્ગે—બહાર જાય છે।

Verse 28

शरीरञ्च पतेत् पश्चान्निर्गते मरुतीश्वरे / वाताहतः पतत्येव निराधारो यथा द्रुमः

પ્રાણવાયુઓના સ્વામી નીકળી ગયા પછી શરીર પડી જાય છે; પવનના આઘાતથી આધારવિહોણા વૃક્ષની જેમ તે જ ઢળી પડે છે।

Verse 29

पृथिव्यां लीयते पृथ्वी आपश्चैव तथाप्सु च / तेजस्तेजसि लीयते समीरणः समीरणे / आकाशे च तथा काशः सर्वव्यापी च शङ्करे

પૃથ્વી પૃથ્વીમાં લય પામે છે, જળ જળમાં; તેજ તેજમાં લય પામે છે, અને વાયુ વાયુમાં જ સમાય છે। તેમ જ આંતરજ્યોતિ આકાશમાં લય પામે છે, અને સર્વવ્યાપી તત્ત્વ શંકરમાં વિશ્રામ પામે છે।

Verse 30

तत्र कामस्तथा क्रोधः काये पञ्चेन्द्रियाणि च / एते तार्क्ष्य समाख्याता देहे तिष्ठन्ति तस्कराः

ત્યાં દેહમાં કામ, ક્રોધ અને પાંચે ઇન્દ્રિયો રહે છે; હે તાર્ક્ષ્ય! આ બધાં દેહમાં વસતા ‘ચોર’ કહેવાયા છે।

Verse 31

कामः क्रोधो ह्यहङ्कारो मनस्तत्रैव नायकः / संहारकश्च कालो ऽयं पुण्यपापसमन्वितः

ત્યાં કામ, ક્રોધ અને અહંકાર રહેલા છે; તેમનો નાયક માત્ર મન છે. અને પુણ્ય-પાપથી યુક્ત આ કાળ જ સંહારક છે.

Verse 32

जगतश्च स्वरूपन्तु निर्मितं स्वेन कर्मणा / पुनर्देहान्तरं याति सुकृतैर्दुष्कृतैर्नरः

જગતનો જે સ્વરૂપે અનુભવ થાય છે, તે સ્વકર્મથી જ રચાયેલું છે. અને મનુષ્ય પુણ્ય-પાપ અનુસાર ફરી બીજા દેહમાં જાય છે.

Verse 33

पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं सकलैर्विष्यैः सह / प्रविशेत् स नवं देहं गृहे दग्धे यथा गृही

પાંચ ઇન્દ્રિયો અને તેમના વિષયો સાથે જીવ નવા દેહમાં પ્રવેશે છે—જેમ જૂનું ઘર બળી જાય ત્યારે ગૃહસ્થ બીજા ઘરમાં પ્રવેશે છે.

Verse 34

शरीरे ये समासीना सम्भवेत् सर्वधातवः / षाट्कौशिको ह्ययं कायो माता पित्रोश्च धातवः

શરીરમાં સ્થિત સર્વ ધાતુઓ ત્યાં જ ઉત્પન્ન થઈ દેહના તત્ત્વ બને છે. આ કાય છ કોશોથી રચાયેલો છે અને તેના ધાતુ માતા-પિતાના દ્રવ્યોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 35

सम्भवेयुस्तथा तार्क्ष्य सर्वे वाताश्च देहिनाम् / मूत्रं पुरीषं तद्योगा ये चान्ये व्याधयस्तथा

આ રીતે, હે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ), દેહધારીઓના સર્વ વાયુઓ ઉત્પન્ન થાય છે; તેમજ મૂત્ર, પુરીષ, તેમના સંયોગ-પરિણામો અને અન્ય રોગો પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 36

अस्थि शुक्रं तथा स्नायुः देहेन सह दह्यते / एष ते कथितस्तार्क्ष्य विनाशः सर्वदेहिनाम्

અસ્થિ, શુક્ર તથા સ્નાયુ પણ દેહ સાથે જ દહન પામે છે. હે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ), સર્વ દેહધારીઓનો વિનાશ મેં તને કહ્યો છે.

Verse 37

कथयामि पुनस्तेषां शरीरञ्च यथा भवेत् / एकस्तम्भं स्नायुबद्धं स्थूणाद्वयसमुद्धृतम्

હું ફરી કહું છું—તેમનું શરીર જેમ બને છે: તે એક જ સ્તંભ સમાન, સ્નાયુઓથી બંધાયેલું, અને બે થાંભલાઓની વચ્ચે ઊભું કરાયેલું છે.

Verse 38

इन्द्रियैश्च समायुक्तं नवद्वारं शरीरकम् / विषयैश्च समाक्रान्तं काम-क्रोधसमाकुलम्

ઇન્દ્રિયોથી યુક્ત આ શરીર ‘નવદ્વાર’ નિવાસ છે; વિષયોથી આક્રાંત થઈ તે કામ અને ક્રોધથી વ્યાકુળ બને છે.

Verse 39

राग-द्वेषसमाकीर्णं तृष्णादुर्गसुदुस्तरम् / लोभजालसमायुक्तं पुरं पुरुषसंज्ञितम्

રાગ-દ્વેષથી ભરેલું, તૃષ્ણાનો દુર્ગ—અતિ દુસ્તર; લોભના જાળથી બંધાયેલું આ ‘પુર’ ‘પુરુષ’ તરીકે ઓળખાય છે.

Verse 40

एतद्गुणसमायुक्तं शरीरं सर्वदेहिनाम् / तिष्ठन्ति देवताः सर्वा भुवनानि चतुर्दश

આ ગુણોથી યુક્ત એવું શરીર સર્વ દેહધારીઓનું છે; તેમાં જ સર્વ દેવતાઓ અને ચૌદ ભુવન પણ નિવાસ કરે છે.

Verse 41

आत्मानं ये न जानन्ति ते नराः पशवः स्मृताः / एवमेतन्मयाख्यातं शरीरं ते चतुर्विधम्

જે મનુષ્યો આત્માને નથી જાણતા, તેઓ પશુ સમાન ગણાય છે. આ રીતે મેં તને કહ્યું—શરીર ચાર પ્રકારનું છે.

Verse 42

चतुरशीतिलक्षाणि निर्मिता योनयः पुरा / उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः

પ્રાચીન કાળે ચોર્યાસી લાખ યોનિઓ રચાઈ—ઉદ્ભિજ્જ, સ્વેદજ, અંડજ અને જરાયુજ।

Verse 43

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोहं त्वयानघ

હે નિષ્પાપ! તું જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં તને કહી દીધું છે.