Adhyaya 27
Explanation of the Sapiṇḍana Rite; Causes of Pretahood; Viṣṇu Worship and Preta-ghaṭa Dāna
પ્રેત-કલ્પના પ્રવાહમાં ગરુડ વિષ્ણુને પૂછે છે—પ્રેત કેવી રીતે રહે છે, કેટલાક કેમ ભયંકર પ્રેત અથવા પિશાચ બને છે, અને કયા દાન તથા વિધિઓ પ્રેતત્વમાંથી મુક્તિ આપે છે. વિષ્ણુ ગૂઢ ઉપદેશ આપીને ત્રેતાયુગની કથા કહે છે: શિકારથી થાકેલો રાજા બભ્રુવાહન પાણીના સ્ત્રોત પાસે આવી વડના વૃક્ષ નીચે આરામ કરે છે, ત્યાં અનેક પ્રેતોમાં એક ભયાનક પ્રેત મળે છે. તે પ્રેત રાજાની શુભ સંગતિની પ્રશંસા કરીને પોતાનું પતન કહે છે—તે સુદેવ નામનો ધર્મનિષ્ઠ વૈશ્ય હતો; દેવ-પિતૃ-બ્રાહ્મણોને પૂજા અને દાનથી તૃપ્ત કરતો, પરંતુ સંતાન/સગાં ન હોવાથી સોળ શ્રાદ્ધો અને ઊર્ધ્વદેહ ક્રિયાઓ પૂર્ણ ન થઈ; તેથી પ્રેતત્વ સ્થિર થયું. તે પ્રેતત્વના કારણો ગણે છે—દેવદ્રવ્ય અથવા અસહાયનું ધન ચોરવું, કામદોષ, વિશ્વાસઘાત, નિત્યકર્મોની અવગણના, તીર્થયાત્રાના દોષ વગેરે. ઉપાયરૂપે વિષ્ણુકેન્દ્રિત અનુશાસન બતાવે છે—શાસ્ત્રશ્રવણ, વિષ્ણુપુજા, સત્સંગ; નારાયણ પ્રતિમા સ્થાપન, દિશાનુસાર વિષ્ણુરુપોની પૂજા, બ્રહ્મા-શિવ પૂજા, હોમ, ઊર્ધ્વદેહ ક્રિયા, બ્રાહ્મણદાન અને નિર્ણાયક પ્રેત-ઘટ દાન. પ્રેત મણિ આપી અદૃશ્ય થાય છે; રાજા વિધિઓ કરાવી તેને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ કરાવે છે—બીજાના શ્રાદ્ધથી પણ ઉદ્ધાર થાય છે, પરંતુ પુત્રનું શ્રાદ્ધ વિશેષ ફળદાયી—આ અધ્યાયમાં સ્થાપિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
प्रेतकल्पे सपिण्डननिरूपणं नाम षड्विंशो ऽध्यायः तार्क्ष्य उवाच / कथं प्रेता वसन्त्यत्र कीदृग्रूपा भवन्ति ते / महाप्रेताः पिशाचाश्च कैःकैः कर्मफलैर्विभो / सर्वेषामनुकम्पार्थं ब्रूहि मे मधुसूदन
પ્રેતકલ્પમાં ‘સપિંડન-નિરূপણ’ નામનો છવ્વીસમો અધ્યાય. તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) બોલ્યા—હે પ્રભુ! અહીં પ્રેતો કેવી રીતે વસે છે અને તેઓ કેવા રૂપ ધરાવે છે? અને કયા કયા કર્મફળોથી, હે વિભો, કોઈ મહાપ્રેત અને કોઈ પિશાચ બને છે? સર્વ પ્રાણીઓ પર અનુકંપા માટે મને કહો, હે મધુસૂદન।
Verse 2
प्रेतत्वान्मुच्यते येन दानेन च शुभे न च / तन्मे कथय देवेश मम चेदिच्छसि प्रियम्
હે દેવેશ! જે દાનથી પ્રેતત્વમાંથી મુક્તિ થાય—તે શુભ હોય કે અશુભ—તે મને કહો; જો તમે મારું પ્રિય કરવા ઇચ્છો તો।
Verse 3
श्रीकृष्ण उवाच / साधु पृष्टं त्वया तार्क्ष्य मानुषाणां हिताय वै / शृणुचावहितो भूत्वा यद्वच्मि प्रेतलक्षणम्
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)! તું ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે, ખરેખર માનવોના હિત માટે. તેથી સાવધાન થઈને સાંભળ; હું પ્રેતના લક્ષણો કહું છું।
Verse 4
गुह्यद्गुह्यतरं ह्येतन्नाख्येयं यस्य कस्यचित् / भक्तस्त्वं हि महाबाहो तेन ते कथयाम्यहम्
આ ઉપદેશ રહસ્યથી પણ વધુ રહસ્યમય છે; કોઈને પણ કહેવા યોગ્ય નથી. પરંતુ હે મહાબાહો! તું ભક્ત છે, તેથી હું તને કહું છું।
Verse 5
पुरा त्रेतायुगे तात राजासीद्बभ्रुवाहनः / महोदयपुरे रम्ये धर्मनिष्ठो महाबलः
પ્રાચીન ત્રેતાયુગમાં, હે તાત! બભ્રુવાહન નામે એક રાજા હતો. રમ્ય મહોદયપુરમાં તે રાજ્ય કરતો—ધર્મનિષ્ઠ અને મહાબળવાન।
Verse 6
यज्वा दानपतिः श्रीमान्ब्रह्मण्यः साधुसंमतः / शीलाचारगुणोपेतो दयादाक्षिण्यसंयुतः
તે યજ્ઞ કરનાર, દાનનો અધિપતિ અને શ્રીસમૃદ્ધ હતો; બ્રાહ્મણો તથા ધર્મનો ભક્ત, સાધુજનોથી માન્ય; શીલ-આચાર-ગુણોથી યુક્ત, અને દયા તથા ઉદારતાથી સંયુક્ત હતો।
Verse 7
प्रजाः पालयते नित्यं पुत्रानिव महाबलः / क्षत्त्रधर्मरतो नित्यं स दण्ड्यान्दण्डयन्नृपः
એ મહાબલી રાજા પ્રજાનું નિત્ય પોતાના પુત્રોની જેમ પાલન-રક્ષણ કરે છે. ક્ષત્રિયધર્મમાં સદા રત રહી, દંડ્યને યોગ્ય દંડ આપે છે.
Verse 8
स कदाचिन्महाबाहुः ससैन्योमृगयां गतः / वनं विवेश गहनं नानावृक्षसमन्वितम्
એક વખત તે મહાબાહુ રાજા સૈન્યসহ મૃગયાએ ગયો અને નાનાવૃક્ષોથી ભરેલા ઘન વનમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 9
शार्दूलशतसंजुष्टं नानापक्षिनिनादितम् / वनमध्ये तदा राजा मृगं दूरादपश्यत
સૈકડો વાઘોથી ભરેલું અને નાનાં પક્ષીઓના નાદથી ગુંજતું તે વનમધ્યે રાજાએ ત્યારે દૂરથી એક મૃગ જોયો.
Verse 10
तेन विद्धो मृगो ऽतीव बाणेन सुदृढेन च / बाणमादाय तं तस्य स वने ऽदर्शनं ययौ
તે અત્યંત દૃઢ બાણથી મૃગ બહુ જ ઘાયલ થયો; અને તે બાણ લઈને વનમાં અદૃશ્ય થઈ ગયો.
Verse 11
कक्षे तच्छोणितस्त्रावात्स राजानुजगाम तम् / ततो मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश सः
કાંખમાંથી લોહી વહી રહ્યું હોવાથી રાજા તેની પાછળ અનુસર્યો. પછી મૃગ-પ્રસંગને કારણે તે બીજા વનમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 12
क्षुत्क्षामकण्ठो नृपतिः श्रमसन्तापमूर्छितः / जलस्थानं समासाद्य साश्व एवावगाहत
ભૂખ-તરસથી ગળું સૂકાઈ ગયું હતું; શ્રમ અને તાપથી મૂર્છિત રાજા જળસ્થાને પહોંચી, ઘોડા સહિત તરત જ તેમાં ઉતરી પડ્યો।
Verse 13
पीत्वा तदु दकं शीतं पद्मगन्धाधिवासितम् / तत उत्तीर्य सलिलाद्विमलाद्बभ्रुवाहनः
પદ્મસુગંધથી સુવાસિત તે ઠંડું પાણી પીધા પછી, બભ્રુવાહન તે નિર્મળ, નિષ્કલંક જળમાંથી બહાર નીકળ્યો।
Verse 14
न्यग्रोधवृक्षमासाद्य शीतच्छायं मनोहरम् / महाविटपिनं हृद्यं पक्षिसङ्घातनादितम्
તે વડવૃક્ષ પાસે પહોંચ્યો—શીતળ છાયાથી મનોહર, વિશાળ ડાળીઓથી મહાવિટપી, હૃદયને પ્રિય અને પક્ષીઓના ઝુંડોના કલરવથી ગુંજતું।
Verse 15
वनस्य तस्य सर्वस्य केतुभूतमिवोच्छ्रितम् / तं महातरुमासाद्य निषसाद महीपतिः
તે સમગ્ર વનમાં ધ્વજચિહ્ન સમાન ઊંચે ઊભેલા તે મહાવૃક્ષ પાસે જઈ, રાજા તેની નીચે બેસી ગયો।
Verse 16
उत्कचं मलिनं कुब्जं (रूक्षं) निर्मांसं भीमदर्शनम्
તે ટક્કલ, મલિન, કુબડું, રૂક્ષ-ખરડિયું, માંસહીન અને દર્શને ભયાનક હતું।
Verse 17
स्नायुबद्धास्थिचरणं धावमानमितस्ततः / अन्यैश्च बहुभिः प्रेतैः समन्तात्परिवारितम्
સ્નાયુઓથી બંધાયેલા અસ્થિમય પગવાળો તે પ્રેત અહીં-ત્યાં દોડે છે અને અનેક અન્ય પ્રેતો દ્વારા ચારે બાજુથી ઘેરાયેલો રહે છે।
Verse 18
तं दृष्ट्वा विकृतं घोरं विस्मितो बभ्रुवाहनः / प्रेतो ऽपि दृष्ट्वा तां घोरामटवीमागतं नृपम्
તેને વિકૃત અને ઘોર જોઈ બભ્રુવાહન આશ્ચર્યચકિત થયો; અને તે પ્રેત પણ તે ભયંકર અરણ્ય તથા તેમાં આવેલા રાજાને જોઈ ભય અને વિસ્મયથી ભરાઈ ગયો।
Verse 19
तदा हृष्टमना भूत्वा तस्यान्तिकमुपागतः / अब्रवीत्स तदा तार्क्ष्य प्रेतराजो नृपं वचः
ત્યારે હર્ષિત મનથી તે તેની નજીક આવ્યો; અને હે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ), તે સમયે પ્રેતરાજે રાજાને વચન કહ્યું।
Verse 20
प्रेतभावो मया त्यक्तः प्राप्तो ऽस्मि परमां गतिम् / त्वत्संयोगान्महाबाहो नास्तिधन्यतरो मम
મેં પ્રેતભાવ ત્યજી દીધો છે અને પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી છે. હે મહાબાહો, તારા સંગથી મારો કરતાં વધુ ધન્ય કોઈ નથી।
Verse 21
नृपतिरुवाच / कृष्णवर्णः करालास्यस्त्वं प्रेत इव लक्ष्यसे / कथयस्व मम प्रीत्या यथैवं चासि तत्त्वतः
રાજાએ કહ્યું—તું કૃષ્ણવર્ણ અને કરાલમુખવાળો છે; પ્રેત જેવો દેખાય છે. મને પ્રસન્ન કરવા માટે કહેજે—તુ ખરેખર કેમ એવો છે? તત્ત્વથી જણાવ।
Verse 22
तथा पृष्टः स वै राज्ञा प्रोवाच सकलं स्वकम्
રાજાએ આમ પૂછતાં તેણે પોતાનો સર્વ વૃત્તાંત સંપૂર્ણ અને યથાર્થ રીતે કહી સંભળાવ્યો।
Verse 23
प्रेत उवाच / कथयामि नृपश्रेष्ठ सर्वमेवादितस्तव / प्रेतत्वे कारणं श्रुत्वा दयां कर्तुं ममार्हसि
પ્રેત બોલ્યો—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! હું આરંભથી સર્વ વાત તમને કહું છું. મારા પ્રેતત્વનું કારણ સાંભળી તમે મારા પર દયા કરવી યોગ્ય છે.
Verse 24
वैदिशं नाम नगरं सर्वसम्पत्समन्वितम् / नानाजनपदाकीर्णं नानारत्नसमाकुलम् / नानापुण्यसमायुक्तं नानावृक्षसमाकुलम्
‘વૈદિશ’ નામનું એક નગર છે, જે સર્વ પ્રકારની સમૃદ્ધિથી યુક્ત છે—અनेक જનપદોના લોકોથી ભરેલું, નાનાં રત્નોથી સમાકુલ, અનેક પુણ્યોથી સમન્વિત અને વિવિધ વૃક્ષોથી પરિપૂર્ણ।
Verse 25
तत्राहं न्यवसं भूयो देवार्चनरतः सदा / वैश्यो जात्या सुदेवो ऽहं नाम्ना विदितमस्तु ते
ત્યાં હું ફરી વસતો હતો અને સદા દેવાર્ચનમાં રત રહેતો. જન્મથી હું વૈશ્ય; નામે હું સુદેવ—આ તને વિદિત થાઓ.
Verse 26
हव्येन तर्पिता देवाः कव्येन पितरस्तथा / विविधैर्दानयोगैश्च विप्राः सन्तर्पिता मया
હવ્ય અર્પણથી દેવતાઓ તૃપ્ત થયા, કવ્ય અર્પણથી પિતૃગણ પણ; અને વિવિધ દાનયોગોથી વિપ્રોને પણ મેં સંતોષ આપ્યો।
Verse 27
आवाहाश्च विवाहाश्च मया वै सुनिवेशिताः / दीनानाथविशिष्टेभ्यो मया दत्तमनेकधा
મેં વિધિપૂર્વક આવાહન અને વિવાહોની વ્યવસ્થા કરી; અને અનેક રીતે દાન આપ્યું—વિશેષ કરીને દીન અને અનાથ-નિરાધારોને।
Verse 28
तत्सर्वं विफलं तात मम दैवादुपागतम् / यथा मे निष्फलं जातं सुकृतं तद्वदामि ते
હે તાત, દૈવવશ જે મારી ઉપર આવ્યું, તેથી તે બધું મારા માટે નિષ્ફળ બન્યું. મારું સુકૃત કેવી રીતે વ્યર્થ થયું—તે હું તને કહું છું।
Verse 29
न मे ऽस्ति सन्ततिस्तात न सुहृन्न च बान्धवः / न च मित्रं हि मे तादृग्यः कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्
હે તાત, મારી કોઈ સંતતિ નથી; ન સુહૃદ છે, ન બાંધવ. અને એવો મિત્ર પણ નથી કે જે મારું ઔર્ધ્વદૈહિક કર્મ (મરણોત્તર ક્રિયા) કરે।
Verse 30
प्रेतत्वं सुस्थिरं तेन मम जातं नृपोत्तम / एकादशं त्रिपक्षं च षाण्मासिकमथाब्दिकम् / प्रतिमास्यानि चान्यानि एवं श्राद्धानि षोडश
હે નૃપોત્તમ, તેથી મારું પ્રેતત્વ દૃઢ રીતે સ્થિર થયું. તેથી એકાદશાહ, ત્રિપક્ષ, ષાણ્માસિક, આબ્દિક અને પ્રતિમાસાદિ—આ રીતે કુલ સોળ શ્રાદ્ધો છે।
Verse 31
यस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतश्राद्धानि भूपते / प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि
હે ભૂપતે, જેના માટે આ પ્રેત-શ્રાદ્ધો અર્પિત થતા નથી, તેનું પ્રેતત્વ દૃઢ થઈ જાય છે—પછી સૈકડો શ્રાદ્ધો આપ્યા છતાં પણ।
Verse 32
एवं ज्ञात्वा महाराज प्रेतत्वादुद्धरस्व माम् / वर्णानां चापि सर्वेषां राजा बन्धुरिहोच्यते
હે મહારાજ, આ જાણીને મને પ્રેતત્વમાંથી ઉદ્ધારો. આ લોકમાં સર્વ વર્ણો માટે રાજા બાંધવ કહેવાય છે.
Verse 33
तन्मां तारय राजेन्द्र मणिरत्नं ददामि ते / यथा मम शुभावाप्तिर्भवेन्नृपवरोत्तम
અતએવ હે રાજેન્દ્ર, મને તારવો; હું તમને મણિરત્ન આપું છું, જેથી હે નૃપવરોત્તમ, મારી શુભપ્રાપ્તિ થાય.
Verse 34
तथा कार्यं महाबाहो कृपा यदि मयीष्यते / आत्मनश्च कुरु क्षिप्रं सर्वमेवौर्ध्वेदैहिकम्
હે મહાબાહો, જો મારી ઉપર કૃપા કરવી હોય, તો તમારી તરફથી ત્વરિત સર્વ ઊર્ધ્વદૈહિક ક્રિયાઓ કરી દો.
Verse 35
नृपतिरुवाच / कथं प्रेता भवन्तीह कृतैरप्यौर्ध्वदैहिकैः / पिशाचाश्च भवन्तीह कर्मभिः कैश्च तद्वद
રાજાએ કહ્યું—અહીં ઊર્ધ્વદૈહિક ક્રિયાઓ કરેલી હોવા છતાં પ્રેત કેવી રીતે બને છે? અને તેવી જ રીતે અહીં પિશાચ કયા કર્મોથી બને છે?
Verse 36
प्रेत उवाच / देवद्रव्यं च ब्रह्मस्वं स्त्रीबालधनसञ्चयम् / ये हरन्ति नृपश्रेष्ठ प्रेतयोनिं व्रजन्ति ते
પ્રેત બોલ્યો—હે નૃપશ્રેષ્ઠ, જે દેવદ્રવ્ય, બ્રહ્મસ્વ (બ્રાહ્મણોનું ધન) તથા સ્ત્રી-બાળકોનું સંચિત ધન હરી લે છે, તેઓ પ્રેતયોનિમાં જાય છે.
Verse 37
तापसीं च सगोत्रां च अगम्यां ये भजन्ति हि / भवन्ति ते महाप्रेता अम्बुजानि हरन्ति ये
જે તપસ્વિની સ્ત્રી, સગોત્રા સ્ત્રી અથવા નિષિદ્ધ (અગમ્ય) સ્ત્રી સાથે ગમન કરે છે, તે નિશ્ચય મહાપ્રેત બને છે; તેમજ જે કમળો હરે છે, તે પણ મહાપ્રેત થાય છે।
Verse 38
प्रवालवज्रहर्तारो ये च वस्त्रापहारकाः / तथा हिरण्यहर्तारः संयुगे ऽसन्मुखागताः
જે પ્રવાળ અને વજ્ર ચોરે છે, જે વસ્ત્રો છીનવે છે, અને જે સોનું હરે છે—એવા લોકો યુદ્ધમાં શત્રુને સામેથી ન મળીને, પીઠ ફેરવી (અપકીર્તિ સાથે) નાશ પામે છે।
Verse 39
कृतघ्ना नास्तिका रौद्रास्तथा साहसिका नराः / पञ्चयज्ञविनिर्मुक्ता महादानरताश्च ये
કૃતઘ્ન, નાસ્તિક, ક્રૂર અને સાહસિક/હિંસક સ્વભાવવાળા લોકો; તેમજ પંચયજ્ઞ (પાંચ નિત્ય કર્તવ્ય) છોડનારા, ભલે મહાદાનમાં રત હોય—આ બધાં નિંદનીય કહેવાયા છે।
Verse 40
स्वामिद्रोहकरा मित्रब्राह्मद्रोहकराश्च ये / तीर्थपापकरा राजञ्जायन्ते प्रेतयोनयः / एवमाद्या महाराज जायन्ते प्रेतयोनयः
હે રાજન, જે સ્વામીદ્રોહ કરે છે, જે મિત્ર અથવા બ્રાહ્મણદ્રોહ કરે છે, અને જે તીર્થસ્થાનો સંબંધિત પાપ કરે છે—તે પ્રેતયોનિમાં જન્મે છે। હે મહારાજ, આવા અને સમાન અપરાધીઓ પ્રેતયોનિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 41
राजोवाच / कथं मुक्ता भवन्तीह प्रेतत्वात्त्वं च ते ऽपि च / कथं चापि मया कार्यमौर्ध्वदैहिकमात्मनः / विधिना केन तत्कार्यं सर्वमेतद्वदस्व मे
રાજાએ કહ્યું—અહીં પ્રેતત્વમાંથી તેઓ કેવી રીતે મુક્ત થાય છે—તમે અને તે અન્ય પણ? અને મારા માટે ઔર્ધ્વદૈહિક (મરણોત્તર) કર્મ હું કેવી રીતે કરું? કયા વિધાનથી તે કરવું? આ બધું મને કહો।
Verse 42
प्रेत उवाच / शृणु राजेन्द्र संक्षेपाद्विधिं नारायणात्मकम् / सच्छास्त्रश्रवणं विष्णोः पूजा सज्जनसंगतिः
પ્રેત બોલ્યો—હે રાજેન્દ્ર! સંક્ષેપમાં નારાયણાત્મક વિધિ સાંભળો—સત્શાસ્ત્રનું શ્રવણ, શ્રીવિષ્ણુની પૂજા અને સજ્જનોની સંગત।
Verse 43
प्रेतयोनिविनाशाय भवन्तीति मया श्रुतम् / अतो वक्ष्यामि ते विष्णुपूजां प्रेतत्वनाशिनीम्
મેં સાંભળ્યું છે કે આ કર્મો પ્રેતયોનિનો વિનાશ કરે છે. તેથી હવે હું તને પ્રેતત્વ નાશ કરનાર શ્રીવિષ્ણુપૂજાનું વર્ણન કરું છું।
Verse 44
सुवर्णद्वयमाहृत्य मूर्तिं भूप प्रकल्पयेत् / नारायणस्य देवस्य सर्वाभरणभूषिताम्
હે ભૂપ! બે પરિમાણ સોનું મંગાવી, સર્વ આભૂષણોથી શોભિત એવા શ્રી નારાયણદેવની મૂર્તિ તૈયાર કરાવવી।
Verse 45
पीतवस्त्रयुगाच्छन्नां चन्दनागुरुचर्चिताम् / स्नापयेद्विविधैस्तोयैरधिवास्य यजेत्ततः
તેને પીળા વસ્ત્રોના યુગલથી ઢાંકી, ચંદન અને અગરુનો લેપ કરવો. પછી વિવિધ જળોથી સ્નાન કરાવી, અધિવાસન કરીને, ત્યારબાદ પૂજા કરવી।
Verse 46
पूर्वे तु श्रीधरं देवं दक्षिणे मधुसूदनम् / पश्चिमे वानमं देवमुत्तरे च गदाधरम्
પૂર્વમાં દેવ શ્રીધરને, દક્ષિણમાં મધુસૂદનને, પશ્ચિમમાં વામન દેવને અને ઉત્તરમાં ગદાધરને સ્થાપિત (આહ્વાન) કરવો।
Verse 47
मध्ये पितामहं पूज्य तथा देवं महेश्वरम् / पूजयेच्च विधानेन गन्धपुष्पादिभिः पृथक्
મધ્યમાં પિતામહ બ્રહ્મા તથા દેવ મહેશ્વર (શિવ)ની પૂજા કરવી; અને વિધાન મુજબ ગંધ‑પુષ્પાદિ અર્પણ કરીને પ્રત્યેકની અલગ‑અલગ આરાધના કરવી।
Verse 48
ततः प्रदक्षिणीकृत्य अग्नौ सन्तर्प्य देवताः / घृतेन दध्ना क्षीरेण विश्वान्देवांस्तथा नृप
પછી પ્રદક્ષિણા કરીને અગ્નિમાં દેવતાઓને સંતર્પિત કરવી; ઘી, દહીં અને દૂધની આહુતિ આપી, હે રાજન, સર્વ દેવોને પોષિત કરવું।
Verse 49
ततः स्नातो विनीतात्मा यजमानः समाहितः / नारायणाग्रे विधिवत्स्वक्रियामौर्ध्वदैहिकीम्
પછી સ્નાન કરીને, વિનયી અને એકાગ્ર યજમાન નારાયણના સમક્ષ વિધિવત્ પોતાની ઊર્ધ્વદૈહિક (ઉત્તરકર્મ) ક્રિયા કરવી।
Verse 50
आरभेत विनीतात्मा क्रोधलोभविवर्जितः / श्राद्धानि कुर्यात्सर्वाणि वृषस्योत्सर्जनं तथा
વિનયી મનથી, ક્રોધ‑લોભનો ત્યાગ કરીને, આ કર્તવ્યો આરંભવા; અને સર્વ શ્રાદ્ધવિધિઓ તેમજ વૃષોત્સર્જન (બળદનો ઉત્સર્ગ) પણ કરવો।
Verse 51
त्रयोदशानां विप्राणां वस्त्रच्छत्राण्युपानहौ / अङ्गुलीयकमुक्तानि भाजनासनभोजनैः
તેર વિપ્રોને વસ્ત્ર, છત્ર અને પાદુકા; તેમજ અંગૂઠી અને મુક્તા, અને સાથે પાત્ર, આસન તથા ભોજન પણ અર્પણ કરવું।
Verse 52
सान्नाश्च सोदका देया घटाः प्रेतहिताय वै / शय्यादानमथो दत्त्वा घटं प्रेतस्य निर्वपेत्
પ્રેતના હિત માટે પક્વ અન્ન અને જળથી ભરેલા ઘડા દાન આપવા જોઈએ. શય્યા-દાન આપીને પછી પ્રેત માટે એક ઘડો સમર્પિત કરવો.
Verse 53
नारायणेति सन्नाम संपुटस्थं समर्चयेत् / एवं कृत्वाथ विधिवच्छुभाशुभफलं लभेत्
‘નારાયણ’ આ સત્ય નામ ઉચ્ચારીને સંપુટસ્થ અર્પણનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. આમ કરવાથી નિયમ મુજબ શુભ-અશુભ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 54
राजोवाच / कथं प्रेतघटं कुर्याद्दद्यात्केन विधानतः / ब्रूहि सर्वानुकम्पार्थं घटं प्रेतविमुक्तिदम्
રાજાએ કહ્યું— પ્રેતઘડો કેવી રીતે તૈયાર કરવો અને કયા વિધાનથી દાન કરવો? સર્વ પર કરુણા કરીને કહો—આ ઘડો જે પ્રેતને મુક્તિ આપે છે.
Verse 55
प्रेत उवाच / साधु पृष्टं महाराज कथयामि निबोध ते / प्रेतत्वं न भवेद्येन दानेन सुदृढेन च
પ્રેત બોલ્યો— મહારાજ, તમે સારો પ્રશ્ન કર્યો છે; હું કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. જે દૃઢ દાનથી પ્રેતત્વ થતું નથી, તે હું સમજાવું છું.
Verse 56
दानं प्रेतघटं नाम सर्वाशुभविनाशनम् / दुर्लभं सर्वलोकानां दुर्गतिक्षयकारकम्
‘પ્રેતઘટ’ નામનું આ દાન સર્વ અશુભનો નાશ કરે છે. તે સર્વ લોકોમાં દુર્લભ છે અને દુર્ગતિનો ક્ષય કરનાર છે.
Verse 57
सन्तप्तहाटकमयं तु घटं विधाय ब्रह्मोशकेशवयुतं सह लोकपालैः / क्षीराज्यपूर्णविवरं प्रणिपत्य भक्त्या विप्राय देहि तव दानशतैः किमन्यैः
તપ્ત સુવર્ણનો એક ઘડો બનાવી, તેને બ્રહ્મા, શિવ અને કેશવ તથા લોકપાલોથી અલંકૃત કર. તેના મુખમાં દૂધ અને ઘી ભરી ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરીને તે ઘડો બ્રાહ્મણને દાન આપ—પછી તને સૈકડો અન્ય દાનોની શું જરૂર?
Verse 58
ब्रह्मा मध्ये तथा विष्णुः शङ्करः शङ्करो ऽव्ययः / प्राच्यादिषु च तत्कण्ठे लोकपालान्क्रमेण तु
મધ્યમાં બ્રહ્મા, તેમ જ વિષ્ણુ અને અવ્યય શંકર રહે છે. અને તેના કણ્ઠભાગે પૂર્વ વગેરે દિશાઓમાં ક્રમશઃ લોકપાલો સ્થાપિત થાય છે.
Verse 59
सम्पूज्य विधिवद्राजन्धूपैः कुसुमचन्दनैः / ततो दुग्धाज्यसहितं घटं देयं हिरण्मयम्
હે રાજન, ધૂપ, પુષ્પ અને ચંદનથી વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને, પછી દૂધ અને ઘીથી યુક્ત સુવર્ણ ઘડો દાન આપવો જોઈએ.
Verse 60
सर्वदानाधिकञ्चैतन्महापातकनाशनम् / कर्तव्यं श्रद्धया राजन्प्रेतत्वविनिवृत्तये
આ દાન સર્વ દાનો કરતાં ઉત્તમ છે અને મહાપાતકોનો નાશ કરે છે. તેથી, હે રાજન, પ્રેતત્વની નિવૃત્તિ માટે તેને શ્રદ્ધાથી કરવું જોઈએ.
Verse 61
श्रीभागवानुवाच / एवं संजल्षतस्तस्य प्रेतेन नियतात्मनः / सेनाजगामानुपदं हस्त्यश्वरथसंकुला
શ્રીભગવાન બોલ્યા—જ્યારે તે નિયતાત્મા પુરુષ પ્રેત સાથે આ રીતે સંવાદ કરતો હતો, ત્યારે હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી એક સેના તેની પાછળ પાછળ નજીક આવી પહોંચી.
Verse 62
ततो बले समायाते दत्त्वा राज्ञे महामणिम् / नमस्कृत्य पुनः प्रार्थ्य प्रेतो ऽदर्शनमीयिवान्
પછી રાજસેના આવી પહોંચતાં તેણે રાજાને મહામણિ અર્પણ કરી; ફરી નમસ્કાર કરીને પ્રાર્થના કરી, અને તે પ્રેત નજરથી અદૃશ્ય થઈ ગયો।
Verse 63
तस्माद्वनाद्विनिष्क्रम्य राजापि स्वपुरं ययौ / स्वपुरं स समासाद्य सर्वं तत्प्रेतभाषितम्
અતએવ તે વનમાંથી બહાર આવી રાજા પણ પોતાના નગરે ગયો; નગર પહોંચીને તેણે તે પ્રેતએ કહેલું સર્વ વર્ણન કર્યું।
Verse 64
चकार विधिवत्पक्षिन्नौर्ध्वदेहादिकं विधिम् / तस्य पुण्यप्रदानेन प्रेतो मुक्तो दिवं ययौ
હે પક્ષિન્ (ગરુડ)! તેણે વિધિપૂર્વક ઊર્ધ્વદેહાદિ ક્રિયાઓ કરી; તે પુણ્યપ્રદાનથી પ્રેત મુક્ત થઈ સ્વર્ગે ગયો।
Verse 65
श्राद्धेन परदत्तेन गतः प्रेतो ऽपि सद्गतिम् / किं पुनः पुत्रदत्तेन पिता यातीति चात्भुतम्
પરક્યાએ અર્પિત કરેલા શ્રાદ્ધથી પણ પ્રેત સદ્ગતિ પામે છે; તો પુત્રે અર્પિત કરેલા શ્રાદ્ધથી પિતા નિશ્ચયે ઉત્તમ ગતિ પામે—એ કેટલું અદ્ભુત!
Verse 66
न तौ प्रेतत्वमायातः पापाचारयुतावपि
પાપાચારથી યુક્ત હોવા છતાં તે બે જણ પ્રેતત્વને પામ્યા નહીં; પુણ્યના પ્રભાવથી તેમામાં પ્રેતભાવ આવ્યો નહીં।
Frequently Asked Questions
This chapter’s narrative emphasizes that social-religious merit can be rendered ineffective for post-mortem transition if the prescribed ūrdhva-deha rites and the sequence of śrāddhas are not performed (especially due to absence of offspring/kinsmen), resulting in a fixed preta-condition.
The text lists theft of property belonging to gods and brāhmaṇas, theft of women’s/children’s wealth, sexual relations with forbidden partners (including an ascetic woman, same-lineage, or otherwise prohibited), betrayal of master/friend/brāhmaṇa, neglect of the five daily sacred duties, and sins connected to pilgrimage places as causes leading to pretahood (with some described as producing “great pretas”).
It is described as a superior dāna: a (golden) pot adorned with Brahmā, Śiva, and Keśava along with the Lokapālas, worshipped with incense/flowers/sandalwood, filled with milk and ghee, and then gifted to a brāhmaṇa—said to end inauspicious post-mortem destiny and destroy grave sins.
The chapter frames Viṣṇu-centered discipline—hearing true scripture, worship of Viṣṇu/Nārāyaṇa, and keeping company of the virtuous—as a direct remover of the preta-state, and embeds the śrāddha/ūrdhva-deha program within Nārāyaṇa’s presence and name-recitation.