Adhyaya 22
Svapnādhāya (Dream-Chapter): Causes, Forms, Nourishment, and Liberation of Pretas
પ્રેત-કલ્પની પરલોક-શિક્ષામાં ગરુડ ભગવાનને પૂછે છે—પ્રેત કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે, તેમનું સ્વરૂપ કેવું છે, તેઓ ક્યાં વસે છે અને કશાથી પોષાય છે. ભગવાન દ્વિવિધ ઉત્તર આપે છે—(૧) પુણ્યજનક ધર્મકર્મ: જાહેર જળવ્યવસ્થા, મંદિરો, ધર્મશાળા/વિશ્રામગૃહ, અન્નશાળા અને ભોજનદાન; (૨) પ્રેતભાવના કર્મહેતુ: સામૂહિક જમીન પર અતિક્રમણ, શ્રાદ્ધ-સંબંધિત કર્તવ્યોની ઉપેક્ષા, મહાપાતક, વિશ્વાસઘાત, નિર્દોષ સ્ત્રી-આશ્રિતનો ત્યાગ, હિંસક/અશુચિ મૃત્યુ અને વિષ્ણુસ્મૃતિ વિના મૃત્યુ. પછી યુધિષ્ઠિર-ભીષ્મના ‘પ્રાચીન આખ્યાન’માં એક વનતપસ્વી પાંચ ભયંકર પ્રેતોને મળે છે; તેઓ કહે છે કે તેમના નામ અને વિકૃત દેહ તેમના પાપોના ફળ છે, અને ગૃહધર્મ તૂટી પડે ત્યાં મળતા અશુચિ અવશેષો જ તેમનું ‘આહાર’ છે. તપસ્વી ઉપવાસ, મહાવ્રત, યજ્ઞ, દાન અને લોકહિત પુણ્યકર્મ શીખવે છે; દિવ્ય ચિહ્નો પ્રગટે છે અને પ્રેતો વિમાનોમાં આરોહણ કરી ઊર્ધ્વગતિ પામે છે—વિદ્વદ્વાણીના સંગ અને પુણ્યપાઠથી મુક્તિનું દૃષ્ટાંત. અંતે ગરુડની કંપતી ચિંતા ફરી આવે છે અને આગળના પ્રશ્નોની ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
स्वप्नाध्यायो नामैकविंशो ऽध्यायः गरुड उवाच / सम्भवन्ति कथं प्रेताः केन तेषां गतिर्भवेत् / कीदृक्तेषां भवेद्रूपं भोजनं किं भवेत्प्रभो
“સ્વપ્નાધ્યાય” નામનો એકવીસમો અધ્યાય. ગરુડ બોલ્યા—હે પ્રભુ, પ્રેત કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે? કયા ઉપાયથી તેમની ગતિ (ગંતવ્ય) થાય? તેમનું રૂપ કેવું હોય છે અને તેમનું ભોજન શું હોય છે?
Verse 2
सुप्रीतास्ते कथं प्रेताः क्व तिष्ठन्ति सुरेश्वर / प्रसन्नः कृपया देव प्रश्रमेनं वदस्व मे
હે સુરેશ્વર, તે પ્રેત કેવી રીતે સુપ્રીત (પ્રસન્ન) થાય છે? તેઓ ક્યાં નિવાસ કરે છે? હે દેવ, કૃપાથી પ્રસન્ન થઈ મારી આ શંકાનું ઉત્તર કહો।
Verse 3
श्रीभगवानुवाच / पापकर्मरता ये वै पूर्वकर्मवशानुगाः / जायन्ते ते मृताः प्रेतास्ताञ्छृणुष्व वदाम्यहम्
શ્રીભગવાન બોલ્યા—જે પૂર્વકર્મના વશ થઈ પાપકર્મોમાં રત રહે છે, તે મરીને પ્રેતત્વ પામે છે; સાંભળ, હું તેમનું વર્ણન કરું છું।
Verse 4
वापीकूपतडागांश्च आरामं सुरमन्दिरम् / प्रपां सद्म सुवृक्षांश्च तथा भोजनशालिकाः
વાવ, કૂવો અને તળાવ; આરામ-ઉદ્યાન અને દેવમંદિર; પાણીની પ્યાઉ, નિવાસ, છાંયાવાળા શુભ વૃક્ષો તથા ભોજનશાળાઓ—આ બધાં પુણ્યકર્મ તરીકે કહ્યાં છે।
Verse 5
पितृपैतामहं धर्मं किक्रीणाति स पापभाक् / मृतः प्रेतत्वमाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम्
જે પિતૃ-પૈતામહ ધર્મને વેચી નાખે છે, તે પાપનો ભાગી બને છે; અને મરીને તે પ્રેતત્વ પામે છે, જે મહાપ્રલય સુધી રહે છે।
Verse 6
गोचरं ग्रामसीमां तडागारामगह्वरम् / कर्षयन्ति च ये लोभात्प्रेतास्ते वै भवन्ति हि
લોભથી ગોચરભૂમિ, ગામની સીમા, તળાવ, બગીચો અને ગહ્વર વગેરે કબજે કરનારાઓ નિશ્ચયે મરીને પ્રેત બને છે।
Verse 7
चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्बैद्युताग्नितः / दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मिणाम्
પાપકર્મીઓ અનેક કારણોથી મરે છે—ચાંડાલથી, પાણીથી, સર્પથી, બ્રાહ્મણથી, વીજળી અથવા અગ્નિથી, તેમજ દંષ્ટ્રિ પ્રાણીઓ અને પશુઓથી પણ।
Verse 8
उद्बन्धनमृता ये च विषशस्त्रहताश्च ये / आत्मोपघातिनो ये च विषूच्यादिहतास्तथा
જે ફાંસીથી મરે, જે વિષથી કે શસ્ત્રથી હત થાય, જે આત્મઘાત કરે, તેમજ જે કોલેરા વગેરે વ્યાધિથી નાશ પામે—એ બધા અકાળમૃત્યુમાં ગણાય છે.
Verse 9
महारोगैर्मृता ये च पापरोगैश्च दस्युभिः / असंस्कृतप्रमीता ये विहिताचारवर्जिताः
જે મહારોગોથી મરે, જે પાપજન્ય વ્યાધિઓથી મરે, અથવા દસ્યુઓના હાથે હત થાય; તેમજ જે વિહિત સંસ્કારો વિના અને નિર્ધારિત આચારથી વંચિત રહી મરે—તેમનું અહીં વર્ણન છે.
Verse 10
वृषोत्सर्गादिलुप्ताश्चलुप्तमासिकपिण्डकाः / यस्यानयति शूद्रोग्निं तृणकाष्ठहवींषि सः
જેઓએ વૃષોત્સર્ગ વગેરે વિધિઓ અવગણ્યા છે અને જેમના માસિક પિંડદાન પણ લુપ્ત થયા છે—એવા વ્યક્તિ માટે શૂદ્ર તૃણ, કાષ્ઠ અને હવિ સાથે અગ્નિ લાવી આપે છે.
Verse 11
पतनात्पर्वतानां च भित्तिपातेन ये मृताः / रजस्वलादिदोषैश्च न च भूमौ मताश्च ये
જે પર્વત પરથી પડીને મરે, જે દિવાલ પડવાથી મરે; તેમજ રજસ્વલા-સંસ્પર્શ વગેરે દોષોથી અશૌચમાં મરે, અને જે ભૂમિ પર મર્યા નથી—તેઓ પણ અશુભ મૃત્યુમાં ગણાય છે.
Verse 12
अन्तरिक्षे मृता ये च विष्णुस्मरणवर्जिताः / सूतकैः श्वादिसंपर्कैः प्रेतभावा इह क्षितौ
જે અંતરિક્ષમાં મરે અને વિષ્ણુસ્મરણ વિના રહે—તેઓ સૂતક અને શ્વાનાદિ-સંપર્ક જેવી અશુદ્ધિઓને કારણે આ ધરતી પર પ્રેતભાવમાં ભટકતા રહે છે.
Verse 13
एवमादिभिरन्यैश्च कुमृत्युवशगाश्च ये / ते सर्वे प्रेतयोनिस्था विचरन्ति मरुस्थले
આ રીતે તથા અન્ય રીતે કુમૃત્યુના વશમાં પડનારાં સર્વે પ્રેતયોનિમાં સ્થિત રહી, રણસમાન નિર્જન પ્રદેશોમાં ભટકતા રહે છે।
Verse 14
मातरं भगिनीं भार्यां स्नुषां दुहितरं तथा / अदृष्टदोषां त्यजति स प्रेतो जायतेध्रुवम्
જે નિર્દોષ માતા, બહેન, પત્ની, વહુ અથવા દીકરીને ત્યજે છે, તે નિશ્ચયે પ્રેત બને છે।
Verse 15
भ्रातृध्रुग्ब्रह्महा गोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः / हेमक्षौमहरस्तार्क्ष्य स वै प्रेतत्वमाप्नुयात्
હે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)! ભાઈદ્રોહી, બ્રાહ્મણહંતક, ગોહંતક, સુરાપાન કરનાર, ગુરુશય્યા-અપરાધી, તથા સોનું અને સુક્ષ્મ વસ્ત્ર હરણ કરનાર—એવો પુરુષ નિશ્ચયે પ્રેતત્વ પામે છે।
Verse 16
न्यासापहर्ता मित्रध्रुक् परदाररतस्तथा / विश्वासघाती क्रूरस्तु स प्रेतो जायते ध्रुवम्
જે ન્યાસ (અમાનત) અપહરણ કરે, મિત્રદ્રોહી હોય, પરસ્ત્રીમાં રત રહે, અને વિશ્વાસઘાતી ક્રૂર પુરુષ હોય—તે નિશ્ચયે પ્રેત બને છે।
Verse 17
कुलमार्गांश्च सन्त्यज्य परधर्मरतस्तथा / विद्यावृत्तविहीनश्च स प्रेतो जायतेध्रुवम्
જે કુલમાર્ગો ત્યજી પરધર્મમાં રત રહે અને વિદ્યાવૃત્તિ (સદાચાર)થી રહિત હોય—તે નિશ્ચયે પ્રેત બને છે।
Verse 18
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् / युधिष्ठिरस्य संवादं भीष्मेण सह सुव्रत / तदहं कथयिष्यामि यच्छ्रुत्वा सौख्यमाप्नुयात्
અહીં જ હું એક પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપું છું—હે સુવ્રત, યુધિષ્ઠિર અને ભીષ્મનો સંવાદ. તે હવે કહું છું; જેને સાંભળવાથી શાંતિ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 19
युधिष्ठिर उवाच / केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वमुपजायते / केन वा मुच्यते कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह / यच्छ्रुत्वा न पुनर्मोहमेवं यास्या मि सुव्रत
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—કયા કર્મવિપાકથી પ્રેતત્વ ઉપજે છે? અને કયા ઉપાયથી, કયા કારણે તેમાંથી મુક્તિ મળે છે? હે પિતામહ, મને કહો. હે સુવ્રત, આ સાંભળી હું ફરી એવો મોહ પામિશ નહીં.
Verse 20
भीष्म उवाच / येनैव जायते प्रेतो येनैव स विमुच्यते / प्राप्नोति नरकं घोरं दुस्तरं दैवतैरपि
ભીષ્મે કહ્યું—જે કારણે પ્રેત બને છે, એ જ કારણે તે મુક્ત પણ થાય છે. એ જ કારણે તે ભયંકર નરકને પામે છે, જે દેવતાઓ માટે પણ પાર કરવો દુષ્કર છે.
Verse 21
सततं श्रवणाद्यस्य पुण्यश्रवणकीर्तनात् / मानवा विप्रमुच्यन्ते आपन्नाः प्रेतयोनिषु
તેનું સતત શ્રવણ વગેરે—પુણ્યદાયક શ્રવણ અને કીર્તનથી—પ્રેતયોનિમાં પડેલા માનવો ઝડપથી મુક્ત થાય છે.
Verse 22
श्रूयते हि पुरा वत्स ब्राह्मणः शंसितव्रतः / नाम्ना सन्तप्तकः ख्यात स्तपोर्ऽथे वनमाश्रितः
હે વત્સ, પ્રાચીન કાળથી એવું સાંભળવામાં આવે છે કે એક બ્રાહ્મણ હતો, જેના વ્રતની પ્રશંસા થતી. તે ‘સંતપ્તક’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો અને તપ માટે તેણે વનમાં આશ્રય લીધો હતો.
Verse 23
स्वाध्याययुक्तो होमेन यो (या) गयुक्तो दयान्वितः / यजन्स सकलान्यज्ञान्युक्त्या कालं च विक्षिपन्
જે સ્વાધ્યાયમાં નિષ્ઠાવાન, હોમકર્મમાં યુક્ત, કીર્તન-જપમાં પરાયણ અને દયાથી સંપન્ન હોય—તે યોગ્ય રીતે સર્વ યજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન કરી, સમય વ્યર્થ ન વેડફી, ધર્મકર્તવ્ય પૂર્ણ કરે છે।
Verse 24
ब्रहामचर्यसमायुक्तो युक्तस्तपसि मार्दवे / परलोकभयोपेतः सत्यशौचैश्च निर्मलः
જે બ્રહ્મચર્યથી યુક્ત, તપ અને માર્દવમાં સંયમી, પરલોકના હિતકારી ભયથી યુક્ત, અને સત્ય તથા શૌચથી શુદ્ધ હોય—તે સદા નિર્મળ રહે છે।
Verse 25
युक्तो ऽहि गुरुवाक्येन युक्तश्चातिथिपूजने / आत्मयोगे सदोद्युक्तः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः
તે નિશ્ચયે ગુરુવાક્ય અનુસાર યુક્ત રહે છે અને અતિથિ-પૂજનમાં પણ નિષ્ઠાવાન છે; આત્મયોગમાં સદા ઉદ્યત રહી, તે સર્વ દ્વંદ્વોથી વિમુક્ત થાય છે।
Verse 26
योगाभ्यासे सदा युक्तः संसारविजिगीषया / एवंवृत्तः सदाचारो मोक्षकाङ्क्षी जितेन्द्रियः
જે સદા યોગાભ્યાસમાં યુક્ત, સંસારને જીતવાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત, આવા વર્તનમાં સદાચારী, મોક્ષકાંક્ષી અને ઇન્દ્રિયજિત હોય—તે પરમ શ્રેય માટે યોગ્ય બને છે।
Verse 27
बहून्यब्दानि विजने वने तस्य गतानि वै / तस्य बुद्धिस्ततो जाता तीर्थानुगमनं प्रति
તેના માટે નિર્જન વનમાં અનેક વર્ષો વીતી ગયા; ત્યારબાદ તેની બુદ્ધિ પ્રબુદ્ધ થઈ અને તે તીર્થાનુગમન, એટલે તીર્થયાત્રા તરફ વળ્યો।
Verse 28
पुण्यैस्तीर्थजलैरेव शोषयिष्ये कलेवरम् / स तीर्थेत्वरितं स्नात्वा तपस्वी भास्करोदये / कृतजाप्यनमस्कारो ह्यध्वानं प्रत्यपद्यत
“પુણ્ય તીર્થજળોથી જ હું આ દેહને ક્ષીણ કરીશ” એવો નિશ્ચય કરીને તે તપસ્વી ભાસ્કરોદયે તીર્થમાં ત્વરિત સ્નાન કરી, જપ અને નમસ્કાર પૂર્ણ કરીને માર્ગે નીકળ્યો।
Verse 29
एकस्मिन्दिवसे विप्रो मार्गभ्रष्टो महातपाः / ददर्शाध्वनि गच्छन्स पञ्च प्रेतान् सुदारुणान्
એક દિવસે મહાતપસ્વી બ્રાહ્મણ માર્ગ ભૂલી ગયો; રસ્તે ચાલતાં ચાલતાં તેણે પાંચ અત્યંત ભયાનક પ્રેતોને જોયા।
Verse 30
अरण्ये निर्जने देशे संकटे वृक्षवर्जिते / पञ्चैतान्विकृताकारान्दृष्ट्वा वै घोरदर्शनान् / ईषत्सन्त्रस्तहृदयो ऽतिष्ठदुन्मील्य लोचने
અરણ્યના નિર્જન, સંકટમય અને વૃક્ષવિહિન પ્રદેશમાં તે પાંચ વિકૃતાકાર, ઘોરદર્શન પ્રેતોને જોઈ તેનું હૃદય થોડું ભયથી કંપ્યું; આંખો ફાડી તે ત્યાં જ સ્થિર ઊભો રહ્યો।
Verse 31
अवलम्ब्य ततो धैर्यं भयमुत्सृज्य दूरतः / पप्रच्छ मधुराभाषी के यूयं विकृताननाः
પછી તેણે ધૈર્યનો આધાર લઈને ભયને દૂર ફેંકી, મધુર વાણીથી પૂછ્યું—“વિકૃત મુખવાળા તમે કોણ છો?”
Verse 32
किञ्चाशुभं कृतं कर्म येन प्राप्ताः स्थ वैकृतम् / कथं वा चैकतः कर्म प्रस्थिताः कुत्र निश्चितम्
“કયું અશુભ કર્મ કર્યું કે જેથી તમે આ વિકૃત સ્થિતિને પામ્યા? અને માત્ર કર્મના વશ થઈ તમે કેવી રીતે નીકળ્યા—તમારું ગંતવ્ય ક્યાં નક્કી થયું છે?”
Verse 33
प्रेतराज उवाच / स्वैः स्वैस्तु कर्मभिः प्राप्तं प्रेतत्वं हि द्विजोत्तम / परद्रोहरताः सर्वे पापमृत्युवशं गताः
પ્રેતરાજ બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ, પોતાના પોતાના કર્મોથી જ પ્રેતત્વ પ્રાપ્ત થાય છે. પરદ્રોહમાં રત બધા પાપમૃત્યુના વશમાં જાય છે.
Verse 34
क्षुत्पिपासार्दिता नित्यं प्रेतत्वं समुपागताः / हतवाक्या हतश्रीका हत संज्ञा विचेतसः
તેઓ નિત્ય ભૂખ અને તરસથી પીડિત થઈ પ્રેતત્વને પામ્યા છે. તેમની વાણી તૂટી ગઈ છે, તેમની શ્રી-કાંતિ નષ્ટ થઈ છે; તેમની સંજ્ઞા ભંગાઈ અને મન મોહગ્રસ્ત છે.
Verse 35
न जानीमो दिशं तात विदिशं चातिदुः खिताः / क्व नु गच्छामहे मूढाः पिशाचाः कर्मजा वयम्
હે તાત, અમે અતિ દુઃખિત થઈ દિશા-વિદિશા કશું જાણતા નથી. અમે મૂઢ ક્યાં જઈએ? અમે કર્મજ પિશાચ છીએ.
Verse 36
न माता न पितास्माकं प्रेतत्वं कर्मभिः स्वकैः / प्राप्ताः स्म सहसा जातदुः खोद्वेगसमाकुलम्
અહીં ન અમારી માતા છે ન પિતા; પોતાના કર્મોથી જ અમે પ્રેતત્વને પામ્યા છીએ. અચાનક ઊભા થયેલા દુઃખ અને ઉદ્વેગથી અમે વ્યાકુળ થઈ ગયા છીએ.
Verse 37
दर्शनेन च ते ब्रह्मन्मुदिताप्यायिता वयम् / मुहूर्तन्तिष्ठ वक्ष्यामि वृत्तान्तं सर्वमादितः
હે બ્રહ્મન, તમારા દર્શનથી અમે આનંદિત અને તૃપ્ત થયા છીએ. ક્ષણમાત્ર થાંભો; હું આરંભથી સર્વ વૃત્તાંત કહું છું.
Verse 38
अहं पर्युषितो नाम एष सूचीमुखस्तथा / शीघ्रगो रोघ (ह) कश्चैव पञ्चमो लेखकः स्मतृतः
હું ‘પર્યુષિત’ નામે પ્રસિદ્ધ છું; આ ‘સૂચીમુખ’ કહેવાય છે. બીજો ‘શીઘ્રગ’ અને એક ‘રોઘ(હ)’—આ બધા યમરાજના લેખકો (કર્મલેખકો)ના પાંચમા વર્ગ તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 39
एवं नाम्ना च सर्वे वै संप्राप्ताः प्रेततां वयम् / ब्राह्मण उवाच / प्रेतानां कर्मजातानां कथं वै नामसम्भवः / किञ्चित्कारणमुदिश्य येन ब्रूयाः स्वनामकान्
આ રીતે નામોથી જ અમે સૌ પ્રેતત્વને પ્રાપ્ત થયા છીએ. બ્રાહ્મણ બોલ્યા—કર્મજાત પ્રેતોના આ નામો કેવી રીતે બને છે? જે વિશેષ કારણથી તમે દરેકને તેના પોતાના નામથી બોલાવો છો, તે જણાવો.
Verse 40
प्रेतराज उवाच / मया स्वादु सदा भुक्तं दत्तं पर्युषितं द्विज
પ્રેતરાજ બોલ્યા—હે દ્વિજ! મેં પહેલાં સદા સ્વાદિષ્ટ ભોજન કરી લીધું; ત્યાર પછી જે દાન આપવામાં આવે, જે બાસી/પર્યુષિત રૂપે અર્પિત થાય, તે દાન ‘પર્યુષિત’ કહેવાય છે.
Verse 41
शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै / एतत्कारणमुद्दिश्य नाम पर्युषितं मम
ક્ષુધિત વ્યક્તિ બ્રાહ્મણ દ્વારા યાચના કરે ત્યારે તે અર્પણ ખરેખર ઝડપથી પહોંચી જાય છે. આ કારણથી જ મારું નામ ‘પર્યુષિત’ તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 42
शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै / एतत्कारणमुद्दिश्य शीघ्रगो ऽयं द्विजोत्तम
ક્ષુધિત બ્રાહ્મણ યાચના કરે ત્યારે દાન ઝડપથી પહોંચી જાય છે. તેથી, હે દ્વિજોત્તમ, તેને ‘શીઘ્રગ’—અર્થાત્ ઝડપથી જનાર—કહે છે.
Verse 43
सूचिता बहवो ऽनेन विप्रा अन्नाधिकाङ्क्षया / एतत्कारणमुद्दिश्य एष सूचिमुखः स्मृतः
આ દોષથી અન્નની અતિ લાલસાને કારણે અનેક બ્રાહ્મણો નિંદિત થયા. આ જ કારણને દર્શાવી આ નરક ‘સૂચીમુખ’ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 44
एकाकी मिष्टमश्राति पोष्यवर्गमृते सदा / ब्राह्मणानामभावेन रोध (ह) कस्तेन चोच्यते
માણસ એકલો જ મીઠાઈ ખાય છે અને હંમેશાં પોષવા યોગ્ય લોકોને દૂર રાખે છે; અને બ્રાહ્મણો ન હોય ત્યારે તેને યોગ્ય રોકટોક કોણ કહેશે?
Verse 45
पुरायं मौनमास्थाय याचितो विलिखेद्भुवम् / तेन कर्मविपाकेन लेखको नाम चोच्यते
પૂર્વે તે મૌન ધારણ કરીને, વિનંતી થતાં ધરતી પર લખતો; તે કર્મના વિપાકથી તે ‘લેખક’ કહેવાય છે.
Verse 46
प्रेतत्वं कर्मभावेन प्राप्तं नामानि च द्विज / मेषाननो लेखको ऽयं रोध (ह) कः पर्वताननः
હે દ્વિજ! કર્મભાવ પ્રમાણે પ્રેતત્વ પ્રાપ્ત થાય છે અને તે પ્રમાણે નામો પણ પડે છે—કોઈ ‘મેષાનન’, આ ‘લેખક’, કોઈ ‘રોધક/હ’, અને કોઈ ‘પર્વતાનન’ કહેવાય છે.
Verse 47
शीघ्रगः पुशुवक्त्रश्च सूचकः सूचिवक्त्रवान् / दुःखिता नितरां स्वमिन्पश्य रूपविपर्ययम्
કોઈ ઝડપી ગતિ ધરાવતો હોવા છતાં પશુમુખ બને છે; અને ચુગલખોર ‘સૂચિ-વક્ત્ર’ બને છે. હે સ્વામી! રૂપનો આ વિપરીત ફેર જુઓ—તેઓ અત્યંત દુઃખી થાય છે.
Verse 48
कृत्वा मायामयं रूपं विचरामो महीतले / सर्वे च विकृताकारा लम्बोष्ठा विकृताननाः
માયામય રૂપ ધારણ કરીને અમે પૃથ્વી પર વિચરીએ છીએ; અમે સૌ વિકૃત આકારવાળા—લટકતા હોઠ અને વિકૃત મુખવાળા છીએ.
Verse 49
बृहच्छरीरिणो रौद्रा जाताः स्वेनैव कर्मणा / एतत्ते सर्वमाख्यातं प्रेतत्वे कारणं मया
અતિ સ્થૂલ (કષ્ટદાયક) શરીરવાળા અને રૌદ્ર સ્વભાવવાળા પોતાના જ કર્મથી એવા બને છે. આ રીતે પ્રેતત્વનું કારણ મેં તને સંપૂર્ણ રીતે કહ્યું છે.
Verse 50
ज्ञानिनो ऽपि वयं सर्वे जाताः स्म तव दर्शनात् / यत्र ते श्रवणे श्रद्धा तत्पृच्छ कथयामि ते
તમારા દર્શનમાત્રથી અમે બધા જ જ્ઞાની બન્યા છીએ. તેથી જે વિષય સાંભળવામાં તમારી શ્રદ્ધા હોય, તે પૂછો; હું તમને કહું છું.
Verse 51
ब्राह्मण उवाच / ये जीवा भुवि जीवन्ति सर्वे ऽप्याहारमूलकाः / युष्माकमपिचाहारं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
બ્રાહ્મણે કહ્યું: પૃથ્વી પર જીવતા બધા જીવો આહારને જ મૂળ આધાર માને છે. તેથી તમારો આહાર તત્ત્વથી સાંભળવા હું ઇચ્છું છું.
Verse 52
प्रेता ऊचुः / यदि ते श्रवणे श्रद्धा आहाराणां द्विजोत्तम / अस्माकं तु महीभाग शृणुत्वं सुसमाहितः
પ્રેતોએ કહ્યું: હે દ્વિજોત્તમ, જો આહાર-અર્પણ વિષે સાંભળવામાં તમારી શ્રદ્ધા હોય, તો હે મહાભાગ, મનને એકાગ્ર કરીને અમારી વાત સાંભળો.
Verse 53
ब्राह्मण उवाच / कथयन्तु महाप्रेता आहारं च पृथक्पृथक् / इत्युक्तां ब्राह्मणेनेममूचुः प्रेताः पृथकपृथक्
બ્રાહ્મણે કહ્યું—“હે મહાપ્રેતો, તમારો તમારો આહાર અલગ અલગ કહી બતાવો.” બ્રાહ્મણના આ વચનથી પ્રેતો ક્રમે એક એક કરીને જુદાજુદા બોલ્યા.
Verse 54
प्रेता ऊचुः / शृणु चाहारमस्माकं सर्वसत्त्बविगर्हितम् / यच्छ्रुत्वा गर्हसे ब्रह्मन् भूयोभूयश्च गर्हितम्
પ્રેતો બોલ્યા—“અમારો આહાર સાંભળો; તે સર્વ પ્રાણીઓ દ્વારા નિંદિત છે. હે બ્રાહ્મણ, તેને સાંભળી તમે અમને વારંવાર ધિક્કારો છો; અને તે ખરેખર સદૈવ નિંદ્ય છે.”
Verse 55
श्लेष्ममूत्रपुरीषोत्थं शरीराणां मलैः सह / उच्छिष्टैश्चैव चान्यैश्च प्रेतानां भोजनं भवेत्
પ્રેતોનું ભોજન કફ, મૂત્ર અને મળમાંથી ઉત્પન્ન—શરીરના મલ સાથે—અને ઉચ્છિષ્ટ તથા અન્ય અપવિત્ર અવશેષો જ બને છે.
Verse 56
गृहाणि चाप्यशौचानि प्रकीर्णोपस्कराणि च / मलिनानि प्रसूतानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै
અશૌચમાં રહેલા ઘરોમાં, જ્યાં ઘરનાં ઉપકરણો વિખરાયેલા હોય—મેલાં અને પ્રસૂતિજન્ય અશુદ્ધિથી દૂષિત—ત્યાં જ પ્રેતો નિશ્ચયે ભોજન કરે છે.
Verse 57
नास्ति सत्यं गृहे यत्र न शौचं न च संयमः / पतितैर्दस्युभिः सङ्गः प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै
જે ઘરમાં સત્ય નથી, ન શૌચ છે ન સંયમ—અને જ્યાં પતિતો તથા દસ્યુઓ (ચોરો) નો સંગ છે—ત્યાં જ પ્રેતો નિશ્ચયે ભોજન કરે છે.
Verse 58
बलिमन्त्रविहीनानि होमहीनानि यानि च / स्वाध्याय व्रतहीनानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै
યોગ્ય મંત્ર વિના કરેલી બલિ, હોમાગ્નિ વિના કરેલા કર્મ, અને સ્વાધ્યાય તથા વ્રત-નિયમ વિનાનું આચરણ—ત્યાં નિશ્ચયે પ્રેતોએ પોતાનો ભાગ ભોગવે છે।
Verse 59
न लज्जा न च मर्यादा यदात्र स्त्रीजितो गृही / गुरवो यत्र पूज्या न प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै
જ્યાં લજ્જા નથી, મર્યાદા નથી, જ્યાં ગૃહસ્થ સ્ત્રીના વશમાં હોય, અને જ્યાં ગુરુજન પૂજ્ય ન ગણાય—ત્યાં નિશ્ચયે પ્રેત ભોગ લેતા નથી।
Verse 60
यत्र लोभस्तथा क्रोधो निद्रा शोको भयं मदः / आलस्यं कलहो नित्यं प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै
જ્યાં લોભ અને ક્રોધ, ઊંઘાળાપણું, શોક, ભય અને મદ હોય; જ્યાં આળસ અને નિત્ય કલહ રહે—ત્યાં નિશ્ચયે પ્રેતોએ પોતાનું આહાર પામે છે।
Verse 61
भर्तृहीना च या नारी परवीर्यं निषेवते / बीजं मूत्रसमायुर्क्त प्रेता भुञ्जन्ति तत्तु वै
જે સ્ત્રી પતિ વિના પરપુરુષના વીર્યને આશ્રયે—તેનું બીજ મૂત્રમિશ્રિત બની, એ જ નિશ્ચયે પ્રેતોનું ભોગ્ય થાય છે।
Verse 62
लज्जा मे जायते तात वदतो भोजनं स्वकम् / यत्स्त्रीरजो योनिगतं प्रेता भुञ्जन्ति तत्तु वै
હે તાત, તેમનું પોતાનું ભોજન કહેતાં મને લજ્જા થાય છે—સ્ત્રીનું રજ જે યોનિમાર્ગમાં સ્થિત હોય, એ જ નિશ્ચયે પ્રેતો ભોગવે છે।
Verse 63
निर्विण्णाः प्रेतभावेन पृच्छामि त्वां दृढव्रत / यथा न भविता प्रेतस्तन्मे वद तपोधन / नित्यं मृत्युर्वरं जन्तोः प्रेतत्वं मा भवेत्क्वचित्
પ્રેતભાવથી અત્યંત નિર્વિણ્ન થઈ, હે દૃઢવ્રત તપોધન, હું તમને પૂછું છું—જે રીતે પ્રેત ન બનાય તે ઉપાય કહો. જીવ માટે મૃત્યુ સદૈવ શ્રેયસ્કર છે; પ્રેતત્વ કદી પણ ન થાય.
Verse 64
ब्राह्मण उवाच / उपवासपरो नित्यं कृच्छ्रचान्द्रायणे रतः / व्रतैश्च विविधैः पूतो न प्रेतो जायते नरः
બ્રાહ્મણે કહ્યું—જે મનુષ્ય નિત્ય ઉપવાસમાં પરાયણ રહે, કૃચ્છ્ર અને ચાન્દ્રાયણ તપમાં રત રહે, અને વિવિધ વ્રતોથી પવિત્ર બને—તે પ્રેત થતો નથી.
Verse 65
एकादश्यां व्रतं कुर्वञ्जागरेण समन्वितम् / अपरैः सुकृतैः पूतो न प्रेतो न प्रेतो जायते नरः
જે મનુષ્ય એકાદશીનું વ્રત જાગરણসহ કરે છે, અને અન્ય સુકૃત કર્મોથી પણ પવિત્ર બને છે—તે પ્રેત થતો નથી; પ્રેતભાવમાં જન્મતો નથી.
Verse 66
इष्ट्वा वै वाश्वमेधादीन्दद्याद्दानानि यो नरः / आरामोद्यानवाप्यादेः प्रपायाश्चैव कारकः
જે મનુષ્ય અશ્વમેધ વગેરે મહાયજ્ઞો કરીને દાન આપે છે, અને આરામ-ઉદ્યાન, વાપી/તળાવ વગેરે તથા મુસાફરો માટે પાણીની પ્રપા (પ્યાઉ) બનાવે છે—તેનું પુણ્ય મહાન છે.
Verse 67
कुमारीं ब्राह्मणानां तु विवाहयति शक्तितः / विद्यादो ऽभयदश्चैव न प्रेतो जायते नरः
જે મનુષ્ય પોતાની શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોની કન્યાનું વિવાહ કરાવે છે, અને વિદ્યાદાન તથા અભયદાન પણ આપે છે—તે પ્રેત થતો નથી.
Verse 68
शूद्रान्नेन तु भुक्तेन जठरस्थेन यो मृतः / दुर्मृत्युना मृतो यश्च स प्रेतो जायते नरः
જે મનુષ્ય શૂદ્રાન્ન (અશુદ્ધ/વર્જિત અન્ન) ભક્ષણ કરીને તે અન્ન જઠરમાં અજીર્ણ રહેતાં જ મરે, અથવા જે દુર્મૃત્યુ/અપમૃત્યુથી મરે—તે નર પ્રેતરૂપે જન્મે છે.
Verse 69
अयाज्ययाजकश्चैव याज्यानां च विवर्जकः / कारुभिश्च रतो नित्यं स प्रेतो जायते नरः
જે અયાજ્ય માટે યજ્ઞકર્મ કરાવે છે, અને યાજ્ય (યોગ્ય) લોકો માટે કરાવવાનું ટાળે છે, તથા જે સદા નીચ/અધર્મ્ય વ્યવસાયોમાં રત રહે છે—તે નર પ્રેતરૂપે જન્મે છે.
Verse 70
कृत्वा मद्यपसम्पर्कं मद्यपस्त्रीनिषेवणम् / अज्ञानाद्भक्षयन्मांसं स प्रेतो जायते नरः
જે મદ્યપોની સંગત કરે છે, મદ્યપોની સ્ત્રીઓનું સેવન કરે છે, અને અજ્ઞાનવશ માંસ ભક્ષણ કરે છે—તે નર પ્રેતરૂપે જન્મે છે.
Verse 71
देवद्रव्यं च ब्रह्मस्वं गुरुद्रव्यं तथैव च / कन्यां ददाति शुल्केन स प्रेतो जायते नरः
જે દેવદ્રવ્ય, બ્રહ્મસ્વ (બ્રાહ્મણો માટે નિર્ધારિત સંપત્તિ) તથા ગુરુદ્રવ્યનું અપહરણ કરે છે, અને જે શુલ્ક લઈને કન્યાદાન કરે છે—તે નર પ્રેતરૂપે જન્મે છે.
Verse 72
मातरं भगिनीं भार्यां स्नुषां दुहितरं तथाः / अदृष्टदोषास्त्यजति स प्रेतो जादृ
પ્રેતભાવને પામેલો તે મૃત, કોઈ દોષ ન દેખાતાં પણ, માતા, બહેન, પત્ની, પુત્રવધૂ અને પુત્રી—એ બધાને ત્યજી દે છે; એવી છે પ્રેતાવસ્થાની દશા.
Verse 73
न्यासापहर्ता मित्रध्रुक्परदाररतः सदा / विश्वासघाती कूटश्च स प्रेदृ
જે ન્યાસરૂપે સોંપેલી સંપત્તિ હડપે, મિત્રદ્રોહી હોય, સદા પરસ્ત્રીમાં આસક્ત રહે, વિશ્વાસઘાત કરે અને કપટી હોય—તે પાપી પ્રેતાવસ્થાની યાતનાનો પાત્ર બને છે।
Verse 74
भ्रातृध्रुग्ब्रह्महा गोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः / कुलमार्गं परित्यज्य ह्यनृतोक्तौ सदा रतः / हर्ता हेम्नश्च भूमेश्च स प्रेदृ
જે ભાઈનો દ્રોહ કરે, બ્રાહ્મણહત્યા કરે, ગોહત્યા કરે, સૂરાપાન કરે, ગુરુતલ્પગ બને, કુલધર્મનો માર્ગ ત્યજી દે, સદા અસત્ય બોલે, અને સોનું કે જમીન હરે—તે નિશ્ચયે પ્રેત બને છે।
Verse 75
भीष्म उवाच / एवं ब्रुवति वै विप्रे आकाशे दुन्दुभिस्वनः / अपतत्पुष्पवर्षं च देवर्मुक्तं द्विजोपरि
ભીષ્મ બોલ્યા—જ્યારે તે બ્રાહ્મણ આમ બોલતો હતો, ત્યારે આકાશમાં દુન્દુભિનો નાદ થયો અને દેવોએ મુક્ત કરેલી પુષ્પવર્ષા તે દ્વિજ પર વરસી।
Verse 76
पञ्च देवविमानानि प्रेतानामागतानि वै / स्वर्गं गता विमानैस्ते दिव्यैः संपृच्छ्य तं मुनिम्
ખરેખર પ્રેતો માટે પાંચ દેવવિમાનો આવ્યા. તેઓ તે દિવ્ય વિમાનોમાં સ્વર્ગે ગયા અને તે મુનિને પ્રશ્ન કર્યા।
Verse 77
ज्ञानं विप्रस्य सम्भाषात्पुण्यसंकीर्तनेन च / प्रेताः पापविनिर्मुक्ताः परं पदमवाप्नुयुः
વિદ્વાન બ્રાહ્મણ સાથે સંવાદ અને પુણ્ય-સંકીર્તન દ્વારા પ્રેતો પાપથી મુક્ત થઈ પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 78
सूत उवाच / इदमाख्यानकं श्रुत्वा कम्पितो ऽश्वत्थपत्रवत् / मानुषाणां हितार्थाय गरुडः पृष्टवान्पुनः
સૂત બોલ્યા—આ આખ્યાન સાંભળી ગરુડ પવિત્ર અશ્વત્થપાનની જેમ કંપી ઉઠ્યો; અને મનુષ્યોના હિતાર્થે તેણે ફરી પ્રશ્ન કર્યો।
Frequently Asked Questions
The chapter groups deaths by violence, accident, suicide, sudden afflictions, impurity contacts, and dying without Viṣṇu-smṛti as inauspicious conditions that can bind the departed to wandering preta existence. The doctrinal point is not mere accidentology; it is that karmic predispositions, ritual neglect, and dharmic collapse manifest as destabilized death conditions, producing a restless intermediate state rather than a settled post-mortem trajectory.
The narrative uses onomastics as ethical pedagogy: each name encodes a specific fault in giving, restraint, or conduct (especially food-related greed and improper offering). The chapter presents these names as ‘karmic diagnostics’—a way to read distorted post-death identity as the externalization of inner dispositions, reinforcing the Purāṇic principle that form and fate follow karma.
The text highlights sustained fasting and austerities (Kṛcchra, Cāndrāyaṇa), Ekādaśī fasting with night vigil, major sacrifices (e.g., Aśvamedha as an idealized marker), dāna (charity), and establishing public welfare works (ponds, gardens, water stations). It also implies that maintaining śauca, truthfulness, proper mantra-rite performance, and honoring elders/teachers keeps the household environment from becoming a ‘feeding ground’ for preta influences.