Adhyaya 14
Praise of Vṛṣotsarga (Bull-release), Worthy Dāna, and the Procedure for Kṣayāha & Ūrdhva-daihika Rites
કૃષ્ણ ગરુડના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપતાં કહે છે કે આરોગ્યમાં, રોગમાં અને મૃત્યુકાળે કરેલા દાનનું ફળ જુદું જુદું હોય છે. શાંત ચિત્તે, વિધિપૂર્વક અને યોગ્ય પાત્રને આપેલું દાન અનેકગણું પુણ્ય વધારેછે; પરંતુ અપાત્રને કે ખોટી દિશામાં આપેલું દાન ઘોર પતન કરાવે છે. દાન અને શ્રાદ્ધને આત્માની પરલોકયાત્રાના ‘સામાન’ સમાન ગણાવી, નિર્ધારિત કર્તવ્યોની અવગણનાથી માર્ગમાં દુઃખ થાય એવી ચેતવણી આપવામાં આવી છે. ત્યારબાદ વૃષોત્સર્ગને પરમ યજ્ઞ તરીકે સ્તુતિ કરીને, અગ્નિહોત્ર વગેરે કરતાં શ્રેષ્ઠ ગતિ આપનારું કહેવામાં આવ્યું છે. ક્ષયાહ (વાર્ષિક શ્રાદ્ધ) અને દાહોત્તર ઊર્ધ્વદૈહિક ક્રિયાઓ માટે શુભ માસ-તિથિ, મંડપવિધાન, યોગ્ય બ્રાહ્મણનું આમંત્રણ, ગ્રહસ્થાપન સહિત હોમક્રમ, માતૃપૂજા, વસોધારા, શાલગ્રામ સહિત વૈષ્ણવ શ્રાદ્ધ તથા નિશ્ચિત મંત્રોથી વૃષનું સન્માન કરીને મુક્તિવિધિ વર્ણવાઈ છે. અંતે તિલપાત્રદાન, ગાય/વૃષદાન, નૌકા/વૈતરણીસહાય દાન વગેરે યોગ્ય રીતે કરવાથી ગોવિંદભક્તિ દ્વારા અક્ષય પુણ્ય અને નિર્ભયતા મળે—એવું આશ્વાસન આપી, આનંદિત ગરુડ આગળ માનવહિત માટે ફરી પ્રશ્ન કરે છે।
Shlokas
Verse 1
वृषोत्सर्गदानधर्मपुत्रादिप्रशंसनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः गरुड उवाच / आर्तेन म्रियमाणेन यद्दत्तं तत्फलं वद / स्वस्थावस्थेन दत्तेन विधिहीनेन वा विभो
આ ત્રયોદશ અધ્યાય છે—‘વૃષોત્સર્ગ-દાન, ધર્મ તથા ધર્મપુત્ર વગેરેની પ્રશંસા’ નામે. ગરુડ બોલ્યો: હે વિભો! પીડિત અને મરણાસન્ન વ્યક્તિએ આપેલા દાનનું ફળ કહો; તેમજ સ્વસ્થ અવસ્થામાં આપેલા—અથવા વિધિ વિના આપેલા—દાનનું ફળ પણ જણાવો.
Verse 2
श्रीकृष्ण उवाच / एका गौः स्वस्थचित्तस्य ह्यातुरस्य च गोशतम् / सहस्रं म्रियमाणस्य दत्तं वित्तविवर्जितम्
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: સ્વસ્થચિત્ત (અને સ્વસ્થ) વ્યક્તિએ આપેલી એક ગાય, રોગીએ આપેલી સો ગાયોના સમાન છે; અને મરણાસન્ને આપેલું દાન (એક ગાય) હજારના તુલ્ય છે—ભલે તે ધનવિહોણો હોય.
Verse 3
मृतस्यैव पुनर्लक्षं विधिपूतं च तत्समम् / तीर्थपात्रसमायोगादेका गौर्लक्षपुण्यदा
મૃતક માટે તો આ પુણ્ય ફરી લાખગણું થાય છે; અને વિધિથી પવિત્ર કરેલું દાન પણ તે જ સમાન ફળ આપે છે. તીર્થ અને યોગ્ય પાત્રના સંયોગથી એક જ ગાય પણ લાખ પુણ્ય આપનારી બને છે.
Verse 4
पात्रे दत्ते खगश्रेष्ठ अहन्यहनि वर्धते / दातुर्दानमपापाय ज्ञानिनां च प्रतिग्रहः
હે ખગશ્રેષ્ઠ (ગરુડ)! યોગ્ય પાત્રને આપેલું દાન દિવસે દિવસે વધે છે. દાતાને માટે તે દાન પાપરહિત બને છે, અને જ્ઞાનીઓને માટે તેને સ્વીકારવું પણ નિર્દોષ છે.
Verse 5
विषशीतापहो मन्त्रवह्निः किं दोषभाजनम् / दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः
મંત્રથી સંસ્કૃત યજ્ઞાગ્નિ વિષ અને શીતને હરે છે—તો તે દોષનું પાત્ર કેવી રીતે બને? તેથી પ્રત્યહ યોગ્ય પાત્રને દાન આપવું જોઈએ, અને વિશેષ નિમિત્તોમાં તો વિશેષરૂપે।
Verse 6
नापात्रे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता / अपात्रे जातु गौर्दत्ता दातारं नरकं नयेत्
જે વિદ્વાન પોતાનું પરમ શ્રેય ઇચ્છે છે, તેણે અપાત્રને કશુંય આપવું નહીં. અપાત્રને ક્યારેક ગાય દાન આપવાથી તે દાતાને નરકમાં લઈ જાય છે.
Verse 7
कुलैकविंशतियुतं ग्रहीतारं च पातयेत् / देहान्तरं परिप्राप्य स्वहस्तेन कृतं च यत्
બીજું દેહ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, પોતાના હાથથી કરેલા કર્મના કારણે, તે ગ્રહીતાની સાથે અને કુળના એકવીસ જણ સાથે પતન પામે છે.
Verse 8
धनं भूमिगतं यद्वत्स्वहस्तेन निवेशितम् / तद्वत्फलमवाप्नोति ह्यहं वच्मि खगेश्वर
જેમ ધરતીમાં દફન કરેલું ધન તેને મૂકનાર પોતાના જ હાથથી પાછું મેળવે છે, તેમ કર્મનું ફળ પણ પોતે જ પામે છે—હે ખગેશ્વર, હું તને એમ કહું છું।
Verse 9
अपुत्रो ऽपि विशेषेण क्रियां चैवान्ध्वदौहिकीम् / प्रकुर्यान्मोक्षकामश्च निर्धनश्च विशेषतः
પુત્ર ન હોય તોય પુરુષે વિશેષરૂપે પરલોકયાત્રામાર્ગસંબંધિત ક્રિયાઓ અને પિતૃ-પિંડદાન કરવું જોઈએ. અને જે મોક્ષકામી હોય—ખાસ કરીને જે નિર્ધન હોય—તેને આ બધું શ્રદ્ધાથી વિશેષ કાળજીપૂર્વક કરવું જોઈએ.
Verse 10
स्वल्पेनापि हि वित्तेन स्वयं हस्तेन यत्कृतम् / अक्षयं याति तत्सर्वं यथाज्यं च हुताशने
અલ્પ ધનથી પણ જે કંઈ પોતાના હાથે કરવામાં આવે, તે સર્વ પુણ્ય અક્ષય બને છે—જેમ હુતાશનમાં અર્પિત ઘૃત કદી નિષ્ફળ થતું નથી।
Verse 11
एका चैकस्य दातव्या शय्या कन्या पयस्विनी / सा विक्रीता वा दहत्यासप्तमं कुलम्
એકને એક જ શય્યા દાન આપવી, સાથે દૂધ આપતી યુવા ગાય પણ. તે ગાય વેચી દેવામાં આવે તો સાતમી પેઢી સુધી કુલ દહે છે એમ કહેવાય છે।
Verse 12
तस्मात्सर्वं प्रकुर्वीत चञ्चले जीविते सति / गृहीतदानपाथेयः सुखं याति महाध्वनि
અતએવ જીવન ચંચળ હોય ત્યારે જ સર્વ ધર્મકર્મ કરી લેવું જોઈએ. દાનને પાથેય બનાવી મનુષ્ય મહાયાત્રામાં સુખથી આગળ વધે છે।
Verse 13
अन्यथा क्लिश्यते जन्तुः पाथेयरहितः पथि / एवं ज्ञात्वा खगश्रेष्ठ वृषयज्ञं समाचरेत्
નહિતર પાથેય વિનાના મુસાફર જેમ જીવ માર્ગમાં કષ્ટ ભોગવે છે. આ જાણીને, હે ખગશ્રેષ્ઠ ગરુડ, વિધિપૂર્વક વૃષયજ્ઞ આચરવો જોઈએ।
Verse 14
अकृत्वा म्रियते यस्तु अपुत्रो नैव मुक्तिभाक् / अपुत्रो ऽपि हि यः कुर्यात्सुखं याति महापथे
જે જરૂરી કર્તવ્યો કર્યા વિના મરે અને પુત્રહીન હોય, તે મુક્તિનો ભાગીદાર થતો નથી. પરંતુ પુત્રહીન હોવા છતાં જે તે કરે, તે મહાપથ પર સુખથી જાય છે।
Verse 15
अग्निहोत्राधिभिर्यज्ञैर्दानैश्च विविधैरपि / न तां गतिमवाप्नोति वृषोत्सर्गेण या गतिः
અગ્નિહોત્ર વગેરે યજ્ઞો અને અનેક પ્રકારના દાનોથી પણ જે ગતિ પ્રાપ્ત થતી નથી, તે ગતિ વૃષોત્સર્ગ (ધર્મનંદીનો ઉત્સર્ગ) દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 16
यज्ञानां चैव सर्वेषां वृषयज्ञस्तथोत्तमः / तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वृषयज्ञं समाचरेत्
બધા યજ્ઞોમાં વૃષયજ્ઞ (ધર્મયજ્ઞ) સર્વોત્તમ છે; તેથી સર્વ પ્રયત્નથી વૃષયજ્ઞનું આચરણ કરવું જોઈએ।
Verse 17
गरुड उवाच / कथयस्व प्रसादेन क्षयाहं चौर्ध्वदैहिकम् / कस्मिन्काले तिथौ कस्यां विधिना केन तद्भवेत्
ગરુડએ કહ્યું—હે પ્રભુ! કૃપા કરીને ક્ષયાહ (વાર્ષિક શ્રાદ્ધ) અને ઊર્ધ્વદૈહિક કર્મો સમજાવો. કયા સમયે, કઈ તિથિએ, અને કઈ વિધિથી તે કરવાં?
Verse 18
कृत्वा किं फलमाप्नोति एतन्मे वद साम्प्रतम् / त्वत्प्रसादेन गोविन्द मुक्ते भवति मानवः
આ કરવાથી કયું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે—મને આ હમણાં કહો. હે ગોવિંદ! તમારી કૃપાથી માનવ મુક્ત થાય છે।
Verse 19
श्रीकृष्ण उवाच / कार्तिकादिषु मासेषु याम्यायतगते रवौ / शुक्लपक्षे तथा पक्षिन्द्वादश्यादितिथौ शुभे
શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું—કાર્તિક વગેરે માસોમાં, જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણાયનમાં પ્રવેશ કરે, અને શુક્લપક્ષમાં—હે પક્ષી!—દ્વાદશી વગેરે શુભ તિથિઓમાં।
Verse 20
शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः / ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम्
શુભ લગ્ને અથવા યોગ્ય મુહૂર્તે, શુચિ અને પવિત્ર સ્થાને મન સમાહિત રાખીને, વિધિજ્ઞ અને શુભલક્ષણયુક્ત બ્રાહ્મણને આમંત્રિત કરવો જોઈએ.
Verse 21
जपहोमैस्तथा दानैः कुर्याद्दहेस्य शोधनम् / पुण्ये ऽभिजित्सुनक्षत्रे ग्रहान्देवान्समर्चयेत्
જપ, હોમ તથા દાન દ્વારા દાહ-વિધિ સંબંધિત શોધન કરવું જોઈએ; અને પુણ્ય કાળે—અભિજિત્ તથા સૂર્ય-નક્ષત્ર પ્રબળ હોય ત્યારે—ગ્રહો અને દેવતાઓનું વિધિવત્ પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 22
होमं कुर्याद्यथाशक्ति मन्त्रैश्च विविधैरपि / ग्रहाणां स्थापनं कुर्यात्पूर्वं चैव खगेश्वर
યથાશક્તિ વિવિધ મંત્રોથી હોમ કરવો જોઈએ; અને હે ખગેશ્વર (ગરુડ)! સૌપ્રથમ ગ્રહોની સ્થાપના (આવાહન) પણ કરવી જોઈએ.
Verse 23
मातॄणां पूजनं कार्यं वसोर्धारां च पातयेत् / वह्निं संस्थाप्य तत्रैव पूर्णं होमं तु कारयेत्
માતૃદેવીઓનું પૂજન કરવું જોઈએ અને વસોર્ધારા (અવિરત ઘૃતધારા) વહાવવી જોઈએ. ત્યાં જ અગ્નિ સ્થાપી પૂર્ણ હોમ કરાવવો જોઈએ.
Verse 24
शालग्रामं च संस्थाप्य वैष्णवं श्राद्धमाचरेत् / वृषं सम्पूज्य तत्रैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः
શાલગ્રામ સ્થાપી વૈષ્ણવ શ્રાદ્ધ આચરવું જોઈએ; અને ત્યાં જ વસ્ત્ર, અલંકાર તથા ભૂષણોથી વૃષભનું પણ સમ્યક પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 25
चतस्रो वत्सतर्यश्च पूर्वं समधिवासयेत् / प्रदक्षिणं ततः कुर्याद्धोमान्ते च विसर्जनम्
પ્રથમ ચાર ‘વત્સતરી’ અર્પણોનું વિધિપૂર્વક અધિવાસન (પ્રતિષ્ઠા) કરવું. પછી પ્રદક્ષિણા કરવી; અને હોમના અંતે નિયત વિસર્જન પણ કરવું.
Verse 26
इमं मन्त्रं समुच्चार्य उत्तराभिमुखः स्थितः / धर्म त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा
ઉત્તરાભિમુખ ઊભા રહી આ મંત્ર સ્પષ્ટ ઉચ્ચારવો— “હે ધર્મ! તું પૂર્વે બ્રહ્માએ વૃષભરૂપે રચ્યો હતો.”
Verse 27
तवोत्सर्गप्रभावान्मामुद्धरस्वभवार्णावात् / अबिषिच्य शुभैर्मन्त्रैः पावनैर्विधिपूर्वकम्
તમારા ઉત્સર્ગના પ્રભાવથી મને આ ભવ-સાગરથી ઉદ્ધર કરો. શુભ અને પાવન મંત્રોથી વિધિપૂર્વક મને અભિષેક કરો.
Verse 28
तनक्रीडन्तिमन्त्रेण वृषोत्सर्गं तु कारयेत् / अभिषिञ्चेत्ततो नीलं रुद्रकुम्भो दकेन तु
‘તનક્રીડંતી’ મંત્રથી વૃષોત્સર્ગ વિધિ કરાવવી. ત્યારબાદ રુદ્ર-કુંભના જળથી નીલવર્ણ (રુદ્રચિહ્ન)નું અભિષેક કરવું.
Verse 29
नाभिमूले समास्थाय तदम्बु मूर्धनि न्यसेत् / अन्न (आत्म) श्राद्धं ततः कुर्याद्दद्याद्दानं द्विजोत्तमे
નાભિમૂળ પાસે સ્થિત રહી તે જળ મસ્તક પર મૂકવું. ત્યારબાદ અન્ન-શ્રાદ્ધ કરવું અને ઉત્તમ દ્વિજને દાન આપવું.
Verse 30
उदकेचैव गन्तव्यं जलं तत्र प्रदापयेत् / यदिष्टं जीवतस्त्वासीत्तच्च दद्यात्स्वशक्तितः
જળ પાસે જઈ ત્યાં જળ અર્પણ કરવું જોઈએ. અને જીવતાં વખતે જે વસ્તુ પ્રેતને પ્રિય હતી, તે પણ પોતાની શક્તિ મુજબ દાનરૂપે આપવી.
Verse 31
न्यूनं संपूर्णतां याति वृषोत्सर्गे कृते सति / सुतृप्तो दुस्तरे मार्गे मृतो याति न संशयः
વિધિપૂર્વક વૃષોત્સર્ગ કરવાથી જે અપૂરું હોય તે પૂર્ણ થાય છે. તૃપ્ત થયેલો મૃતક દુસ્તર માર્ગે આગળ જાય છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 32
यमलोकं न पश्यन्ति सदा दानरता नराः / यावन्न दीयते जन्तोः श्राद्धं चैकादशाहिकम्
જે લોકો સદા દાનમાં રત રહે છે તેઓ યમલોકને નથી જોતા—જ્યાં સુધી પ્રેતનું એકાદશાહિક શ્રાદ્ધ અર્પણ ન થાય ત્યાં સુધી.
Verse 33
स्वदत्तं परदत्तं वा नेहामुत्रोपतिष्ठति / त्रयोदशा तथा सप्त पञ्च त्रीणी क्रमेण तु
પોતે આપેલું હોય કે બીજાથી અપાવેલું હોય, જો ક્રમ પ્રમાણે—તેર, પછી સાત, પછી પાંચ, પછી ત્રણ—ન કરવામાં આવે તો તે અહીં કે પરલોકમાં સ્થિર ફળ આપતું નથી.
Verse 34
पददानानि कुर्वीत श्रद्धाभक्तिसमन्वितः / तिलपात्राणि कुर्वीत सप्त पञ्च यथाक्रमम्
શ્રદ્ધા અને ભક્તિ સાથે પિતૃઅર્થે પદદાન વગેરે દાન કરવાં જોઈએ. તેમજ તિલથી ભરેલા પાત્રો પણ ક્રમ પ્રમાણે—સાત અને પાંચ—તૈયાર કરવાં.
Verse 35
ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादेकां गां च प्रदापयेत् / वृषं हि शन्नोदेवीति वेदोक्तविधिना ततः
ત્યારબાદ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી એક ગાયનું દાન આપવું. પછી ‘શન્નો દેવી…’થી આરંભ થતા વૈદિક મંત્રનો જપ કરીને વેદોક્ત વિધિ મુજબ વృషભ અર્પણ કરવો.
Verse 36
चतसृभिर्वत्सतरीभिः परिणयनमाचरेत् / वामे चक्रं प्रदातव्यं त्रिशूलं दक्षिणे तथा
ચાર વત્સતરીઓ (યુવ ગાયો) સાથે ‘પરિણયન’ ક્રિયા કરવી. ડાબી બાજુ ચક્ર દાન આપવું અને જમણી બાજુ તેવી જ રીતે ત્રિશૂલ દાન આપવું.
Verse 37
मूल्यं दद्याद् वृषस्यापि तं वृषं च विसर्जयेत् / एकोद्दिष्टविधानेन स्वाहाकारेण वुद्धिमान्
વૃષભનું પણ યોગ્ય મૂલ્ય આપીને પછી તે વૃષભને મુક્ત કરવો. બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ એકોદ્દિષ્ટ વિધાન મુજબ ‘સ્વાહા’ ઉચ્ચાર સાથે આ કર્મ પૂર્ણ કરે.
Verse 38
कुर्यादेकादशाहं च द्वादशाहं च यत्नतः / सपिण्डीकरणादर्वाक्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश
એકાદશાહ અને દ્વાદશાહ કર્મો પ્રયત્નપૂર્વક કરવા. તેમજ સપિંડિકરણ પહેલાં વિધિપૂર્વક સોળ શ્રાદ્ધો કરવા.
Verse 39
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पददानानि दापयेत् / कापोसोपरि संस्थाप्य ताम्रपात्रे तथाच्युतम्
બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યા પછી ‘પદદાન’ (પાદુકા/પાદરક્ષા દાન) કરાવવું. ઉપર કપાસ મૂકી, હે અચ્યુત, તામ્રપાત્રમાં પણ તેવી જ રીતે અર્પણવસ્તુ સ્થાપિત કરવી.
Verse 40
वस्त्रेणाच्छाद्य तत्रस्थमर्घं दद्याच्छुभैः फलैः / नावमिक्षुमयीं कृत्वा पट्टसूत्रेण वेष्टयेत्
ત્યાં સ્થાપિત અર્ઘ્યને વસ્ત્રથી ઢાંકી શુભ ફળો સહિત અર્ઘ (માન-જલ) અર્પણ કરવો. પછી શેરડીની નાની નાવ બનાવી મજબૂત સૂત્રથી બાંધવી.
Verse 41
कांस्यपात्रे घृतं स्थाप्य वैतरण्या निमित्ततः / नावारोहणं कुर्यात्पूजयेद्गरुडध्वजम्
વૈતરણીને પાર કરવા માટે કાંસ્ય પાત્રમાં ઘી સ્થાપી, નાવમાં આરોહણનો વિધિ કરવો. ગરુડધ્વજ ભગવાન (વિષ્ણુ)ની પૂજા કરવી.
Verse 42
आत्मवित्तानुसारेण तच्च दानमनन्तकम् / भवसागरमग्नानां शोकतापार्तिदुः खिनाम्
પોતાની ક્ષમતા મુજબ જે દાન આપવામાં આવે, તે દાન જ અનંત ફળ આપનાર બને છે—વિશેષ કરીને ભવસાગરમાં ડૂબેલા, શોક-તાપ, આર્તિ અને દુઃખથી પીડિત લોકો માટે.
Verse 43
धर्मप्लवविहीनानां तारको हि जनार्दनः / तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा
ધર્મરૂપ નાવ વિના રહેલાઓ માટે જનાર્દન (વિષ્ણુ) જ તારક છે. (શ્રાદ્ધાદિ વિધિમાં) તલ, લોહ, હિરણ્ય (સોનું), કપાસ અને લવણ વગેરે દાન પણ નિર્દિષ્ટ છે.
Verse 44
सप्तधान्यं क्षितिर्गावो ह्येकैकं पावनं स्मृतम् / तिलपात्राणि कुर्वीत शय्यादानं च दापयेत्
સાત પ્રકારના ધાન્ય, ભૂમિ અને ગાયો—આમાંથી દરેકનું દાન એકલું આપ્યું તોય પાવન માનવામાં આવ્યું છે. તલથી ભરેલા પાત્રો તૈયાર કરાવા અને શય્યાદાન પણ કરાવવું.
Verse 45
दीनानाथविशिष्टेभ्यो दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् / एवं यः कुरुते तार्क्ष्य पुत्रवानप्यपुत्रवान्
દીન-દુર્બળોના રક્ષક ભક્તોને પોતાની શક્તિ મુજબ દક્ષિણા આપવી જોઈએ. હે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ), આમ કરનાર પુત્રવાન હોવા છતાં અપુત્ર સમાન ફલહીન બને છે.
Verse 46
स सिद्धिं समवाप्नोति यथा ते ब्रह्मचारिणः / नित्यं नैमित्तिकं कुर्याद्यावज्जीवति मानवः
તે નિયમબદ્ધ બ્રહ્મચારીઓ જેવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. તેથી મનુષ્યે જીવનભર નિત્ય અને નૈમિત્તિક વિધિકર્મો સતત કરવાં જોઈએ.
Verse 47
यः कश्चित्क्रियते धर्मस्तत्फलं चाक्षयं भवेत् / तीर्थयात्राव्रतादीनां श्राद्धं संवत्सरस्य हि
જે કોઈ ધર્મકર્મ કરવામાં આવે તેનું ફળ અક્ષય બને છે. ખરેખર, સંવત્સર-શ્રાદ્ધ તીર્થયાત્રા, વ્રત વગેરેના ફળરૂપે ગણાય છે.
Verse 48
देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस्तथैव च / पुण्यं देयं प्रयत्नेन प्रत्यहं वर्धते खग
દેવતાઓને, ગુરુઓને તથા માતા-પિતાને પ્રયત્નપૂર્વક પુણ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ; હે ખગ (ગરુડ), તે પુણ્ય પ્રતિદિન વધે છે.
Verse 49
अस्मिन्यज्ञेः हियः कश्चिद्भूरिदानं प्रयच्छति / तत्तस्य चाक्षयं सर्वं वेदिकायां यथा किल
આ યજ્ઞમાં જે કોઈ બહુ દાન આપે છે, તેનું તે સર્વ અક્ષય બને છે—જેમ વેદિકામાં પરંપરાથી કહેવાયું છે.
Verse 50
यथा पूज्यतमा लोके यतयो ब्रह्मचारिणः / तथैव प्रतिपूज्यन्ते लोके सर्वे च नित्यशः
જેમ લોકમાં યતિઓ અને બ્રહ્મચારીઓ સર્વોપરી પૂજ્ય ગણાય છે, તેમ જ આ લોકમાં સર્વ સદ્ગુણીજન નિત્ય યથોચિત રીતે સન્માનિત અને પૂજિત થાય છે।
Verse 51
वरदो ऽहं सदा तस्य चतुर्वक्त्रस्तथा हरः / ते यान्ति परमांल्लोकानिति सत्यं वचो मम
એવા પુરુષને હું સદા વર આપનાર છું; તેમ જ ચતુર્મુખ બ્રહ્મા અને હર (શિવ) પણ. તેઓ પરમ લોકોને પામે છે—આ મારું સત્ય વચન છે।
Verse 52
उत्सृष्टो वृषभो यत्र पिबत्यपो जलाशये / शृङ्गेणालिखते वापि भूमिं नित्यं प्रहर्षितः
જ્યાં છૂટો મૂકાયેલો વૃષભ જળાશયમાં પાણી પીવે છે અને નિત્ય હર્ષિત થઈ શિંગથી ભૂમિને પણ ખંજવાળે છે—એવું સ્થાન અહીં વર્ણવાયું છે।
Verse 53
पितॄणामन्नपानं च प्रभूतमुपतिष्ठति / पौर्णमास्याममायां वा तिलपात्राणि दापयेत्
પિતૃઓ માટે અન્ન અને પાન પ્રચુર રૂપે ઉપસ્થિત થાય છે; તેથી પૂનમ કે અમાસના દિવસે તલના પાત્રો દાન કરાવાં જોઈએ।
Verse 54
संक्रान्तीनां सहस्राणि सूर्यपर्वशतानि च / दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तद्वै नीलविसर्जने
હજાર સંક્રાંતિઓ અને સૈકડો સૂર્યપર્વદિવસોમાં દાન આપવાથી જે ફળ મળે છે, એ જ પુણ્ય નীল-વિસર્જન કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 55
वत्सतर्यः प्रदातव्या ब्राह्मणेभ्यः पदानि च / तिलपात्राणि देयानि शिवभक्तद्विजेषु च
વર્ષીય વાછરડાં બ્રાહ્મણોને દાન આપવાં, સાથે પાદુકાઓ પણ. તિલથી ભરેલા પાત્રો પણ દાન કરવા—વિશેષ કરીને શિવભક્ત દ્વિજ બ્રાહ્મણોને।
Verse 56
उमामहेश्वरं चैकं परिधाप्य प्रिदापयेत् / अतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम्
ઉમા-મહેશ્વર એવા એક દેવને વિધિપૂર્વક વસ્ત્ર પહેરાવી તૃપ્ત કરવો. પછી અતસી પુષ્પ સમ તેજસ્વી, પીતવાસધારી અચ્યુત (વિષ્ણુ)ને પણ પ્રસન્ન કરવો।
Verse 57
ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् / प्रेतत्वान्मोक्षमिच्छन्तो ये करिष्यन्ति सत्क्रियाम्
જે ગોવિંદને નમસ્કાર કરે છે તેમને ભય રહેતો નથી. અને જે પ્રેતાવસ્થામાં પણ મોક્ષ ઇચ્છીને સત્ક્રિયા (શ્રાદ્ધાદિ) કરે છે, તેઓ મુક્તિ પામે છે।
Verse 58
यास्यन्ति ते परांल्लोकानिति सत्यं वचो मम / एतत्ते सर्वमाख्यातं मया चैवोर्ध्वदैहिकम्
તેઓ પરમ લોકોને પ્રાપ્ત કરશે—આ મારું સત્ય વચન છે. આ રીતે મેં તને બધું, તેમજ ઊર્ધ્વદૈહિક (મરણોત્તર) કર્તવ્ય પણ કહી દીધું।
Verse 59
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः / श्रुत्वा महात्म्यमतुलं गरुडो हर्षमागतः / मानुषाणां हितार्थाय पुनः प्रपच्छकेशवम्
આ સાંભળવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. આ અતુલ મહાત્મ્ય સાંભળી ગરુડ આનંદિત થયો અને માનવોના હિતાર્થે તેણે ફરી કેશવને પ્રશ્ન કર્યો।
Frequently Asked Questions
Because the text treats dāna as a dharma-act whose efficacy depends on pātratā: when offered to a qualified recipient, merit increases “day by day” and remains blameless for both giver and receiver; when given to the unworthy—especially cows—merit is said to invert into bondage and suffering, implicating the donor due to one’s own deliberate action.
The chapter explicitly ranks vṛṣotsarga/vṛṣa-yajña as the highest among sacrifices, stating that even agnihotra and varied charities do not yield the same post-mortem attainment; the bull embodies Dharma, and its ritual release—performed with mantra, homa completion, and proper śrāddha context—is presented as a concentrated, dharma-saturating act that completes deficiencies in the departed’s passage.
Key elements include choosing auspicious months/tithis (from Kārtika; bright fortnight; Dvādaśī onward), selecting a clean sacred place and proper muhurta, inviting a rite-knowing brāhmaṇa, conducting mantra-japa and homa, establishing grahas, worshiping Mātṛs and offering vasordhārā, installing Śālagrāma for Vaiṣṇava śrāddha, honoring and releasing the bull with prescribed mantras, and completing gifts such as sesame vessels, cow/bed donations, and Vaitaraṇī-related offerings.
The text analogizes the after-death route to a hard journey: without dharma-provisions (śrāddha and dāna), the embodied being suffers like a traveler without supplies; acts done ‘with one’s own hand’ are said to be imperishable and reliably fructify, functioning as karmic supports that accompany the jīva beyond death.