Adhyaya 6
Hari-stuti by Śrī, Brahmā, Vāyu, Sarasvatī, Śeṣa, Garuḍa, Rudra, Vāruṇī and Pārvatī (Humility, Surrender, and the Power of the Name)
પૂર્વે તત્ત્વો અને દેહક્રિયાઓમાં સ્થિત અધિષ્ઠાતૃ શક્તિઓનું નિરૂપણ થયા પછી કથા તત્ત્વચિત્રથી ભક્તિપ્રતિસાદ તરફ વળે છે. સમવેત દેવશક્તિઓ હરિ (વિષ્ણુ)ની સ્તુતિ કરે છે—જેનાં ગુણ કલ્પ્ય પણ છે અને અચિંત્ય પણ. શ્રી (લક્ષ્મી) કમળચરણોમાં એકમાત્ર શરણ લઈ રક્ષણ માગે છે. બ્રહ્મા પોતાની મર્યાદિત શક્તિ સ્વીકારી ‘હું’ અને ‘મારું’ ભાવથી મુક્તિ, વિષ્ણુમાં સ્થિર બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયસંયમની પ્રાર્થના કરે છે. વાયુ નિદ્રા, જાગરણ, કર્તવ્ય અને અર્પણ—બધું પૂજાભાવમાં ફેરવી એકીકૃત ભક્તિસાધના બતાવે છે; નિત્ય પાઠનું ફળ હરિપ્રસન્નતા અને તેથી સર્વ પુરુષાર્થસિદ્ધિ. સરસ્વતી કહે છે કે સ્તુતિ-શ્રવણ દેહાસક્તિ અને પુનર્જન્મની શૃંખલા કાપે છે, છતાં મહાનોએ પણ વિષ્ણુતત્ત્વ સંપૂર્ણ જાણવું અઘરું છે. પછી શેષ, ગરુડ, રુદ્ર, વારુણી અને અંતે પાર્વતી પણ એ જ વિનયભાવથી સ્તુતિ કરે છે; પાર્વતી ‘નારાયણ’ એક નામની તારક શક્તિ વિશેષ રીતે પ્રગટ કરે છે. અધ્યાયનો ઉપસંહાર—ભક્તિ કૃપાજન્ય, અહંકારરહિત અને મોક્ષાભિમુખ છે, અને આગળના પુરાણોપદેશની વ્યાખ્યાકુંજી બને છે.
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चमो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / तत्रतत्र स्थितास्तत्त्वे तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः / स्वेस्वे ह्यायतने स्वाङ्गे तदर्थं च खगेश्वर
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—તત્ત્વોમાં જ્યાં જ્યાં જે જે અધિષ્ઠાત્રી શક્તિઓ છે, તે ત્યાં જ સ્થિત રહી પોતાના પોતાના તત્ત્વનો અભિમાન ધરાવે છે. હે ખગેશ્વર, તે પોતાના પોતાના અંગમાં પોતાના આસનમાં તે તે કાર્ય માટે નિવાસ કરે છે।
Verse 2
हरिं नारायणं सम्यक् स्तोतुं समुपचक्रिरे / चिन्त्याचिन्त्यगुणे विष्णौ विरुद्धाः संति सद्गुणाः
પછી તેમણે હરિ—નારાયણ—ની યોગ્ય રીતે સ્તુતિ શરૂ કરી. ચિંત્ય અને અચિંત્ય ગુણો ધરાવતા વિષ્ણુમાં, સદ્ગુણો પણ ક્યારેક પરસ્પર વિરુદ્ધ જણાઈ શકે છે।
Verse 3
एकैकशोह्यनन्तास्ते तद्गुणानां स्तुतौ मम / क्व शक्तिरिति बुद्ध्या सा व्रीडयावनताब्रवीत्
તમારા ગુણો એક એક કરીને પણ અનંત છે; તે ગુણોની સ્તુતિ કરવા મારી શક્તિ ક્યાં? એમ વિચારી તે લજ્જાથી નમીને બોલી।
Verse 4
श्रीरुवाच / नतास्मि ते नाथ पदारविन्दं न वेद चान्यच्चरणादृते तव / त्वयीश्वरे संति गुणाः श्रुतास्तु तथाश्रुताः संति च देवदेव
શ્રી બોલ્યાં—હે નાથ, હું તમારા પદારવિંદને નમસ્કાર કરું છું; તમારા ચરણો સિવાય બીજો કોઈ આશ્રય મને જાણીતો નથી. હે દેવદેવ, આપમાં ઈશ્વરીય ગુણો વિદ્યમાન છે—જેમ શ્રુતિએ સાંભળ્યા તેમ જ પ્રગટ કર્યા છે।
Verse 5
सम्यक् सृष्टं स्वायतनं च दत्वा गोविन्द दामोदर मां च पाहि / स्तुत्या मदीयश्च सुखकपूर्णः प्रियो जनो नास्ति तथा त्वदन्यः
હે ગોવિંદ, હે દામોદર, આપે સૃષ્ટિને યોગ્ય રીતે રચી દરેકને તેનું સ્વસ્થાન આપ્યું; મારી પણ રક્ષા કરો. તમારી સ્તુતિથી મારું હૃદય સુખથી ભરાઈ જાય છે; કારણ કે તમારા જેવો પ્રિય મને કોઈ નથી—તમારા સિવાય બીજો નથી।
Verse 6
ब्रह्मोवाच / लक्ष्मीपते सर्वजगन्निवास त्वं ज्ञानसिंधुः क्व च विश्वमूर्ते / अहं क्व चाज्ञस्तव वै शक्तिरस्ति ह्यज्ञोहं वै ह्यल्पशक्तिर्ममास्ति
બ્રહ્માએ કહ્યું— હે લક્ષ્મીપતે, સર્વ જગતના નિવાસ! હે વિશ્વમૂર્તે, તમે જ્ઞાનસિંધુ છો. હું ક્યાં અને મારું અજ્ઞાન ક્યાં? નિશ્ચયે તમારી શક્તિ પરમ છે; હું અজ্ঞ છું અને મારી શક્તિ અતિ અલ્પ છે.
Verse 7
लक्ष्म्याश्चैव ज्ञानवैराग्यभक्ति ह्यत्यल्पमद्धा मयि सर्वदैव / तव प्रसादादस्ति जगन्निवास तत्र स्वामित्वं नास्ति विष्णो सदैव
હે વિષ્ણુ, લક્ષ્મી તથા જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભક્તિ—આ બધું મારા અંદર સદાય અતિ અલ્પ છે; આપમાં મારી સ્થિર શ્રદ્ધા પણ બહુ ઓછી છે. છતાં હે જગન્નિવાસ, આપના પ્રસાદથી આપ જ મારો આશ્રય છો; તે શરણાગતિમાં ‘મારું’ એવો સ્વામિત્વભાવ કદી રહેતો નથી.
Verse 8
न देहि त्वं सर्वदा मे मुरारे अहंममत्वं प्राप्यमेतावदेव / गम्यज्ञानं योग्यगुणे रमेश प्रमादो वा नास्तिनास्त्यद्य नित्य
હે મુરારે, મને ક્યારેય ‘હું’ અને ‘મારું’ એવો અહં-મમત્વભાવ ન આપશો; એટલું જ મારું સિદ્ધિરૂપ ફળ રહે. હે રમેશ, યોગ્ય ગુણોથી યુક્ત, મને અનુભવે તેવું જ્ઞાન આપો, જેથી પ્રમાદ ન થાય—આજે પણ નહીં, કદી પણ નહીં.
Verse 9
तन्मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे पदारविन्दे तु पतन्तु सर्वदा / लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणेन हीनः स्तोतुं सामर्थ्यं नास्ति मे सुप्रसीद
જો મારી ઇન્દ્રિયો અસત્પથ પર પડી જાય, તો તે સદાય તમારા પદારવિંદ પર જ પડી રહે. હું લક્ષ્મીમાં કરોડગણો હીન છું; તમને યોગ્ય રીતે સ્તુતિ કરવાની સામર્થ્ય મારી પાસે નથી. કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ.
Verse 10
तदा वायुर्देवदेवो महात्मा दृष्ट्वा विष्णु भक्तिसंवर्धितात्मा
ત્યારે દેવદેવ મહાત્મા વાયુએ આ જોઈને, વિષ્ણુભક્તિથી અંતઃકરણને બળવાન બનાવી, યથોચિત રીતે કાર્ય કર્યું.
Verse 11
स्नहोत्थरावः स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चन्कणान्प्राञ्जलिराबभाषे / वायुरुवाच / एते हि देवास्तव भृत्यभूताः पदारविन्दं परमं सुदुर्लभम्
સ્નેહથી ગળો ભરાઈ ગયો, અક્ષરો લથડ્યા, અશ્રુકણો ઝરતાં અને અંજલિ કરીને વાયુ બોલ્યા—“આ દેવો તો તમારા સેવક બની ગયા છે; છતાં તમારાં પદકમળ પરમ દુર્લભ છે.”
Verse 12
चतुर्विधान्पुरुषार्थान्रमेश संप्रार्थये तच्च सदापि देव / दृष्ट्वा हरेः सैव मायैव तावत्सुकारणं किञ्चिदन्यन्न चास्ति
હે રમેશ, હે દેવ! હું સદા તમારી પાસે ચાર પુરુષાર્થોની પ્રાર્થના કરું છું; પરંતુ હરિના દર્શનથી સમજાયું—નિકટ કારણ તો માત્ર તેમની માયા જ છે, તેના સિવાય કશું નથી.
Verse 13
अतो नाहं प्रदयोपि भूमन् भवत्पदांभोजनिषवणोत्सुकः / लोकस्य कृष्णाद्विमुखस्य कर्मणा अपुण्यशीलस्य सुदुः खितस्य
અતએવ, હે ભૂમન! હું કોઈ વરદાન પણ આપવા ઇચ્છતો નથી; હું તો માત્ર તમારા પદકમળની સેવામાં ઉત્સુક છું—જે કૃષ્ણથી વિમુખ છે, અપુણ્ય આચરણવાળો છે અને પોતાના કર્મોથી અત્યંત દુઃખિત થયો છે, તેના માટે નહીં.
Verse 14
अनुग्रहार्थं च तवावतारो नान्यश्च किञ्चित्पुरुषार्थस्तवेश / गोभूसुराणां च महीरुहाणां तथा सुराणां प्रवरावतारैः
હે ઈશ! તમારો અવતાર માત્ર અનુગ્રહ માટે છે; તમારો પોતાનો બીજો કોઈ પુરુષાર્થ નથી. તમારા શ્રેષ્ઠ અવતારો દ્વારા તમે ગાયો, ભૂસુરો (બ્રાહ્મણો), ધરતી અને તેના વૃક્ષો, તેમજ દેવતાઓનું રક્ષણ અને ઉદ્ધાર કરો છો.
Verse 15
क्षेमोपकाराणि च वासुदेव क्रीडन्विधत्ते न च किञ्चिदन्यत् / मनो न तृप्यत्यपि शंसतां नः सुकर्ममौलेश्चरितामृतानि
હે વાસુદેવ! તમે ક્રીડાભાવે માત્ર ક્ષેમ અને ઉપકાર જ કરો છો, બીજું કશું નહીં. અમે સ્તુતિ કરતાં કરતાં પણ મન તૃપ્ત થતું નથી, કારણ કે સુકર્મમૌલિ પ્રભુનાં ચરિત અમૃત સમાન છે.
Verse 16
अच्छिन्नभक्तस्य हि मे मुकुन्द सदा भक्तिं देहि पादारविन्दे / सदा तदेवास्तु न किञ्चिदन्यद्यत्र त्वमासीः पुरुषे देवदेव
હે મુકુંદ! મારી અવિચ્છિન્ન ભક્તિ માટે તારા કમળચરણોમાં સદા ભક્તિ આપ. એ જ નિત્ય રહે, બીજું કશું નહીં—જ્યાં તું વસે છે, હે પુરુષોત્તમ, દેવદેવ।
Verse 17
अहं च तत्रास्मि तव प्रसादाद्यत्रास्म्यहं तत्र भवान्महाप्रभो / व्यंसिर्ममेयं च शरीरमध्ये चतुर्मुखश्चैव न चैततदन्यैः
તારા પ્રસાદથી હું ત્યાં જ છું; જ્યાં હું છું, હે મહાપ્રભુ, ત્યાં તું પણ છે. મારી આ અંતર્વ્યાપ્તિ શરીરમધ્યે છે; અને ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ ત્યાં જ—આ વાત અન્યને જાણાતી નથી।
Verse 18
मदीयनिद्रा तव वन्दनं प्रभो मदीययामाचरणं प्रदक्षिणम् / मदीयव्याख्याहरणं स्तुतिः स्यादेवं विदित्वा च समर्पयामि
હે પ્રભો! મારી નિદ્રા તારા વંદનરૂપ બને; મારું જાગરણ-આચરણ તારી પ્રદક્ષિણારૂપ બને. મારું કર્માનુષ્ઠાન તારી સ્તુતિ બને. એમ જાણી હું સર્વ તને સમર્પું છું।
Verse 19
मद्ब्रृद्धियोग्यं च पदार्थजातं दृष्ट्वा हरेः प्रतिमा एव तच्च / इत्थं मत्वाहं सर्वदा देवदेव तत्रस्थितान्हरिरूपान् भजिष्ये
મારી બુદ્ધિવૃદ્ધિને યોગ્ય એવા સર્વ પદાર્થસમૂહને જોઈને હું માનું છું કે આ બધું હરિની જ પ્રતિમા છે. એમ માની, હે દેવદેવ, હું સદા તેમાં સ્થિત હરિરૂપોનું ભજન કરીશ।
Verse 20
यच्चन्दनं यत्तु पुष्पं च धूपं वस्त्रं च यद्भक्ष्यभोज्यादिकं च / एतत्सर्वं विष्णुप्रीत्यर्थमेवेत्येतद्व्रतं सर्वदा वै करिष्ये
હું અર્પણ કરું તે ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, વસ્ત્ર, તેમજ ભક્ષ્ય-ભોજ્યાદિ—આ બધું માત્ર શ્રીવિષ્ણુની પ્રીતિ માટે જ હો. આ વ્રત હું સદા પાળિશ।
Verse 21
अवैष्णवान्दूषयिष्ये सदाहं सद्वैष्णवान्पा (ल्लां) लयिष्ये मुरारे / विष्णुद्रुहां छेदयिष्ये च जिह्वां तच्छृण्वतां पूरयिष्ये त्रपूल्काः
હું સદાય અવૈષ્ણવોની નિંદા કરીશ અને સાચા વૈષ્ણવોનું પાલન કરીશ. હે મુરારી! વિષ્ણુનો દ્રોહ કરનારાઓની જીભ હું કાપી નાખીશ અને જેઓ તે સાંભળશે તેમના કાન હું સીસા અને મળથી ભરી દઈશ.
Verse 22
एतादृशी शक्तिर्ममास्ति देव तव प्रसादाद्ब्र लिनोपि विष्णो / अथापि नाहं स्तवने समर्थः लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणैर्विहीनः
હે દેવ! હે બળવાન વિષ્ણુ! મારી આ શક્તિ તમારા પ્રસાદથી જ છે. તેમ છતાં હું તમારી સ્તુતિ કરવા સમર્થ નથી, કારણ કે લક્ષ્મીજી કરતા હું કોટિ ગણો હીન છું.
Verse 23
एतत्स्तोत्रं ह्यर्थयेच्चैव या नः तत्र प्रीतिर्ह्यक्षया मे सदा स्यात् / स्तोत्रं ह्येतत्पाठयन्तीह लोके ते वैष्णवास्ते च हरिप्रियाश्च
જે કોઈ આ સ્તોત્રના ફળની કામના કરે છે, તેના પર મારો સ્નેહ સદાય અક્ષય રહે. જેઓ આ લોકમાં આ સ્તોત્રનું પઠન કરે છે, તેઓ જ વૈષ્ણવો છે અને તેઓ હરિને પ્રિય છે.
Verse 24
कुर्वन्ति ये पठनं नित्यमेव समर्पयिष्यति सदा हरौ च / तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं हरौ प्रसन्ने किमलभ्यमस्ति
જેઓ નિત્ય આનું પઠન કરે છે અને સદાય હરિને સમર્પિત કરે છે, તેમના પર કેશવ પ્રસન્ન થાય છે. અને જ્યારે હરિ પ્રસન્ન હોય, ત્યારે શું અપ્રાપ્ય હોઈ શકે?
Verse 25
एवं स्तुत्वा वलदेवो महात्मा तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतो हरेः / सरस्वत्युवाच / को वा रसज्ञो भगवन् मुरारे हरे गुणस्तवनात्कीर्तनाद्वा
આમ સ્તુતિ કરીને મહાત્મા બલદેવ હાથ જોડીને હરિની સામે મૌન ઊભા રહ્યા. ત્યારે સરસ્વતીએ કહ્યું: 'હે ભગવન્! હે મુરારી! માત્ર તમારા ગુણોની સ્તુતિ કે કીર્તન કરવાથી રસનો સાચો જ્ઞાતા કોણ થઈ શકે?'
Verse 26
अलंबुद्धिं प्राप्नुयाद्देवदेव ब्रह्मादिभिः सर्वदा स्तूयमान / यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां देहरतिं छिनत्ति
હે દેવદેવ! બ્રહ્મા આદિ દેવો દ્વારા સદા સ્તુત, જે પુરુષના કર્ણનાડી-માર્ગે પ્રવેશી ભવપ્રદ દેહાસક્તિને કાપી નાખે છે, તે અચલ અને દૃઢ બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 27
न केवलं देहरतिं छिनत्त्यसद्गृहक्षेत्रभार्यासुतेषु नित्यम् / पश्वादिरूपेषु धनादिकेषु अनर्घ्यरत्नेषु प्रियं छिनात्ति
મૃત્યુ માત્ર દેહરતિને જ નથી કાપતી; તે અસત્ય આસક્તિઓ—ઘર-ખેતર, પત્ની-પુત્ર, પશુ વગેરે, ધન-સંપત્તિ, અહીં સુધી કે અમૂલ્ય રત્નોમાંની પ્રિયતા—ને પણ નિત્ય છિન્ન કરે છે।
Verse 28
अनं तवेदप्रतिपादितोपि लक्ष्मीर्न वै वेद तव स्वरूपम् / चतुर्मुखो नैव वेद न वायुरसौ न वेत्तीति किमत्र चित्रम्
હે અનંત! વેદોમાં પ્રતિપાદિત હોવા છતાં લક્ષ્મી પણ તારા સ્વરૂપને યથાર્થ જાણતી નથી. ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ નથી જાણતો, ન વાયુ જાણે—તો તેમાં આશ્ચર્ય શું?
Verse 29
एतादृशस्य स्तवने क्वास्ति शक्तिर्मम प्रभो ब्रह्मवाय्वोः सकाशात् / शतैर्गुणैः सर्वदा न्यूनतास्ति अतो हरे दयया मां च पाहि
હે પ્રભુ! આવા સ્તવનમાં મારી શક્તિ ક્યાં? બ્રહ્મા અને વાયુની સરખામણીએ હું સદા સૈકડો ગુણોથી હીન છું; તેથી હે હરિ, દયાથી મને પણ રક્ષા કર।
Verse 30
एवं स्तुत्वा हरिं सा तु तूष्णीमास खगश्वर / भारती तु तदा स्तोतुं हरिं समुपचक्रमे
હે ખગેશ્વર! આ રીતે હરિનું સ્તવન કરીને તે મૌન થઈ ગઈ; ત્યારબાદ ભારતી (સરಸ್ವતી) હરિનું સ્તોત્ર ગાવા આરંભ કરી।
Verse 31
भारत्युवाच / ब्रह्मेश लक्ष्मीश हरे मुरारे गुणांस्तव श्रद्दधानस्य नित्यम् / तथा स्तुवन्तोस्य विवर्धमानां मतिं च नित्यं विषयेष्वसत्सु
ભારતી બોલ્યા— હે બ્રહ્મેશ, હે લક્ષ્મીશ, હે હરિ મુરારે! શ્રદ્ધાવાનના હૃદયમાં તમારા ગુણો સદા પ્રગટ રહે. જે આ રીતે તમારી સ્તુતિ કરે તેની બુદ્ધિ સતત વધે અને તેનું મન અસત્, નશ્વર વિષયોમાં ફરી કદી ન લાગેઃ।
Verse 32
कुर्वन्ति वैराग्यममुत्र लोके ततः परं भक्तिदृढां तथैव / ततः परं चैव हरेः प्रसन्नतां कुर्वन्ति नित्यं तव देवदेव
તે પરલોકમાં તેઓ વૈરાગ્ય સાધે છે; ત્યાર પછી દૃઢ ભક્તિ વિકસાવે છે. અને તેનાથી પરે, હે દેવદેવ, તેઓ નિત્ય હરિની પ્રસન્ન કૃપા પ્રાપ્ત કરતા રહે છે।
Verse 33
तेनापरोक्षं च भवेच्च तस्य अतो गुणानां स्तवने च मे रतिः / सा तु प्रजाता पुरुषस्य नित्यं संसारदुः खं तु तदाच्छिनत्ति
તેના દ્વારા તેને પ્રત્યક્ષ સાક્ષાત્કાર થાય છે; તેથી મને તેના ગુણસ્તવનમાં જ રતિ છે. જ્યારે એ ભક્તિ પુરુષમાં જન્મે છે, ત્યારે તે નિત્ય સંસારદુઃખને છેદી નાખે છે।
Verse 34
विच्छिन्नदुः खस्य तदाधिकारिण आनन्दरूपाख्यफलं ददाति / हरेर्गुणानस्तुवतां च पापं तेषां हि पुण्यं च तथा क्षिणोति
જેનાં દુઃખ છેદાઈ ગયાં છે અને જે તેનો અધિકારી છે, તેને આ ‘આનંદ’ નામનું ફળ આપે છે. પરંતુ જે હરિના ગુણોનું સ્તવન નથી કરતા, તેમનું પાપ જેમ ક્ષીણ કરે છે તેમ તેમનું પુણ્ય પણ તેવી જ રીતે ક્ષીણ કરે છે।
Verse 35
एवं विदित्वा परमो गुरुर्मम वायुर्दयालुर्मम वल्लभश्च / हरेर्गुणान्सर्वगुणप्रसारान्ममैव योग्यान्सुखमुख्यभूतान्
આ રીતે જાણીને (હું સમજું છું કે) વાયુ મારા પરમ ગુરુ છે—દયાળુ અને મને પ્રિય. અને હરિના ગુણો, જેમાંથી સર્વ ગુણોનો પ્રસાર થાય છે, તે મારા માટે જ યોગ્ય છે—તેમાં ભક્તિજન્ય સુખ મુખ્ય છે।
Verse 36
उद्धृत्य पुण्येभ्य इवार्तबन्धुः शिवश्च नो द्रुह्यति पुण्यकीर्तिम् / तव प्रसादाच्च श्रियः प्रसादाद्वायोः प्रसादाच्च ममास्ति नित्यम्
આર્તના બંધુ સમાન તેણે પુણ્યબળથી મને ઉદ્ધર્યો; અને શિવ પણ મારી પુણ્યકીર્તિનો વિરોધ કરતા નથી. તમારા પ્રસાદથી, શ્રી (લક્ષ્મી)ના પ્રસાદથી અને વાયુના પ્રસાદથી આ અનુગ્રહ મને સદૈવ પ્રાપ્ત રહે છે.
Verse 37
यद्यत्करोत्येव सदैव वायुस्तत्तत्करोत्येव सदैव नित्यम् / वायोर्विरोधं न करोति देवः स तद्विरोधं च करोति नित्यम्
વાયુ જે કંઈ સદૈવ કરે છે, તે જ દેવ પણ નિત્ય કરે છે. દેવ વાયુનો વિરોધ કરતો નથી; અને જે વાયુને વિરોધે છે, તે સતત વિરોધ અને વિઘ્ન ભોગવે છે.
Verse 38
हरेर्विरोधं न करोति वायुर्वायोर्विरोधं न करोति विष्णुः / वायोः प्रसादान्ममनास्ति किञ्चिदतानभावश्च तव प्रसादात्
વાયુ હરિનો વિરોધ કરતો નથી અને વિષ્ણુ વાયુનો વિરોધ કરતો નથી. વાયુના પ્રસાદથી મને કશાની કમી નથી; અને હે પ્રભુ, તમારા પ્રસાદથી મારી અજેયતા નિશ્ચિત થાય છે.
Verse 39
यथैव मूलं च तथावतारे दुः खादिकं नास्ति समीरणस्य / वायुस्तथान्ये च उभौ मुकुन्दस्तथावतारेषु न दुः खरूपौ
જેમ સમીરણ (વાયુ) મૂળ સ્વરૂપમાં તેમજ અવતારરૂપ પ્રકટતાઓમાં દુઃખાદિથી રહિત છે, તેમ વાયુ અને અન્ય દેવતાઓ પણ છે. એ જ રીતે મુકુન્દ (વિષ્ણુ) પણ પોતાના અવતારોમાં કદી દુઃખસ્વરૂપ નથી થતા.
Verse 40
अशक्तवद्दृश्यते वायुदेवः युगानुसारांल्लोकधर्मांस्तु रक्षन् / नरावतारे तत्र देवे मुरारे ह्यशक्तता नेति विचं तनीयम्
યુગાનુસાર લોકધર્મનું રક્ષણ કરતાં વાયુદેવ જાણે અશક્ત દેખાય છે. પરંતુ જ્યારે મુરારી (ભગવાન વિષ્ણુ) સ્વયં નરાવતારમાં અવતરિત થાય છે, ત્યારે સમજવું કે વાસ્તવમાં કોઈ અશક્તતા નથી.
Verse 41
अवताररूपे यमदुः खादिकं च न चिन्तनीयं ज्ञानिभिर्देवदेव / अहं कदाचित्सुखनाशप्रदेशे दैत्यांस्तथा मारयितुं गतोस्मि
હે દેવોના દેવ! અવતારરૂપે પ્રગટ થતા યમસંબંધિત દુઃખો અને પીડાદાયક ‘ખાદિક’ ઉપદ્રવો જ્ઞાનીજનોએ ન તો ભય માનવા, ન તો ચિંતવા યોગ્ય છે. હું પણ ક્યારેક સુખનાશના પ્રદેશોમાં દૈત્યોનો વધ કરવા ગયો છું।
Verse 42
नैतावता मम वायोश्च नित्यं दुः खातनं नैव संचितनीयम् / एतादृशोहं स्तवनेनु कास्ति शक्तिर्गुणानां मधुसूदन प्रभो / वायोः सकाशाच्च गुणेन हीना संसाररूपे मुक्तरूपे च देव
એવું નથી કે હું એકલો, કે વાયુ પણ, નિત્ય આ શાશ્વત દુઃખભાર સંગ્રહ કરતો રહે. હે મધુસૂદન પ્રભુ! હું એવો હોઉં ત્યારે માત્ર સ્તુતિથી તમારા ગુણો વર્ણવવાની મારી પાસે શું શક્તિ છે? હે દેવ! વાયુની સરખામણીમાં હું સામર્થ્યમાં હીન છું—સંસારબંધનમાં પણ અને મુક્તિરૂપે પણ।
Verse 43
एवं स्तुत्वा भारती तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजः शेषः प्राञ्जलिः प्राह केशवम्
આ રીતે સ્તુતિ કરીને ભારતી (સરಸ್ವતી) મૌન થઈ ગઈ, હે ખગેશ્વર. ત્યારબાદ અનંતના અનુજ શેષે અંજલિ બાંધી કેશવને કહ્યું।
Verse 44
शेष उवाच / नाहं च जाने तव पादमूलं रुद्रो न वेत्ति गरुडो न वेद / अहं वाण्याः शतगुणांशहीनो दत्त्वा ह्यायतनं पाहि मां वासुदेव
શેષ બોલ્યા—તમારા પાદમૂલ (પરમ આધાર) ને હું જાણતો નથી; રુદ્ર પણ નથી જાણતા, ગરુડ પણ નથી જાણતા. હું વાણી-સામર્થ્યમાં સોગણી રીતે હીન છું; છતાં આ આયતન (આધાર/આસન) અર્પણ કરીને, હે વાસુદેવ, મારી રક્ષા કરો।
Verse 45
एवं स्तुत्वा सशेषस्तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजो वीशः स्तोतुं समुपचक्रमे
આ રીતે શેષ સહિત સ્તુતિ કરીને સૌ મૌન થઈ ગયા, હે ખગેશ્વર. ત્યારબાદ તરત જ પ્રભુ (વિષ્ણુ) સ્તુતિ શરૂ કરવા લાગ્યા।
Verse 46
गरुड उवाच / तव पदोः स्तुतिं किं करोम्यहं मम पदांबुजे ह्यर्पितं मनः / कथमहं मुखे पक्षियोनिजः कथमेवङ्गुणा नीडितुं क्षमः
ગરુડ બોલ્યો—તમારા બે ચરણોની સ્તુતિ હું કેવી રીતે કરું? મારું મન તો પહેલેથી જ તમારા ચરણકમળમાં અર્પિત છે. હું પક્ષિયોનિમાં જન્મેલો, ચાંચમુખવાળો; આવા ઉન્નત ગુણોનું યથાર્થ વર્ણન કરવા હું કેવી રીતે સમર્થ થાઉં?
Verse 47
एवं स्तुत्वा तु गरुडस्तूष्णीमास नयान्वितः / तदनन्तरजो रुद्रस्तोतुं समुपचक्रमे
આ રીતે સ્તુતિ કરીને, વિવેકયુક્ત ગરુડ મૌન થયો. ત્યારબાદ તરત જ રુદ્રે સ્તોત્ર આરંભ્યું.
Verse 48
रुद्र उवाच / या वै तवेश भगवन्न विदाम भूमन् भक्तिर्ममास्तु शिवपादसरोजमूले / छन्नापि सा ननु सदा न ममास्ति देव तेनाद्रुहं तव विरुद्धमतः करोमि
રુદ્ર બોલ્યો—હે ઈશ, હે ભગવન, હે સર્વવ્યાપી મહાત્મન! મારી ભક્તિ શિવના ચરણકમળના મૂળમાં સ્થિર રહે. પરંતુ હે દેવ, તે ભક્તિ અંદર છુપાયેલી હોવા છતાં સદા મારી અંદર ટકતી નથી; તેથી વૈર વિના પણ ક્યારેક હું તમારી ઇચ્છાના વિરુદ્ધ વર્તી બેસું છું.
Verse 49
सर्वान्न बुद्धिसहितस्य हरे मुरारे का शक्तिरस्ति वचने मम मूढबुद्धेः / वाण्या सदा शतगुणेन विहीनमेनं मां पाहि चेश मम चायतनं च दत्त्वा
હે હરિ, હે મુરારી—સર્વજ્ઞ અને પરિપૂર્ણ બુદ્ધિથી યુક્ત! મારી મૂઢ બુદ્ધિની વાણીમાં શું શક્તિ છે? હું અભિવ્યક્તિમાં સદા સો ગણો ઓછો છું. હે ઈશ, મને રક્ષા કરો અને મારી વાણી માટે યોગ્ય આધાર (આશ્રય) પણ આપો.
Verse 50
एवं स्तुत्वा स रुद्रस्तु तूष्णीमास द्विजोत्तमः / शेषानन्तरजा देवी वारुणी वाक्यमब्रवीत्
હે દ્વિજોત્તમ! આ રીતે સ્તુતિ કરીને રુદ્ર મૌન થયા. ત્યારબાદ શેષ અને અનંત પછી જન્મેલી દેવી વારુણી એ વચન બોલી.
Verse 51
वारुण्युवाच / लक्ष्मीपते ब्रह्मपते मनोः पतेगिरः पते रुद्रपते नृणां पते / गुणांस्तव स्तोतुमहं समर्था न पार्वती नापि सुपर्णपत्नी
વારુણી બોલી—હે લક્ષ્મીપતિ, હે બ્રહ્મપતિ, હે મનુપતિ, હે વાણીપતિ, હે રુદ્રપતિ, હે નરાધિપતિ! તમારા ગુણોનું સંપૂર્ણ સ્તવન કરવા હું સમર્થ નથી; પાર્વતી પણ નહીં, અને સુપર્ણ (ગરુડ)ની પત્ની પણ નહીં।
Verse 52
शेषादहं दशगुणैर्विहीना मां पाहि नित्यं जगतामधीश
શેષની સરખામણીમાં હું દશગણ ગુણોથી હીન છું; હે જગદાધીશ, મને નિત્ય રક્ષા કર।
Verse 53
एवं स्तुत्वा वारुणी तु तूष्णीमास खगेश्वर / तदनन्तरजा ब्राह्मी सौपर्णी ह्युपचक्रमे
આ રીતે સ્તુતિ કરીને, હે ખગેશ્વર, વારુણી મૌન થઈ ગઈ. ત્યારબાદ તરત જ સુપર્ણપુત્ર (ગરુડ)ની બ્રાહ્મી શક્તિ કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થઈ।
Verse 54
सौपर्ण्युवाच / स्तोतुं गुणांस्तव हरे जगदी शवाचा श्रोतुं हरे तव कथां श्रवणे न शक्तिः / यस्तत्त्वनुं स्मरति देव तव स्वरूपं को वै नु वेद भुवि तं भगवत्पदार्थम्
સૌપર્ણ્ય (ગરુડ) બોલ્યા—હે હરિ, હે જગદીશ! મારી વાણીમાં તમારા ગુણોનું સ્તવન કરવાની શક્તિ નથી; અને હે હરિ, તમારા કથાઓને પૂર્ણ રીતે સાંભળવાની મારી શ્રવણશક્તિ પણ નથી. હે દેવ, જે તત્ત્વતઃ તમારા સ્વરૂપનું સ્મરણ કરે છે, તે ભૂમિ પર તે ભગવત્પદાર્થ—પરમ સત્ય—ને કેવી રીતે ન જાણે?
Verse 55
अतो गुणस्तवने नास्ति शक्तिर्वीन्द्राहदं दशगुणैरवरा च नित्यम्
અતએવ તમારા ગુણોનું યથોચિત સ્તવન કરવાની શક્તિ મારામાં નથી; અને ઇન્દ્ર આદિની સરખામણીમાં હું સદા દશગણ હીન છું।
Verse 56
एवं स्तुत्वा तु सौपर्णी तूष्णीमास खगेश्वर / रुद्रानन्तरजा स्तोतुं गिरिजा तूपचक्रमे
આ રીતે સ્તુતિ કરીને સૌપર્ણી ગરુડ, ખગેશ્વર, મૌન થયો. ત્યાર પછી રુદ્રાનંતરજા ગિરિજા (પાર્વતી) સ્તવન શરૂ કરવા લાગી.
Verse 57
पार्वत्युवाच गोविन्द नारायण वासुदेव त्वया हि मे किञ्चिदपि प्रयोजनम् / नास्त्येव स्वामिन्न च नाम वाचा सौभाग्यरूपः सर्वदा एक एव
પાર્વતીએ કહ્યું— હે ગોવિંદ, હે નારાયણ, હે વાસુદેવ! તારા વિના મને કશી જરૂર નથી. સ્વામી, અહીં તારા સિવાય ન નામ છે ન વાણીનો શબ્દ; તું જ સદા સૌભાગ્યસ્વરૂપ, અદ્વિતીય એક છે.
Verse 58
नारायणेति तव नाम च एकमेव वैराग्यभक्तिविभवे परमं समर्थाम् / असंख्यब्रह्मादिकहत्यनाशाने गुर्वङ्गनाकोटिविनाशने च
તમારા નામનું એકમાત્ર ઉચ્ચારણ—“નારાયણ”—વૈરાગ્ય અને ભક્તિ-વૈભવ આપવા પરમ સમર્થ છે; અને અસંખ્ય બ્રાહ્મણાદિ હત્યાના પાપો તથા ગુરુપત્ની-અપચાર સમાન કરોડો મહાપાપનો પણ નાશ કરે છે.
Verse 59
नामाधिकारिणी चाहं गुणानां च महाप्रभो / स्तवने नास्ति मे शक्ती रुद्राद्दशगुणैरहम्
હે મહાપ્રભુ! હું નામોની અધિષ્ઠાત્રી અને ગુણોની પણ અધિષ્ઠાત્રી છું; છતાં તારા સ્તવનમાં મારી શક્તિ નથી—હું રુદ્રથી પણ દસગણી હીન છું.
Verse 60
अवरा च सदास्म्येव नात्र कार्या विचारणा / एवं स्तुत्वा सा गिरिजा स्तूष्णीमास खगेश्वर
હું સદા જ નીચલી છું—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. આમ સ્તુતિ કરીને ગિરિજા પણ મૌન થઈ ગઈ, હે ખગેશ્વર (ગરુડ)!
Frequently Asked Questions
It is a request for release from egoic appropriation (ahaṅkāra and mamakāra), which fuels bondage by turning experience into possession and identity. The prayer reframes liberation as belonging to Hari rather than owning outcomes—so surrender becomes the stable ground for knowledge, vigilance (apramāda), and devotion.
Sarasvatī describes śravaṇa as transformative cognition: sacred praise enters through hearing, then ‘cuts’ attachment to the body and its cravings, which are presented as the generator of further becoming (punarbhava/saṃsāra). The mechanism is not mere information but reorientation of desire and identity toward Hari.
The text states that those who recite the hymn daily and offer it to Hari become dear to Keśava; when Hari is pleased, nothing is unattainable. This frames the fruit as grace-mediated: the practice culminates in divine favor rather than mechanical merit alone.
She presents nāma as concentrated potency: uttering “Nārāyaṇa” grants bhakti and vairāgya and destroys even grave sins. Within Purāṇic devotion, the name functions as an accessible locus of the Lord’s presence, especially for those lacking elaborate ritual capacity.