Adhyaya 21

Verse 1

// ५१ // नाम विंशोध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / कालिन्द्या अपि चोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर / विवस्वान्नाम सूर्योभत्तस्य पुत्री व्यजायत

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે ખગેશ્વર! હું કાલિન્દીની ઉત્પત્તિ પણ કહું છું. વિવસ્વાન નામના સૂર્યદેવને એક પુત્રી જન્મી।

Verse 2

कालिन्दीसंज्ञका वीन्द्र यमुना यानुजा स्मृता / कृष्णपत्नीत्वकामेन चचार तप उत्तमम्

હે વીન્દ્ર! તે ‘કાલિન્દી’ નામે ઓળખાય છે; તે જ યમુના, જે યમની અનુજા તરીકે સ્મરાય છે. કૃષ્ણની પત્ની થવાની ઇચ્છાથી તેણે ઉત્તમ તપ કર્યું।

Verse 3

तप आलोचनं प्रोक्तं तत्त्वानां च विनिर्णयः / पूर्वार्जितानां पापानामनुतापस्तपः स्मृतम्

તપ કહેવાય છે—આત્મ-આલોચન અને તત્ત્વોનું યથાર્થ નિર્ધારણ; તેમજ પૂર્વાર્જિત પાપો માટેનો અનুতાપ પણ તપ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 4

प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तनिग्रह उच्यते / प्रायश्चित्तमिति प्रोक्तं न तु क्षौरं खगेश्वर

પ્રાયશ્ચિત્તને તપ કહેવાયું છે—એ જ ચિત્તનિગ્રહ છે. હે ખગેશ્વર! તેને ‘પ્રાયશ્ચિત્ત’ કહે છે; માત્ર મુંડન નથી।

Verse 5

अनुतापयुतं भूतं तच्छणु त्वं खगेश्वर / पूर्वं न जप्तं दिव्यमन्त्रं मुकुन्द तप्तं सदा क्लेशदावानलेन

હે ખગેશ્વર, સાંભળો—અનુતાપથી ભારિત જીવ, જેણે પૂર્વે મુકુન્દનો દિવ્ય મંત્ર જપ્યો નથી, તે સદા ક્લેશરૂપ દાવાનલથી દગ્ધ રહે છે।

Verse 6

न वै स्मृतं हरिनामामृतं च सदा स्मृतं हरिदोषादिकं च / न तु स्मृतं हरितत्त्वामृतं च सम्यक् श्रुतं लोलवार्तादिकं च

તેમણે હરિનામામૃતનું સ્મરણ કર્યું નથી; સદા હરિના દોષ વગેરે જ યાદ રાખ્યા. હરિતત્ત્વામૃતનું પણ સ્મરણ નથી; ચંચળ ગપસપ વગેરે જ ધ્યાનથી સાંભળ્યા.

Verse 7

न पूजितं हरिपादारविन्दं सुपूजिताः पुत्रमित्रादिकाश्च / न वन्दितं हरिपादारविन्दं सुवन्दितो मित्रपादः सुघोरः

હરિના પાદારવિંદની પૂજા કરી નથી, પરંતુ પુત્ર-મિત્ર વગેરેની બહુ પૂજા કરી. હરિના પાદારવિંદને વંદન કર્યું નથી, પરંતુ મિત્રના પગને અતિશય વંદન કર્યું—આ આસક્તિ અત્યંત ઘોર બને છે।

Verse 8

न दृष्टं वै धूपधूम्रैरुपेतं हरेर्वक्रं कुन्तलैः संवृतं च / पुत्रादिकं लालितं वै मुकुन्द न लालितं तव वक्रं मुरारे

ધૂપના ધુમાડાથી ઢંકાયેલું અને વાળથી આવૃત હરિનું મુખ મેં કદી જોયું નથી; પરંતુ પુત્રાદિને જ મેં લાડ કર્યો. હે મુકુંદ, હે મુરારે, તારા મુખને મેં લાડ ન કર્યો।

Verse 9

सुलालितं भूषणैः पुत्रमित्रं न लालितं सर्वपापापहारि / न भुक्तं वै हरिनैरवेद्यशेषं मित्रालये षड्रसान्नं च भुक्तम्

પુત્ર અને મિત્રોને આભૂષણો તથા સુખોથી બહુ લાડ કરીએ છીએ, પરંતુ સર્વ પાપ હરણ કરનારને લાડતા નથી. હરિને અર્પિત નૈવેદ્યનો પ્રસાદ નથી ખાતા; મિત્રોના ઘરમાં છ રસવાળું ભોજન ખાતા છીએ।

Verse 10

सुपुष्पगन्धा नार्पिता ते मुरारे समर्पिताः पुत्रमित्रादिकेभ्यः / सन्तप्तोहं पुत्रमित्रादिकेषु कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द

હે મુરારે, સુગંધિત સુંદર પુષ્પો મેં તને અર્પણ કર્યા નથી; પુત્ર-મિત્રાદિ પર જ હું સમર્પિત થયો. પુત્ર-મિત્ર આસક્તિથી હું સંતપ્ત છું; હે મુકુંદ, ક્યારે તારા મુખનું દર્શન થશે?

Verse 11

अवैष्णवान्नैः शिग्रुशाकादिकैश्च ह्यनर्पितान्नैश्च तथाप्यसंस्कृतैः / तथाप्यभक्ष्यै रसना च दग्धा कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द

અવૈષ્ણવોનું અન્ન, શિગ્રુ શાકાદિ, અર્પણ ન કરેલું તથા અસંસ્કૃત/અશુદ્ધ ભોજન—અહીં સુધી કે અભક્ષ્ય પણ—ખાઈ મારી રસના દગ્ધ થઈ ગઈ. હે મુકુંદ, ક્યારે તારા મુખનું દર્શન થશે?

Verse 12

अष्टाक्षरीपूजया दिव्यतीर्थैर्विष्णोः पुरा भ्रामितैः शङ्खतीर्थैः / न पावितं मच्छरीरं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव व क्त्रं मुकुन्द

અષ્ટાક્ષરી મંત્રપૂજા અને દિવ્ય તીર્થો દ્વારા—જ્યાં પ્રાચીનકાળે વિષ્ણુએ ભ્રમણ કરેલા શંખ-તીર્થો છે—તથાપિ મારું શરીર પવિત્ર થયું નથી, હે મુરારે. હે મુકુંદ, ક્યારે તારા મુખનું દર્શન થશે?

Verse 13

अनर्पितैर्गन्धपुष्पादिकैश्च अनर्पितैर्भूषणैर्वस्त्रजातैः / अवैष्णवानां दिग्धगन्धादिदोषैर्गात्रं दग्धं कदा ह्युद्धरिष्ये मुकुन्द

જે સુગંધ, પુષ્પ વગેરે મેં તમને અર્પણ કર્યા નથી, અને જે આભૂષણ તથા વસ્ત્રો સમર્પિત કર્યા નથી—અવૈષ્ણવોના દૂષિત સુગંધાદિ દોષોથી મારું શરીર દગ્ધ થાય છે. હે મુકુંદ, તમે મને ક્યારે ઉદ્ધરશો?

Verse 14

दग्धौ च पादौ मम वासुदेव न गच्छन्तौ क्षेत्रपथं हरेश्च / नेत्रे च दग्धे मम सर्वदापि नालोकितं तव देव प्रतीकम्

હે વાસુદેવ, મારા પગ દગ્ધ છે; તેથી હરિના તીર્થપથ પર ચાલી શકતા નથી. મારી આંખો પણ દગ્ધ છે; તેથી હું ક્યારેય તમારા દિવ્ય પ્રતીક (વિગ્રહ)નું દર્શન કરી શક્યો નથી.

Verse 15

दग्धौ च हस्तौ मम वासुदेव न पूजितं तव विष्णोः प्रतीकम् / मया कृतं पापजातं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव वक्रं मुकुन्द

હે વાસુદેવ, મારા હાથ દગ્ધ થયા છે; હે વિષ્ણુ, મેં તમારા પ્રતીકની પૂજા કરી નથી. હે મુરારે, મેં પાપસમૂહ કર્યો છે—હે મુકુંદ, હું તમારું મુખ ક્યારે જોઈશ?

Verse 16

मदीयदोषान्गणयन्न पूर्ण दयां कुरु त्वं सुद्धदास्यान्मुकुन्द / यावन्ति लोमानि मदीयगात्रे संति प्रभो सर्वदोर्षर्विदूर

હે મુકુંદ, મારા દોષો ગણશો નહીં; પૂર્ણ કૃપા કરો અને શુદ્ધ દાસ્ય આપો। હે પ્રભુ, મારા શરીરે જેટલા રોમ છે તેટલા પાપ છે; છતાં તમે સર્વદોષથી પર છો।

Verse 17

तावन्ति पापानि मदीयगात्रे कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द / अनन्तदेहे पतिपुत्रैर्गृहैश्च मित्रैर्धनैः पशुभृत्यादिकैश्च

મારા શરીર પર એટલા પાપો ચોંટ્યા છે—હે મુકુંદ, હું તમારું મુખ ક્યારે જોઈશ? હે અનંતદેહ પ્રભુ, પતિ-પુત્રો, ઘર-ગૃહસ્થિ, મિત્રો, ધન, પશુ અને સેવકો વગેરે દ્વારા હું બંધાયો રહ્યો છું।

Verse 18

सुखं नाप्तं ह्यपुमात्रं मुकुन्द सेवा मुक्ता तव देवस्य विष्णोः / इतः परं पुत्रमित्रादिकं च यास्ये नाहं तव दासी भवामि

હે મુકુન્દ! મને અણુમાત્ર પણ સુખ પ્રાપ્ત થયું નથી; દેવ વિષ્ણુ એવા તારા સેવાથી હું મુક્ત થઈ છું. હવે પછી પુત્ર, મિત્ર વગેરે પાસે જઈશ; હું તારી દાસી નહીં બનું.

Verse 19

येये ब्रूयुः पुत्रमित्रादिकैश्च सम्यक् सुखं जायते मर्त्यलोके / तेषामास्ये मूत्रविष्ठादिकं च सम्यक् सदा पतितं चेति जाने

જે લોકો કહે છે કે મર્ત્યલોકમાં પુત્ર, મિત્ર વગેરે દ્વારા જ સાચું સુખ જન્મે છે—હું જાણું છું કે તેમના મોઢામાં મૂત્ર, વિષ્ઠા વગેરે મલ સદા સંપૂર્ણ રીતે પડતું રહે છે.

Verse 20

मित्रादीनां यत्कृतं द्रव्यजातं वृथा गतं मलरूपं च जातम् / सद्वैष्णवानां यत्कृतं द्रव्यजातं हरिप्राप्तेः कारणं स्यात्सदैव

મિત્ર વગેરે પર ખર્ચાયેલું ધન વ્યર્થ જાય છે અને મલરૂપ બની જાય છે; પરંતુ સદ્વૈષ્ણવોને અર્પિત ધન સદા હરિપ્રાપ્તિનું કારણ બને છે.

Verse 21

एतादृशं तत्तु जातं मुकुन्द अलं ह्यलं तेन दुःखं च भुक्तम् / संगं दत्तात्सज्जनानां सदा त्वं विना च त्वं दुर्जनानां च संगात्

હે મુકુન્દ! એવું જ બન્યું છે—બસ, બસ! તે સંગથી દુઃખ ભોગવાયું. તેથી તું સદા સજ્જનોનો સંગ કર અને દુર્જનોના સંગથી પોતાને દૂર રાખ.

Verse 22

संगैः सदा दुर्जनानां मुरारे गात्रं दग्धं न विरागेण युक्तम् / एतादृशाहं कां गातिं वा मुकुन्द यास्ये न जाने दयया मां च पाहि

હે મુરારે! દુર્જનોના સતત સંગથી મારું શરીર જાણે દગ્ધ થયું છે અને મને વૈરાગ્ય નથી. આવી સ્થિતિમાં, હે મુકુન્દ, હું કઈ ગતિને જઈશ—મને ખબર નથી; દયાથી મને પણ રક્ષા કર.

Verse 23

एतादृशो ह्यनुतापः खगेन्द्र प्रायश्चित्तं न च क्षौरादिकं च / भानोः कन्या ह्यनुतापं च कृत्वा विचारयामास हरेः सुतत्त्वम्

હે ખગેન્દ્ર! આવો હૃદયનો અનুতાપ જ સાચું પ્રાયશ્ચિત્ત છે; માત્ર ક્ષૌરાદિ બાહ્ય કર્મો નહીં. સૂર્યકન્યાએ અનুতાપ કરીને હરિના સુતત્ત્વનું ગાઢ ચિંતન કર્યું.

Verse 24

सर्वोत्तमो हरिरेकः सदैव यतः पूर्णः सर्वगुणैस्ततश्च / सृष्टौ यस्माज्जयते विश्वजातमतो हरिः सर्वगुणैश्च पूर्णः

હરિ એકલા જ સદૈવ સર્વોત્તમ છે, કારણ કે તેઓ સર્વ શુભ ગુણોથી પૂર્ણ છે. સૃષ્ટિમાં સમગ્ર વિશ્વ તેમનામાંથી જ જન્મે છે; તેથી હરિ સર્વગુણસંપન્ન અને પૂર્ણ છે.

Verse 25

यो देवानामाद्य अकार एव यतो ब्रह्माद्या नैव पूर्णाः समस्ताः / लक्ष्मीप्रसादाच्चिरपुण्येन जातो यथायोग्यं पूर्णगुणो विरिञ्चः

દેવોમાં આદ્ય ‘અકાર’ જે છે, જેના કારણે બ્રહ્મા આદિ સૌ સર્વથા પૂર્ણ નથી—લક્ષ્મીપ્રસાદથી, દીર્ઘ પુણ્યના ફળરૂપે, વિરિંચ (બ્રહ્મા) જન્મ્યા અને યથાયોગ્ય પૂર્ણ ગુણોથી યુક્ત થયા.

Verse 26

न लक्ष्मीवद्गुणपूर्णो विरिञ्चो न विष्णुवद्गुणपूर्णा रमापि / न वायुवद्भारती चापि पूर्णा न शेषवद्वारुणी चापि पूर्णा

વિરિંચ (બ્રહ્મા) લક્ષ્મી જેવી ગુણપૂર્ણતા ધરાવતા નથી; અને રમા (લક્ષ્મી) પણ વિષ્ણુ જેવી ગુણપૂર્ણ નથી. ભારતી (સરಸ್ವતી) વાયુ જેવી પૂર્ણ નથી; અને વારુણી પણ શેષ જેવી પૂર્ણ નથી.

Verse 27

न वै रुद्रवत्पार्वती पूर्णरूपा ह्यन्येप्येवं नैव पूर्णाः सदैव / आलोचनामेवमेषा हि कृत्वा तपश्चक्रे यमुनायाश्च तीरे

પાર્વતી પણ રુદ્ર જેવી પૂર્ણરૂપા નથી; એ જ રીતે અન્ય પણ સદૈવ સર્વથા પૂર્ણ નથી. આમ વિચાર કરીને તેણે યમુના કાંઠે તપ કર્યું.

Verse 28

तदाचाहं यमुनायाश्च तीरं पार्थेन साकं मृगयां गतः खग / दृष्ट्वा च तां तत्र तपश्चरन्तीं तदाब्रुवं मत्सखायं च पार्थम्

ત્યારે, હે ખગ (ગરુડ), હું પાર્થ સાથે મૃગયા માટે યમુના-તીરે ગયો. ત્યાં તપશ્ચર્યા કરતી તે કન્યાને જોઈને મેં મારા સખા પાર્થને કહ્યું.

Verse 29

हे पार्थ शीघ्रं व्रज कन्यासमीपं त्वं पृच्छ कस्मादत्र तपः करोषि / एवं प्रोक्तस्तत्समीपं स गत्वा पृष्ट्वा चैतत्कारणं शीघ्रमेव

“હે પાર્થ, ત્વરિત તે કન્યાની પાસે જા અને પૂછ—તું અહીં તપ શા માટે કરે છે?” એમ કહ્યે પછી તે તરત જ તેની પાસે ગયો અને વિલંબ વિના કારણ પૂછ્યું.

Verse 30

आगत्य मामवदत्फाल्गुनोयं सर्वं वृत्तांन्तं त्वसौ मत्समीपे / ततस्त्वहं सुमुहूर्ते च तस्याः पाणिग्रहं कृतवांस्तत्र सम्यक्

પછી ફાલ્ગુન મારી પાસે આવી, મારી સમક્ષ સમગ્ર વૃત્તાંત કહી ગયો. ત્યારબાદ શુભ મુહૂર્તે મેં ત્યાં જ વિધિપૂર્વક તેનું પાણિગ્રહણ (વિવાહ) કર્યું.

Verse 31

तस्याश्च तापात्संततं मद्विचारात्प्रसन्नोहं सततं सुप्रसन्नः / पूर्णानन्दे रममाणास्य नित्यं तया च मे किं सुखंस्यात्खगेन्द्र

તેણીના સતત તપ અને મારા અવિરત ચિંતનથી હું સદા પ્રસન્ન—અતિ પ્રસન્ન રહું છું. તે પૂર્ણાનંદમાં નિત્ય રમે છે; તો, હે ખગેન્દ્ર, તેને બીજું કયું સુખ જોઈએ?

Verse 32

मया विवाहोनुग्रहार्थं हि तस्या अङ्गीकृतो न तु सौख्याय वीन्द्र / तथा वक्ष्ये लक्ष्मणायाश्च रूपं पाणिग्राहे कारणं चापि वीन्द्रा

મેં તે લગ્ન તેણીને અનુકંપા અને આધાર આપવા માટે સ્વીકાર્યા; મારા સુખ માટે નહીં, હે ખગેન્દ્ર. તેમજ લક્ષ્મણાનું સ્વરૂપ અને તેના પાણિગ્રહણનું કારણ પણ હું તને કહેશ, હે પક્ષિશ્રેષ્ઠ.

Verse 33

शृणुष्व तत्तव वक्ष्यामि गोप्यं सच्छिष्यके नास्ति गोप्यं गुरोश्च

સાંભળ—હું તને તત્ત્વ કહું છું, જેને ગોપ્ય કહે છે. યોગ્ય શિષ્ય માટે કશું ગુપ્ત નથી; અને ગુરુ માટે પણ છુપાવવાનું કશું નથી।