Adhyaya 4
Bhuvanakosha Vishaye Priyavrata Vamsha Varnanam
આ અધ્યાયમાં શ્રી નારાયણ સ્વાયંભુવ મનુના જ્યેષ્ઠ પુત્ર પ્રિયવ્રતના વંશનું વર્ણન કરે છે. પ્રિયવ્રતે બર્હિષ્મતી સાથે લગ્ન કર્યા અને તેમને દસ પુત્રો અને ઊર્જસ્વતી નામની પુત્રી થઈ. સૂર્યના પ્રકાશની ખોટ પૂરી કરવા તેમણે સાત વાર પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરી, જેનાથી સાત સમુદ્ર અને સાત દ્વીપ બન્યા. અંતે તેમણે યોગ માર્ગ અપનાવ્યો.
Shlokas
Verse 1
भुवनकोशविषये प्रियव्रतवंशवर्णनम् श्रीनारायण उवाच मनोः स्वायम्भुवस्यासीज्ज्येष्ठः पुत्रः प्रियव्रतः । पितुः सेवापरो नित्यं सत्यधर्मपरायणः
શ્રી નારાયણે કહ્યું: સ્વાયંભુવ મનુના જ્યેષ્ઠ પુત્ર પ્રિયવ્રત હતા। તેઓ હંમેશા પિતાની સેવામાં તત્પર અને સત્ય તેમજ ધર્મ પ્રત્યે સમર્પિત હતા।
Verse 2
प्रजापतेर्दुहितरं सुरूपां विश्वकर्मणः । बर्हिष्मतीं चोपयेमे समानां शीलकर्मभिः
તેમણે પ્રજાપતિ વિશ્વકર્માની રૂપવતી પુત્રી બર્હિષ્મતી સાથે લગ્ન કર્યા, જે સ્વભાવ અને કર્મોમાં તેમના જેવી જ હતી।
Verse 3
तस्यां पुत्रान्दश गुणैरन्वितान्भावितात्मनः । जनयामास कन्यां चोर्जस्वतीं च यवीयसीम्
તેમનાથી તેમણે ગુણોથી યુક્ત અને આત્મજ્ઞાની દસ પુત્રો તેમજ ઊર્જસ્વતી નામની એક નાની કન્યાને જન્મ આપ્યો।
Verse 4
आग्नीध्रश्चेध्मजिह्वश्च यज्ञबाहुस्तृतीयकः । महावीरश्चतुर्थस्तु पञ्चमो रुक्मशुक्रकः
પુત્રો આગ્નીધ્ર, ઇધ્મજિહ્વ, ત્રીજા યજ્ઞબાહુ, ચોથા મહાવીર અને પાંચમા રુક્મશુક્ર હતા.
Verse 5
घृतपृष्ठश्च सवनो मेधातिथिरथाष्टमः । वीतिहोत्रः कविश्चेति दशैते वह्निनामकाः
ઘૃતપૃષ્ઠ, સવન, આઠમા મેધાતિથિ, વીતિહોત્ર અને કવિ. આ દસેય અગ્નિના નામવાળા હતા.
Verse 6
एतेषां दशपुत्राणां त्रयोऽप्यासन्विरागिणः । कविश्च सवनश्चैव महावीर इति त्रयः
આ દસ પુત્રોમાંથી ત્રણ વિરાગી (સંન્યાસી) થયા: કવિ, સવન અને મહાવીર.
Verse 7
आत्मविद्यापरिष्णाताः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः । आश्रमे परहंसाख्ये निःस्पृहा ह्यभवन्मुदाः
તેઓ બધા આત્મવિદ્યામાં નિપુણ, ઊર્ધ્વરેતા હતા અને નિસ્પૃહ થઈને આનંદપૂર્વક પરમહંસ આશ્રમમાં રહેતા હતા.
Verse 8
अपरस्यां च जायायां त्रयः पुत्राश्च जज्ञिरे । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चेति विश्रुताः
તેમની બીજી પત્નીથી ત્રણ વિખ્યાત પુત્રો જન્મ્યા: ઉત્તમ, તામસ અને રૈવત.
Verse 9
मन्वन्तराधिपतय एते पुत्रा महौजसः । प्रियव्रतः स राजेन्द्रो बुभुजे जगतीमिमाम्
આ મહાતેજસ્વી પુત્રો મન્વંતરોના અધિપતિ થયા. તે રાજેન્દ્ર પ્રિયવ્રતે આ પૃથ્વીનું શાસન કર્યું.
Verse 10
एकादशार्बुदाब्दानामव्याहतबलेन्द्रियः । यदा सूर्यः पृथिव्याश्च विभागे प्रथमेऽतपत्
અગિયાર અર્બુદ વર્ષો સુધી તેમની શક્તિ અને ઇન્દ્રિયો અક્ષુણ્ણ રહી. જ્યારે સૂર્ય પૃથ્વીના પ્રથમ ભાગમાં તપતો હતો...
Verse 11
भागे द्वितीये तत्रासीदन्धकारोदयः किल । एवं व्यतिकरं राजा विलोक्य मनसा चिरम्
...ત્યારે બીજા ભાગમાં નિશ્ચિતપણે અંધકાર રહેતો હતો. રાજાએ આ વિષમતા જોઈને મનમાં લાંબા સમય સુધી વિચાર કર્યો.
Verse 12
प्रशास्ति मयि भूम्यां च तमः प्रादुर्भवेत्कथम् । एवं निवारयिष्यामि भूमौ योगबलेन च
"મારા પૃથ્વી પર શાસન કરતા અંધકાર કેવી રીતે હોઈ શકે? હું યોગબળથી પૃથ્વી પરથી આ અંધકાર દૂર કરીશ."
Verse 13
एवं व्यवसितो राजा पुत्रः स्वायम्भुवस्य सः । रथेनादित्यवर्णेन सप्तकृत्वः प्रकाशयन्
આવો નિશ્ચય કરીને સ્વાયંભુવ મનુના પુત્ર તે રાજાએ સૂર્ય સમાન તેજસ્વી રથથી સાત વાર પૃથ્વીની પરિક્રમા કરી તેને પ્રકાશિત કરી.
Verse 14
तस्यापि गच्छतो राज्ञो भूमौ यद्रथनेमयः । पतितास्ते समुद्राख्यां भेजिरे लोकहेतवे
રાજાના ચાલતી વખતે તેમના રથના પૈડાંથી પૃથ્વી પર જે ખાડા પડ્યા, તે જગતના કલ્યાણ માટે સમુદ્ર કહેવાયા.
Verse 15
जाताः प्रदेशास्ते सप्त द्वीपा भूमौ विभागशः । रथनेमिसमुत्थास्ते परिखाः सप्त सिन्धवः
આ રીતે પૃથ્વી સાત દ્વીપોમાં વહેંચાઈ ગઈ. રથના પૈડાંથી બનેલી ખાઈઓ સાત સમુદ્ર બની ગઈ.
Verse 16
यत आसंस्ततः सप्त भुवो द्वीपा हि ते स्मृताः । जम्बुद्वीपः प्लक्षद्वीपः शाल्मलीद्वीपसंज्ञकः
આ કારણે પૃથ્વીના સાત દ્વીપો જાણીતા થયા. તે જમ્બુદ્વીપ, પ્લક્ષદ્વીપ અને શાલ્મલીદ્વીપ છે.
Verse 17
कुशद्वीपः क्रौञ्चद्वीपः शाकद्वीपश्च पुष्करः । तेषां च परिमाणं तु द्विगुणं चोत्तरोत्तरम्
કુશદ્વીપ, ક્રૌંચદ્વીપ, શાકદ્વીપ અને પુષ્કર દ્વીપ. આમાંના દરેક પછીના દ્વીપનું કદ પહેલા કરતા બમણું છે.
Verse 18
समन्ततश्चोपक्लृप्तं बहिर्भागक्रमेण च । क्षारोदेक्षुरसोदौ च सुरोदश्च घृतोदकः
તેઓ બહારની બાજુએ અનુક્રમે ખારા પાણી, શેરડીનો રસ, મદિરા અને ઘીના સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે.
Verse 19
क्षीरोदो दधिमण्डोदः शुद्धोदश्चेति ते स्मृताः । सप्तैते प्रतिविख्याताः पृथिव्यां सिन्धवस्तदा
દૂધ, દહીં અને મીઠા પાણીના સમુદ્રો અન્ય છે. આ રીતે આ સાત સમુદ્રો પૃથ્વી પર વિખ્યાત થયા.
Verse 20
प्रथमो जम्बुद्वीपाख्यो यः क्षारोदेन वेष्टितः । तत्पतिं विदधे राजा पुत्रमाग्नीध्रसंज्ञकम्
પહેલો જમ્બુદ્વીપ છે, જે ખારા પાણીના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે. રાજાએ પોતાના પુત્ર આગ્નીધ્રને તેનો શાસક બનાવ્યો.
Verse 21
प्लक्षद्वीपे द्वितीयेऽस्मिन्द्वीपेक्षुरससंप्लुते । जातस्तदधिपः प्रैयव्रत इध्मादिजिह्वकः
બીજા પ્લક્ષદ્વીપમાં, જે શેરડીના રસના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, પ્રિયવ્રતનો પુત્ર ઇધ્મજિહ્વ શાસક બન્યો.
Verse 22
शाल्मलीद्वीप एतस्मिन्सुरोदधिपरिप्लुते । यज्ञबाहुं तदधिपं करोति स्म प्रियव्रतः
મદિરાના સમુદ્રથી ઘેરાયેલા શાલ્મલીદ્વીપ માટે પ્રિયવ્રતે યજ્ઞબાહુને તેનો શાસક બનાવ્યો.
Verse 23
कुशद्वीपेऽतिरम्ये च घृतोदेनोपवेष्टिते । हिरण्यरेता राजाभूत्प्रियव्रततनूजनिः
ઘીના સમુદ્રથી ઘેરાયેલા અત્યંત સુંદર કુશદ્વીપમાં પ્રિયવ્રતનો પુત્ર હિરણ્યરેતા રાજા બન્યો.
Verse 24
क्रौञ्चद्वीपे पञ्चमे तु क्षीरोदपरिसंप्लुते । प्रैयव्रतो घृतपृष्ठः पतिरासीन्महाबलः
પાંચમા ક્રૌંચ દ્વીપમાં, જે ક્ષીરસાગરથી ઘેરાયેલો છે, પ્રિયવ્રતનો પુત્ર મહાબલી ઘૃતપૃષ્ઠ રાજા થયો.
Verse 25
शाकद्वीपे चारुतरे दधिमण्डोदसंकुले । मेधातिथिरभूद्राजा प्रियव्रतसुतो वरः
દહીંના સાગરથી ઘેરાયેલા અત્યંત સુંદર શાક દ્વીપમાં, પ્રિયવ્રતનો શ્રેષ્ઠ પુત્ર મેધાતિથિ રાજા થયો.
Verse 26
पुष्करद्वीपके शुद्धोदकसिन्धुसमाकुले । वीतिहोत्रो बभूवासौ राजा जनकसम्मतः
મીઠા જળના સમુદ્રથી ઘેરાયેલા પુષ્કર દ્વીપમાં, પિતા દ્વારા સન્માનિત વીતિહોત્ર રાજા થયો.
Verse 27
कन्यामूर्जस्वतीनाम्नीं ददावुशनसे विभुः । आसीत्तस्यां देवयानी कन्या काव्यस्य विश्रुता
સમર્થ રાજાએ ઊર્જસ્વતી નામની કન્યા ઉશના (શુક્રાચાર્ય) ને આપી. તેમનાથી કાવ્યની (શુક્રાચાર્યની) પ્રસિદ્ધ કન્યા દેવયાની જન્મી.
Verse 28
एवं विभज्य पुत्रेभ्यः सप्तद्वीपान् प्रियव्रतः । विवेकवशगो भूत्वा योगमार्गाश्रितोऽभवत्
આ રીતે પુત્રોમાં સાતેય દ્વીપો વહેંચીને, પ્રિયવ્રત વિવેકશીલ બનીને યોગમાર્ગના આશ્રિત થયા.
Verse 999
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशविषये प्रियव्रतवंशवर्णनं नाम चतुर्थेऽध्यायः
અઢાર હજાર શ્લોકોની સંહિતા શ્રીમદ્દેવીભાગવત મહાપુરાણના આઠમા સ્કંધમાં ભુવનકોશ વિષયમાં 'પ્રિયવ્રત વંશ વર્ણન' નામનો ચોથો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Frequently Asked Questions
King Priyavrata drove his radiant chariot around the earth seven times to dispel darkness. The ruts made by his chariot wheels became the seven oceans, dividing the earth into seven continents (Dveepas).
The seven oceans are Kshara (saltwater), Ikshu (sugarcane juice), Sura (wine), Ghrita (clarified butter), Kshira (milk), Dadhimanda (curd), and Shuddhodaka (pure water).
King Priyavrata gave his daughter Urjasvati in marriage to Sage Shukracharya (Ushanas), and from their union, the famous Devayani was born.
Read Devi Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.