Adhyaya 11
मोहिनी-प्रादुर्भावः (Mohinī’s Manifestation) — Narrative Prelude to the Bhandāsura Cycle
આ અધ્યાય હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના ઉત્તરભાગમાં લલિતોપાખ્યાનના સંઘર્ષ-ઇતિહાસ માટે કારણરૂપ પ્રસ્તાવના છે. અગસ્ત્ય ભંડાસુરની ઉત્પત્તિ અને ત્રિપુરાંબિકા/લલિતાની નિર્ણાયક વિજયકથા ક્રમબદ્ધ રીતે પૂછે છે; હયગ્રીવ કારણપરંપરા શરૂ કરે છે. દક્ષયજ્ઞનો વિઘ્ન અને દક્ષાયણીનું પ્રસ્થાન સ્મરાય છે; દેવતાને જ્ઞાન-આનંદ-રસસ્વરૂપ અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજ્ય તરીકે વર્ણવે છે. હિમાલયમાં ગંગાતટે શંકરભક્તિ, યોગથી દેહત્યાગ અને હિમવત્કુળમાં કન્યાજન્મ; નારદ સમાચાર આપે છે અને શંકરસેવાથી ‘રુદ્રાણી’ નામ સ્થિર થાય છે. તારકથી પીડિત દેવો બ્રહ્માને શરણ જાય છે; બ્રહ્મા તપ કરીને જનાર્દન પાસેથી વર મેળવે છે. ત્યારબાદ જગતને મોહે તેવી મોહિનીનું પ્રાદુર્ભાવ, પુષ્પબાણ અને ઇક્ષુધનુષના ચિહ્નો/દાન; કર્મજન્ય સૃષ્ટિ-કારણતા અને વરશક્તિની અચૂકતા પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मोहिनीप्रादुर्भावमलकासुरवधो नाम दशमो ऽध्यायः समाप्तश्चोपोद्धातखण्डः / अगस्त्य उवाच कथं भण्डासुरो जातः कथं वा त्रिपुरांबिका / कथं बभञ्ज तं संख्ये तत्सर्वं वद विस्तरात्
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં, હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં ‘મોહિનીપ્રાદુર્ભાવ અને મલ્કાસુરવધ’ નામનો દસમો અધ્યાય તથા ઉપોદ્ઘાતખંડ પૂર્ણ થયો. અગસ્ત્ય બોલ્યા—ભંડાસુર કેવી રીતે જન્મ્યો? અને ત્રિપુરાંબિકા કેવી રીતે? યુદ્ધમાં તેણે તેને કેવી રીતે પરાજિત કર્યો? તે સર્વ વિસ્તારે કહો।
Verse 2
हयग्रीव उवाच पुरा दाक्षायणीं त्यक्त्वा पितुर्यज्ञविनाशनम्
હયગ્રીવ બોલ્યા—પૂર્વકાળે દાક્ષાયણીને ત્યજી, (શિવે) તેના પિતાના યજ્ઞનો વિનાશ કર્યો।
Verse 3
आत्मानमात्मना पश्यञ्ज्ञानानन्दरसात्मकः / उपास्यमानो मुनिभिरद्वन्द्वगुणलक्षणः
તે આત્માને આત્માથી જ જુએ છે, જ્ઞાન-આનંદરસસ્વરૂપ છે. મુનિઓ દ્વારા ઉપાસ્ય, તે દ્વંદ્વરહિત ગુણલક્ષણવાળો છે.
Verse 4
गङ्गाकूले हिमवतः पर्यन्ते प्रविवेश ह / सापि शङ्करमा राध्य चिरकालं मनस्विनी
તે ગંગાકાંઠે, હિમવંતના સીમાપ્રદેશમાં પ્રવેશ્યો. તે મનસ્વિની પણ લાંબા સમય સુધી શંકરની આરાધના કરતી રહી.
Verse 5
योगेन स्वां तनुं त्यक्त्वा सुतासीद्धिमभूभृतः
યોગબળથી પોતાનું દેહ ત્યજી, તે હિમભૂભૃત (હિમવંત) રાજાની પુત્રી બની.
Verse 6
स शैलो नारदाच्छ्रुत्वा रुद्राणीति स्वकन्याकाम् / तस्य शुश्रूषणार्थाय स्थापयामास चान्तिके
તે શૈલરાજે નારદ પાસેથી સાંભળી કે તેની પુત્રી ‘રુદ્રાણી’ છે, તેની સેવા માટે તેને (શંકરના) નજીક સ્થાપી દીધી.
Verse 7
एतस्मिन्नन्तरे देवास्तारकेण हि पीडिताः / ब्रह्मणोक्ताः समाहूय मदनं चेदमब्रुवन्
આ વચ્ચે તારકથી પીડિત દેવતાઓ, બ્રહ્માના કહ્યાથી એકત્ર થઈ, મદનને આ રીતે બોલ્યા.
Verse 8
सर्गादौ भगवान्ब्रह्म सृजमानो ऽखिलाः प्रजाः / न निर्वृतिरभूत्तस्य कदाचिदपि मानसे / तपश्चचार सुचिरं मनोवाक्कायकर्मभिः
સૃષ્ટિના આરંભે ભગવાન બ્રહ્મા સર્વ પ્રજાઓ સર્જતા હોવા છતાં મનમાં કદી તૃપ્તિ ન પામ્યા; તેથી તેમણે મન-વાણી-દેહ-કર્મથી દીર્ઘકાળ તપ કર્યું।
Verse 9
ततः प्रसन्नो भगवान्सलक्ष्मीको जनार्दनः / वरेण च्छन्दयामास वरदः सर्वदेहिनाम्
ત્યારે લક્ષ્મીસહિત ભગવાન જનાર્દન પ્રસન્ન થયા; સર્વ દેહધારીઓના વરદાતા તેમણે વરદાન આપી (બ્રહ્માને) સંતોષ આપ્યો।
Verse 10
ब्रह्मोवाच / यदि तुष्टो ऽसि भगवन्ननायासेन वै जगत् / चराचरयुतं चैतत्सृजामि त्वत्प्रसादतः
બ્રહ્માએ કહ્યું— હે ભગવન! જો તમે પ્રસન્ન હો, તો તમારી કૃપાથી હું અનાયાસે ચર-અચર સહિત આ જગત સર્જીશ।
Verse 11
एवमुक्तो विधात्रा तु महाल क्ष्मीमुदैक्षत / तदा प्रादुरभूस्त्वं हि जगन्मोहनरूपधृक्
વિધાતાએ (બ્રહ્માએ) એમ કહ્યે પછી તેમણે મહાલક્ષ્મી તરફ નજર કરી; ત્યારે તમે જગતને મોહી લે તેવું રૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયા।
Verse 12
तवायुधार्थं दत्तं च पुष्पबाणेक्षुकार्मुकम् / विजयत्वमजेयत्वं प्रादा त्प्रमुदितो हरिः
તમારા આયુધ માટે પુષ્પબાણ અને ઇક્ષુધનુષ આપવામાં આવ્યું; પ્રસન્ન હરિએ તમને વિજય અને અજેયત્વ પણ આપ્યું।
Verse 13
असौ सृजति भूतानि कारणेन स्वकर्मणा / साक्षिभूतः स्वजनतो भवान्भजतु निर्वृन्तिम्
તે પોતાના કર્મના કારણથી ભૂતોની સૃષ્ટિ કરે છે; સ્વજનોમાં સાક્ષી બની તમે પરમ નિર્વૃતિ ભજો।
Verse 14
एष दत्तवरो ब्रह्मा त्वयि विन्यस्य तद्भरम् / मनसो निर्वृतिं प्राप्य वर्तते ऽद्यापि मन्मथ
હે મન્મથ! વરદાન પામેલો આ બ્રહ્મા તે ભાર તારા પર મૂકીને મનની નિર્વૃતિ મેળવી આજેય વર્તે છે।
Verse 15
अमोघं बलवीर्यं ते न ते मोघः पराक्रमः
તું બળ અને વીર્ય અમોઘ છે; તારો પરાક્રમ કદી નિષ્ફળ નથી થતો।
Verse 16
सुकुमाराण्यमोघानि कुसुमास्त्राणि ते सदा / ब्रह्मदत्तवरो ऽयं हि तारको नाम दानवः
તારા સુકુમાર કুসુમાસ્ત્રો પણ સદા અમોઘ છે; કારણ કે ‘તારક’ નામનો આ દાનવ બ્રહ્મદત્ત વરપ્રાપ્ત છે।
Verse 17
बाधते सकलांल्लोकानस्मानपि विशेषतः / शिवपुत्रादृते ऽन्यत्र न भयं तस्य विद्यते
તે સર્વ લોકોને, ખાસ કરીને અમને પણ, પીડે છે; શિવપુત્ર સિવાય બીજાથી તેને ભય નથી।
Verse 18
त्वां विनास्मिन्महाकार्ये न कश्चित्प्रवदेदपि / स्वकराच्च भवेत्कार्यं भवतो नान्यतः क्वचित्
હે પ્રભુ, આપ વિના આ મહાકાર્યમાં કોઈ પણ બોલી શકતું નથી. આ કાર્ય આપના સ્વહસ્તથી જ સિદ્ધ થશે; અન્યત્ર ક્યારેય નહીં.
Verse 19
आत्म्यैक्यधयाननिरतः शिवो गौर्या समन्वितः / हिमाचलतले रम्ये वर्तते मुनिभिर्वृतः
આત્મૈક્યના ધ્યાનમાં લીન શિવ, ગૌરી સાથે, રમ્ય હિમાચલના તળે મુનિઓથી ઘેરાઈને વિરાજે છે.
Verse 20
तं नियोजय गौर्यां तु जनिष्यति च तत्सुतः / ईषत्कार्यमिदं कृत्वा त्रायस्वास्मान्महाबल
તેમને ગૌરીમાં નિયોજિત કરો; તેથી તેમનો પુત્ર પણ જન્મશે. હે મહાબલવાન, આ નાનું કાર્ય કરીને અમારું રક્ષણ કરો.
Verse 21
एवमभ्यर्थितो देवैः स्तूयमानो मुहुर्मुहुः / जगामात्मविनाशाय यतो हिमवतस्तटम्
આ રીતે દેવોએ પ્રાર્થના કરી અને વારંવાર સ્તુતિ કરતાં, તે આત્મવિનાશ માટે હિમવતના તટ તરફ ગયો.
Verse 22
किमप्याराधयान्तं तु ध्यानसंमीलितेक्षणम् / ददर्शेशानमासीनं कुसुमषुरुदायुधः
થોડી આરાધના કરતાં કરતાં તેણે ધ્યાનમાં આંખો મીંચીને આસનસ્થ ઈશાનને જોયા; જેમનું આયુધ પુષ્પબાણ હતું.
Verse 23
एतस्मिन्नन्तरे तत्र हिमवत्तनया शिवम् / आरिराधयिषुश्चा गाद्बिभ्राणा रूपमद्भुतम्
એ વચ્ચે ત્યાં હિમવંતની પુત્રી ગિરિજાએ અદ્ભુત રૂપ ધારણ કરીને શિવની આરાધના કરવા ગઈ।
Verse 24
समेत्य शम्भुं गिरिजां गन्धपुष्पोपहारकैः / शुश्रूषणपरां तत्र ददर्शातिबलः स्मरः
ગિરિજાએ ગંધ અને પુષ્પોના ઉપહાર લઈને શંભુને મળીને, ત્યાં સેવા-પરાયણ રહેલી તેણીને અતિબળ સ્મરે જોયી।
Verse 25
अदृश्यः सर्वभूतानान्नातिदूरे ऽस्य संस्थितः / सुमनोमार्गणैरग्र्यैस्स विव्याध महेश्वरम्
સર્વ ભૂતોને અદૃશ્ય રહી, તે બહુ દૂર નહીં એવા સ્થાને ઊભો હતો; શ્રેષ્ઠ પુષ્પબાણોથી તેણે મહેશ્વરને વિંધ્યો।
Verse 26
विस्मृत्य स हि कार्याणि बाणविद्धो ऽन्तिके स्थिताम् / गौरीं विलोकयामास मन्मथाविष्टचेतनः
બાણથી વિંધાઈ તેણે પોતાના કાર્યો ભૂલી ગયા; મન્મથથી આવિષ્ટ ચિત્તે નજીક ઊભેલી ગૌરીને નિહાળવા લાગ્યો।
Verse 27
धृतिमालंब्य तु पुनः किमेतदिति चिन्तयन् / ददर्शाग्रे तु सन्नद्धं मन्मथं कुसुमायुधम्
પછી ફરી ધૈર્ય ધારણ કરીને ‘આ શું છે?’ એમ વિચારતાં, તેણે સામે સજ્જ કুসુમાયુધ મન્મથને જોયો।
Verse 28
तं दृष्ट्वा कुपितः शूली त्रैलोक्यदहनक्षमः / तार्तीयं चक्षुरुन्मील्य ददाह मकरध्वजम्
તેને જોઈ શૂલધારી શિવ ક્રોધિત થયા, જે ત્રિલોક દહન કરવા સમર્થ છે. ત્રીજું નેત્ર ઉઘાડી તેમણે મકરધ્વજ (કામદેવ)ને દહન કર્યો.
Verse 29
शिवेनैवमवज्ञाता दुःखिता शैलकन्यका / अनुज्ञया ततः पित्रोस्तपः कर्तुमगाद्वनम्
શિવે આ રીતે અવમાનના કરતાં શૈલકન્યા (પાર્વતી) દુઃખિત થઈ. પછી પિતાની અનુમતિ લઈને તે તપ કરવા વનમાં ગઈ.
Verse 30
अथ तद्भस्म संवीक्ष्य चित्रकर्मा गणेश्वरः / तद्भस्मना तु पुरुषं चित्राकारं चकार सः
પછી તે ભસ્મને જોઈ ગણેશ્વર ચિત્રકર્માએ તે જ ભસ્મથી એક વિચિત્ર આકારવાળો પુરુષ રચ્યો.
Verse 31
तं विचित्रतनुं रुद्रो ददर्शाग्रे तु पूरुषम् / तत्क्षणाज्जात जीवो ऽभून्मूर्तिमानिव मन्मथः / महाबलो ऽतितेजस्वी मध्याह्नार्कसमप्रभः
રુદ્રે આગળ તે વિચિત્ર દેહવાળા પુરુષને જોયો. તે ક્ષણે જ તે જીવંત થયો, જાણે મૂર્તિમાન મન્મથ; મહાબળવાન, અતિ તેજસ્વી, મધ્યાહ્ન સૂર્ય સમ પ્રભાવાળો.
Verse 32
तं चित्रकर्मा बाहुभ्यां समालिङ्ग्य मुदान्वितः / स्तुहि वाल महादेवं स तु सर्वार्थसिद्धिदः
ચિત્રકર્માએ આનંદથી તેને બંને બાહુઓથી આલિંગન કરી કહ્યું—“વત્સ, મહાદેવની સ્તુતિ કર; તે સર્વ કાર્યસિદ્ધિ આપનાર છે.”
Verse 33
इत्युक्त्वा शतरुद्रीयमुपादिशदमेयधीः / ननाम शतशो रुद्रं शतरुद्रियमाजपन्
એમ કહીને અપરિમિત બુદ્ધિવાળાએ શતરુદ્રીયનું ઉપદેશ આપ્યો. પછી શતરુદ્રીયનો જપ કરતાં તેણે સૈંકડો વાર રુદ્રને નમસ્કાર કર્યો.
Verse 34
ततः प्रसन्नो भगवान्महादेवो वृषध्वजः / वरेण च्छन्दयामास वरं वव्रे स बालकः
ત્યારે વૃષધ્વજ ભગવાન મહાદેવ પ્રસન્ન થયા અને વર આપવા ઇચ્છા દર્શાવી. તે બાળકએ પણ એક વર માગ્યો.
Verse 35
प्रतिद्वन्द्विबलार्थं तु मद्बलेनोपयोक्ष्यति / तदस्त्रशस्त्रमुख्यानि वृथा कुर्वन्तु नो मम
પ્રતિદ્વંદ્વીની શક્તિ માટે તે મારા જ બળનો ઉપયોગ કરશે; તેથી મારા વિરુદ્ધ તેના મુખ્ય અસ્ત્ર-શસ્ત્રો નિષ્ફળ થાઓ.
Verse 36
तथेति तत्प्रतिश्रुत्य विचार्य किमपि प्रभुः / षष्टिवर्षसहस्राणि राज्यमस्मै ददौ पुनः
‘તથાસ્તુ’ કહી તેની વાત સ્વીકારી પ્રભુએ થોડું વિચાર્યું અને પછી તેને ફરી સાઠ હજાર વર્ષનું રાજ્ય આપ્યું.
Verse 37
एतद्दृष्ट्वा तु चरितं धाता भण्डिति भण्डिति / यदुवाच ततो नाम्ना भण्डो लोकेषु कथ्यते
આ ચરિત્ર જોઈ ધાતાએ ‘ભંડિ! ભંડિ!’ એમ કહ્યું; ધાતાએ કહેલા એ નામથી જ તે લોકોમાં ‘ભંડ’ તરીકે ઓળખાયો.
Verse 38
इति दत्त्वा वरं तस्मै सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः / दत्त्वास्त्राणि च शस्त्राणि तत्रैवान्तरधाच्च सः
આ રીતે તેને વર આપીને, સર્વ મુનિગણોથી ઘેરાયેલા તેઓ, અસ્ત્રો અને શસ્ત્રો પણ આપી ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા।
Frequently Asked Questions
Agastya asks how Bhaṇḍāsura originated and how Tripurāmbikā defeated him; the chapter begins the etiological chain that links earlier Śaiva episodes (Dakṣa-yajña disruption), tapas/boon mechanics, and divine manifestations (Mohinī) to the later Bhaṇḍa narrative.
Mohinī appears as a “world-enchanting” form (jagan-mohana-rūpa) and the floral weapon-set signals Śākta symbolic warfare: conquest through attraction, mind, and subtle force—an anticipatory code for Lalitā’s theology rather than a purely martial inventory.
From the sampled material it functions primarily as origin-causality (nidāna) rather than a full vaṃśa catalog: it names key agents and settings (Himavat, Nārada, Rudrāṇī designation) that contextualize later genealogical or mythic developments.