Shloka 72
Amṛta-Manthana and Lalitā’s Mohinī Intervention
Amṛtamanthana-Prasaṅga
Devanagari script
उमापि तं समोवेक्ष्य धावन्तं चात्मनः प्रियम् / स्वात्मानं स्वात्मर्सोन्दर्यं निन्दन्ती चातिविस्मिता / तस्थाववाङ्मुखी तूष्णीं लज्जासूयासमन्विता
Transliteration
umāpi taṃ samovekṣya dhāvantaṃ cātmanaḥ priyam / svātmānaṃ svātmarsondaryaṃ nindantī cātivismitā / tasthāvavāṅmukhī tūṣṇīṃ lajjāsūyāsamanvitā
Translation
ઉમાએ પણ પોતાના પ્રિયને દોડતા જોયા; અત્યંત આશ્ચર્યમાં પડી પોતાને અને પોતાના સૌંદર્યને દોષ આપવા લાગી. પછી લાજ અને ઈર્ષ્યાથી યુક્ત થઈ, મૌન રહી માથું નમાવી ઊભી રહી।
Word by Word
umāUmā
umā:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootumā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular
apialso
api:
Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formअव्यय (समुच्चय/Emphasis particle: ‘also’)
tamhim
tam:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — accusative singular
sam-avekṣyahaving looked at
sam-avekṣya:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootsam + ava + √īkṣ (धातु)
Formक्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभावः — ‘having looked at/observed’
dhāvantamrunning
dhāvantam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Root√dhāv (धातु)
Formवर्तमान कृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — accusative singular; qualifying ‘tam’
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय (समुच्चय/Conjunction: ‘and’)
ātmanaḥof herself
ātmanaḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootātman (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन — genitive singular
priyambeloved
priyam:
Karma (कर्म/Object complement)
TypeNoun
Rootpriya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — accusative singular; (tam ... priyam)
sva-ātmānamher own self
sva-ātmānam:
Karma (कर्म/Object of nindantī)
TypeNoun
Rootsva (प्रातिपदिक) + ātman (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — accusative singular; कर्मधारयः: svaḥ ātmā (one’s own self)
sva-ātma-saundaryamher own beauty
sva-ātma-saundaryam:
Karma (कर्म/Object of nindantī)
TypeNoun
Rootsva (प्रातिपदिक) + ātman (प्रातिपदिक) + saundarya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — accusative singular; तत्पुरुषः: svasyātmanaḥ saundaryam (beauty of her own self)
nindantīcensuring
nindantī:
Karta (कर्ता/Agent as participle)
TypeVerb
Root√nind (धातु)
Formवर्तमान कृदन्त (शतृ), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular; ‘blaming/censuring’ (participial predicate of Umā)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय (समुच्चय/Conjunction)
ati-vismitāgreatly astonished
ati-vismitā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootati (अव्यय) + vismita (प्रातिपदिक/कृदन्ताधारित)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular; अव्ययीभावः: ati + vismitā (very astonished)
tasthaustood
tasthau:
Kriyā (क्रिया/Finite verb)
TypeVerb
Root√sthā (धातु)
Formलिट् (Perfect/परस्मैपद), प्रथमपुरुष, एकवचन — ‘stood’
avāṅ-mukhīwith face turned down
avāṅ-mukhī:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootavāṅ (अव्यय/प्रातिपदिक) + mukhī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular; कर्मधारयः: avāṅ mukhaṃ yasyāḥ (face turned downward)
tūṣṇīmsilently
tūṣṇīm:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Roottūṣṇīm (अव्यय)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण/Adverb: ‘silently’)
lajjā-sūyā-samanvitāendowed with shame and jealousy
lajjā-sūyā-samanvitā:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootlajjā (प्रातिपदिक) + sūyā (प्रातिपदिक) + samanvita (प्रातिपदिक/कृदन्ताधारित)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — nominative singular; तत्पुरुषः: lajjayā sūyayā ca samanvitā (endowed with shame and jealousy)