Shloka 50
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च
Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis
Devanagari script
अथवार्थे परिप्राप्ते हिनो तेर्गतिकर्मणा / तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम्
Transliteration
athavārthe pariprāpte hino tergatikarmaṇā / tathā nirvacanaṃ brūyādvākyārthasyāvadhāraṇam
Translation
અથવા અર્થ સ્પષ્ટ રીતે પ્રાપ્ત થાય ત્યારે ‘હિન્’ ધાતુને ગતિ-કર્મના અર્થમાં ગ્રહણ કરવો. તેમ જ નિર્વચન કહી વાક્યના અર્થનો નિશ્ચય કરવો.
Word by Word
अथवाor else/alternatively
अथवा:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootअथवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle: ‘or else’)
अर्थेin the meaning/context
अर्थे:
Adhikarana (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootअर्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
परिप्राप्तेwhen obtained/when the sense is reached
परिप्राप्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootपरि + प्र + आप् (धातु) → परिप्राप्त (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषण (qualifier) to अर्थे
हिनःof the root ‘hi’
हिनः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootहि (धातु)
Formधातु-शब्द, षष्ठी (Genitive), एकवचन
तेःof the root ‘i’ (to go)
तेः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootइ (धातु) / इण् (धातु)
Formधातु-शब्द, षष्ठी, एकवचन; (traditional nirukta usage: ‘ते’ as root-form)
गतिकर्मणाby (its) motion-and-action (sense)
गतिकर्मणा:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootगति + कर्मन् (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व-समास (copulative): गति-कर्मन्; नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन
तथाthus
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: ‘thus/in that manner’)
निर्वचनम्etymological explanation/derivation
निर्वचनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनिर्वचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
ब्रूयात्one should state
ब्रूयात्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootब्रू (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
वाक्यार्थस्यof the sentence-meaning
वाक्यार्थस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootवाक्य + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी/सम्बन्ध): वाक्य-अर्थ; पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
अवधारणम्determination/ascertainment
अवधारणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअव + धृ (धातु) → अवधारण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; here appositional to निर्वचनम्