Adhyaya 66

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सोमसौम्ययोर्जन्मकथनं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः // ६५// सूत उवाच सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधस्य तु पुरूरवाः / तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગના તૃતીય ઉપોદ્ઘાતપાદમાં ‘સોમ અને સૌમ્યના જન્મનું વર્ણન’ નામે પંચષષ્ટિતમ અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—સોમનો પુત્ર બુધ અને બુધનો પુત્ર પુરૂરવા; તે તેજસ્વી, દાનશીલ, યજ્ઞકર્તા અને વિપુલ દક્ષિણા આપનાર હતો।

Verse 2

ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर्युधि दुर्जयः / आहर्त्ता जाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च महीपतिः

તે બ્રહ્મવાદી, પરાક્રમી અને યુદ્ધમાં શત્રુઓ માટે અજય હતો. તે અગ્નિહોત્રનો આહર્તા તથા યજ્ઞોનો અધિપતિ, ધરતીનો મહીપતિ હતો।

Verse 3

सत्यवाग्धर्मबुद्धिश्च कान्तः संवृत्तमैथुनः / अतीव त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमो ऽभवत्

તે સત્યવચન બોલનાર, ધર્મબુદ્ધિ ધરાવનાર, કાંતિમાન અને સંયમી (મૈથુનથી નિવૃત્ત) હતો. રૂપમાં તે ત્રિલોકમાં અત્યંત અપ્રતિમ થયો।

Verse 4

तं ब्रह्मवादिनं दान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् / उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी

તે બ્રહ્મવાદી, દાંત, ધર્મજ્ઞ અને સત્યવાદીને યશસ્વિની ઉર્વશીએ પોતાનો માન ત્યજીને વર તરીકે પસંદ કર્યો।

Verse 5

तया सहावसद्राजा दश वर्षाणि चाष्ट च / सप्त षट्सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च वीर्यवान्

તેની સાથે તે વીર્યવાન રાજા દસ અને આઠ વર્ષ (અઢાર) રહ્યો; પછી સાત, છ, સાત, આઠ અને ફરી દસ તથા આઠ વર્ષ પણ (ક્રમશઃ) સાથે રહ્યો।

Verse 6

वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे / अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे

રમ્ય ચૈત્રરથ વનમાં તથા મંદાકિનીના તટે; વિશાળ અલકામાં અને ઉત્તમ નંદન વનમાં પણ.

Verse 7

गन्धमादनपादेषु मेरुशृङ्गे नगोत्तमे / उत्तरांश्च कुरून्प्राप्य कलापग्राममेव च

ગંધમાદન પર્વતના પાદદેશે, શ્રેષ્ઠ મેરુશિખરે; ઉત્તર કુરુ દેશમાં પહોંચી, તથા કલાપગ્રામમાં પણ.

Verse 8

एतेषु वनमुख्येषु सुरैराचरितेषु च / उर्वश्या महितो राजा रेमे परमया मुदा

આ મુખ્ય વનોમાં, જ્યાં દેવો વિહરે છે; ઉર્વશીથી મહિમાવંત થયેલો રાજા પરમ આનંદથી રમ્યો.

Verse 9

ऋषय ऊचुः गन्धर्वी चोर्वशी देवी राजानं मानुषं कथम् / उत्सृज्य तं च संप्राप्ता तन्नो ब्रूहि च दुष्कृतम्

ઋષિઓએ કહ્યું—દેવી ગંધર્વી ઉર્વશીએ માનવ રાજાને કેવી રીતે ત્યજી અહીં આવી પહોંચી? તે દોષ અમને કહો.

Verse 10

सूत उवाच ब्रह्मशापाभिभूता सा मानुषं समुपस्थिता / आत्मनः शापमोक्षार्थं नियमं सा चकार तु

સૂતે કહ્યું—બ્રહ્મશાપથી પીડિત તે (ઉર્વશી) માનવ પાસે આવી; પોતાના શાપમોચન માટે તેણે એક નિયમ (વ્રત) ધારણ કર્યો.

Verse 11

अनग्नदर्शनं चैव अकामात्सह मैथुनम् / द्वौ मेषौ शयनाभ्याशे सा तावद्ध्यवतिष्ठते

અગ્નિનું દર્શન ન કરવું અને અનિચ્છાથી પણ સહવાસ કરવો—શય્યા નજીક બે માસ સુધી તે એટલા સમય સુધી તેવી જ સ્થિતિમાં રહે છે.

Verse 12

घृतमात्रं तथाऽहारः कालमेकं तु पार्थिव / यद्येष समयो राजन्यावत्कालश्च ते दृढः

હે પાર્થિવ! તેનો આહાર માત્ર ઘી જ હોય અને અવધિ એક કાળ—હે રાજન, આ સમય-સંધિ તને જેટલો સમય દૃઢ છે તેટલો જ.

Verse 13

तावत्कालं तु वत्स्यामि एष नः समयः कृतः / तस्यास्तं समयं सर्वं स राजा पर्यपालयत्

હું એટલા જ સમય સુધી રહીશ—આ આપણો કરેલો સમય-કરાર છે. તેણીના તે સમગ્ર નિયમકાળનું તે રાજાએ સંપૂર્ણ પાલન કર્યું.

Verse 14

एवं सा चावसत्तेन सहेलेना भिगामिनी / वर्षाण्यथ चतुःषष्टिं तद्भक्त्या शापमोहिता

આ રીતે તે તેની સાથે ક્રીડાભાવે તેની નજીક જતી રહી; અને તેની ભક્તિથી શાપમોહિત બની ચોસઠ વર્ષો સુધી (ત્યાં) રહી.

Verse 15

उर्वशी मानुषं प्राप्ता गन्धर्वाश्चिन्तयान्विताः / गन्धर्वा ऊचुः चिन्तयध्वं महाभागा यथा सा तु वराङ्गना

ઉર્વશી માનવલોકમાં આવી પહોંચી, અને ગંધર્વો ચિંતાથી ભરાઈ ગયા. ગંધર્વોએ કહ્યું—હે મહાભાગો, વિચાર કરો કે તે શ્રેષ્ઠાંગના કેવી રીતે (મુક્ત થાય).

Verse 16

आगच्छेत्तु पुनर्देवानुर्वशी स्वर्गभूषणम् / ततो विश्वापसुर्नाम गन्धर्वः सुमहामतिः

પછી સ્વર્ગનું ભૂષણ એવી ઉર્વશી ફરી દેવલોકમાં આવી. ત્યારબાદ વિશ્વાપસુ નામનો મહામતિ ગંધર્વ પ્રગટ થયો.

Verse 17

जहारोरणकौ तस्यास्तत्पश्चात्सा दिवं गता / तस्यास्तु विरहेणासौ भ्रममाणस्त्वथोर्वशीम्

તેણે તેના ઉરણક બેેય લઈ લીધાં; ત્યારબાદ તે સ્વર્ગે ગઈ. તેના વિરહથી તે વ્યાકુળ થઈ ભટકતો ઉર્વશીને શોધવા લાગ્યો.

Verse 18

ददर्श च कुरुक्षेत्रे तया संभाषितो ऽप्ययम् / गन्धर्वानुपधावेति स तच्चक्रे ऽथ ते ददुः

કુરુક્ષેત્રમાં તેણે તેણીને જોઈ અને તેણી સાથે વાતચીત પણ થઈ. ‘ગંધર્વો પાસે દોડ’ એમ કહ્યે તે મુજબ તેણે કર્યું; પછી તેમણે તેને તે આપ્યું.

Verse 19

अग्निस्थालीं तया राजा गतः स्वर्गं महारथः / एको ऽग्निः पूर्वमासीद्वै ऐलस्तं त्रीनकल्पयत्

તેણી (ઉર્વશી) દ્વારા મહારથ રાજા અગ્નિસ્થાળી સાથે સ્વર્ગે ગયો. પહેલાં એક જ અગ્નિ હતો; ઐલે તેને ત્રણ રૂપે સ્થાપ્યો.

Verse 20

एवंप्रभावो राजासीदैलस्तु द्विजसत्तमाः / देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिरलङ्कृते

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! ઐલ રાજા એવો પ્રભાવશાળી હતો, અને મહર્ષિઓથી અલંકૃત અતિ પુણ્ય દેશમાં તે નિવાસ કરતો હતો.

Verse 21

राज्यं स कारयामास प्रयागे पृथिवीपतिः / उत्तरे यामुने तीरे प्रतिष्ठाने महायशाः

તે મહાયશસ્વી પૃથ્વીપતિએ પ્રયાગમાં રાજ્ય ચલાવ્યું; યમુનાના ઉત્તર કાંઠે પ્રતિષ્ઠાનમાં નિવાસ કર્યો।

Verse 22

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि षडिन्द्रोपमतेजसः / गन्धर्वलोके विदिता आयुर्द्धीमानमावसुः

તેના છ પુત્રો થયા, ઇન્દ્રસમાન તેજવાળા; ગંધર્વલોકમાં પ્રસિદ્ધ—આયુ, ધીમાન અને અમાવસુ।

Verse 23

विश्वावसुः श्रतायुश्च घृतायुश्चोवर्शीसुताः / अमाव सोस्तु वै जाते भीमो राजाथ विश्वचित्

વિશ્વાવસુ, શ્રતાયુ અને ઘૃતાયુ—એ વાર્શીના પુત્રો હતા; અમાવસુથી ભીમ રાજા જન્મ્યો, અને પછી વિશ્વચિત્।

Verse 24

श्रीमान्भीमस्य दायादो राजासीत्काञ्चनप्रभः / विद्वांस्तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रो ऽभून्महाबल

ભીમનો શ્રીમાન વારસ કાંચનપ્રભ રાજા થયો; અને કાંચનનો વિદ્વાન, મહાબળી પુત્ર સુહોત્ર થયો।

Verse 25

सुहोत्रस्याभवज्जह्नुः केशिनीगर्भसंभवः / प्रतिगत्य ततो गङ्गा वितते य५कर्मणि

સુહોત્રને કેશિનીના ગર્ભથી જહ્નુ થયો; ત્યારબાદ યજ્ઞકર્મ વિસ્તરતાં ગંગા ફરી પાછી આવી।

Verse 26

सादयामास तं देशं भाविनोर्ऽथस्य दर्शनात् / गङ्गया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः

ભાવિ અર્થનું દર્શન થતાં તેણે તે દેશને શાંત કર્યો; ગંગાથી સર્વત્ર પ્લાવિત યજ્ઞવાટને જોઈને।

Verse 27

सौहोत्रिरपि संक्रुद्धो गङ्गां राजा द्विजोत्तमाः / तदाराजर्षिणा पीतां गङ्गां दृष्ट्वा सुरर्षयः

હે રાજન! દ્વિજોત્તમ સૌહોત્રી પણ ગંગા પર ક્રોધિત થયો; ત્યારે રાજર્ષિએ પી લીધી એવી ગંગાને જોઈ દેવર્ષિઓ આશ્ચર્યચકિત થયા।

Verse 28

उपनिन्युर्महाभागा दुहितृत्वेन जाह्नवीम् / यौवनाश्वस्य पौत्रीं तु कावेरीं जह्नुरावहत्

મહાભાગોએ જાહ્નવી (ગંગા)ને પુત્રીરૂપે સ્વીકારાવી; અને જહ્નુએ યુવનાશ્વની પૌત્રી કાવેરીને લઈને આવ્યો।

Verse 29

युवनाश्वस्य शापेन गङ्गार्द्धेन विनिर्ममे / कावेरीं सरितां श्रेष्ठ जह्नुभार्यामनिन्दिताम्

યુવનાશ્વના શાપથી ગંગાના અર્ધભાગમાંથી કાવેરી રચાઈ—સરિતાઓમાં શ્રેષ્ઠા અને જહ્નુની નિર્દોષ પત્ની।

Verse 30

जह्नुस्तु दयितं पुत्रं सुनहं नाम धार्मिकम् / कावेर्यां जनयामास अजकस्तस्य चात्मजः

જહ્નુએ કાવેરીમાં સুনહ નામનો ધર્માત્મા પ્રિય પુત્ર ઉત્પન્ન કર્યો; અને તેનો પુત્ર અજક પણ થયો।

Verse 31

अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महायशाः / बभूव मृग शीलः सुशस्तस्यात्मजः स्मृतः

અજકનો વારસ મહાયશસ્વી બલાકાશ્વ થયો. તે મૃગસ્વભાવનો હતો અને સુશસ્તનો પુત્ર તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 32

कुशपुत्रा बभूवुश्च चत्वारो देववर्चसः / कुशांबः कुशानाभश्च अमूर्तरयमो वसुः

કુશના દેવતુલ્ય તેજવાળા ચાર પુત્રો થયા—કુશાંબ, કુશાનાભ, અમૂર્તરયમ અને વસુ.

Verse 33

कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्रार्थी राजसत्तमः / पूर्णे वर्षसहस्रे वै शतक्रतुरपश्यत

રાજશ્રેષ્ઠ કુશિકે પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તપ કર્યું. હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં તેણે શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)નું દર્શન કર્યું.

Verse 34

तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः / समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवास्य शाश्वतः

તેના ઉગ્ર તપને જોઈ સહસ્રાક્ષ પુરંદર (ઇન્દ્ર)એ પોતાને જ તેના માટે પુત્રરૂપે જન્મ લેવા સમર્થ, શાશ્વત માની લીધું.

Verse 35

पुत्रत्वं कल्पयामास स्वयमेव पुरन्दरः / गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः

પુરંદર (ઇન્દ્ર)એ પોતે જ પુત્રત્વ ધારણ કર્યું. કૌશિક વંશમાં ‘ગાધિ’ નામનો પુત્ર થયો—તે પાકશાસન (ઇન્દ્ર) જ હતો.

Verse 36

पौरुकुत्स्यभवद्भार्या गाधेस्तस्यामजायत / पूर्वं कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवती शुभा

પૌરુકુત્સ્યની પત્ની ગાધિની પત્ની બની; તેના ગર્ભથી પ્રથમ મહાભાગ્યશાળી, શુભ નામવાળી સત્યવતી નામની કન્યા જન્મી.

Verse 37

तां गाधिः पुत्रकामाय ऋचीकाय ददौ प्रभुः / तस्याः प्रीतस्तु वै भर्त्ता भार्गवो भृगुनन्दनः

પુત્રકામનાથી ગાધિએ તેણીને ઋચીકને અર્પણ કરી; ભૃગુનંદન ભાર્ગવ ઋચીક તેણીનો પતિ બનીને અત્યંત પ્રસન્ન થયો.

Verse 38

पुत्रार्थे साधयामास चरुं गाधेस्तथैव च / अथावोचत्प्रियां तत्र ऋचीको भार्गवस्तदा

પુત્રાર્થ માટે તેણે ચરુ સિદ્ધ કર્યો અને ગાધિ માટે પણ એ જ રીતે; ત્યારબાદ ત્યાં ભાર્ગવ ઋચીકે પોતાની પ્રિયાને કહ્યું.

Verse 39

उपभोज्यश्चरुरयं त्वया मात्रा च ते शुभा / तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्त्रियर्षभः

આ ચરુ તું અને તારી શુભ માતા બન્નેએ ભોજન કરવો; તેના પરિણામે તેજસ્વી, ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ પુત્ર જન્મશે.

Verse 40

अजेयः क्षत्त्रियैर्युद्धे क्षत्रियर्षभसूदनः / तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोधनम्

યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયો દ્વારા અજય, ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠોનો સંહારક હશે; અને હે કલ્યાણી, તને પણ ધૈર્યવાન, તપોધન એવો પુત્ર થશે.

Verse 41

शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति / एवमुक्त्वा तु तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः

ભૃગુનંદન ઋચીકે પોતાની પત્નીને કહ્યું— ‘આ ચરુ શમસ્વભાવવાળા શ્રેષ્ઠ દ્વિજને ઉત્પન્ન કરશે।’ એમ કહીને તે બોલ્યો।

Verse 42

तपस्यभिरतो नित्यमरण्यं प्रविशेश ह / गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात्

તપસ્યામાં સદા રત રહી તે અરણ્યમાં પ્રવેશ્યો. ત્યારે ગાધિ રાજા પત્ની સહિત ઋચીકના આશ્રમમાં આવ્યો.

Verse 43

तीर्थयात्राप्रसंगेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः / चरुद्वयं गृहीत्वा तु ऋषेः स्त्यवती तदा

તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે નરેશ્વર રાજા પોતાની પુત્રીને જોવા આવ્યો. ત્યારે સત્યવતીએ ઋષિ આપેલા બે ચરુ ગ્રહણ કર્યા.

Verse 44

भर्तुर्वचनमव्यग्रा हृष्टा मात्रे न्यवेदयत् / माता तु तस्यै दैवैन दुहित्रे स्वचरुं ददौ

પતિનું વચન સાંભળી તે નિર્વિઘ્ન અને હર્ષિત થઈ માતાને કહી આવી. પરંતુ દૈવયોગે માતાએ દીકરીને પોતાનો જ ચરુ આપી દીધો.

Verse 45

तस्याश्चरुमथाज्ञानादात्मनः सा चकार ह / अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं शुभम्

અજ્ઞાનવશ તેણે તે ચરુ પોતાને માટે કરી લીધો. ત્યારબાદ સત્યવતીએ શુભ અને ક્ષત્રિયોના અંત કરનાર ગર્ભ ધારણ કર્યો.

Verse 46

धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना / तामृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाप्यवमृश्य च

તે ઘોરદર્શના સ્ત્રીએ તેજસ્વી દેહ ધારણ કર્યો. ત્યાર પછી ઋચીકે તેને જોઈને યોગબળથી પણ વિચાર કર્યો.

Verse 47

तदाब्रवीद्द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् / मात्रासि वञ्चिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना

ત્યારે દ્વિજશ્રેષ્ઠે પોતાની સુંદરવર્ણિણી પત્નીને કહ્યું—હે ભદ્રે! ચરુની અદલાબદલીના કારણે તું તારી માતા દ્વારા છેતરાઈ ગઈ છે.

Verse 48

जनिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुमः / माता जनिष्यते चापि तथा भूतं तपोधनम्

નિશ્ચયે તારો પુત્ર ક્રૂર કર્મવાળો, અત્યંત દારુણ થશે; અને તારી માતા પણ તેવી જ રીતે તપોધન પુત્રને જન્મ આપશે.

Verse 49

विश्वं हि ब्रह्मतपसा मया तत्र समर्पितम् / एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा

કારણ કે બ્રહ્મતપ દ્વારા મેં ત્યાં સમગ્ર વિશ્વ અર્પણ કર્યું છે. પતિએ આમ કહ્યે ત્યારે મહાભાગા સત્યવતી ત્યારે…

Verse 50

प्रसादयामास पतिं सुतो मे नेदृशो भवेत् / ब्राह्मणापसदस्त्वत्त इत्युक्तो मुनिमब्रवीत्

તેણે પતિને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો—“મારો પુત્ર એવો ન બને; તારા કારણે તે બ્રાહ્મણોમાં અપસદ ગણાશે.” એમ કહી તેણે મુનિને વિનંતી કરી.

Verse 51

नैव संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वया / उग्रकर्मा भवेत्पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात्

હે ભદ્રે, ન મેં ન તું એવી કામના સંકલ્પી હતી; પિતા-માતાના કારણથી પુત્ર ઉગ્રકર્મા થઈ શકે છે.

Verse 52

पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्ताब्रवीदिदम् / इच्छंल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम्

પછી સત્યવતીએ એમ કહી આ વચન બોલ્યું—હે મુને, તમે ઇચ્છો તો લોકોની પણ સૃષ્ટિ કરી શકો; તો પુત્ર તો શું મોટી વાત?

Verse 53

शमात्मकमृजुं भर्त्तः पुत्रं मे दातुमर्हसि / काममेवंविधः पौत्रो मम स्यात्तव सुव्रत

હે ભર્તા, શમસ્વભાવ અને મૃદુ પુત્ર મને આપવાનું તમે યોગ્ય છો; હે સુવ્રત, મારી ઇચ્છા છે કે એવો જ પૌત્ર મને તમારો થાય.

Verse 54

यद्यन्यथा न सक्यं वै कर्तुंमेवं द्विजोत्तम / ततः प्रसादमकरोत्स तस्यास्तपसो बलात्

હે દ્વિજોત્તમ, જો અન્ય રીતે આ કરવું શક્ય ન હોય, તો તેણીના તપોબળથી પ્રસન્ન થઈ તેણે કૃપા કરી.

Verse 55

पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि / त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रेभविष्यति

હે વરવર્ણિની, મારા માટે પુત્ર અને પૌત્રમાં કોઈ ભેદ નથી; હે ભદ્રે, તું જેમ કહ્યું તેમ જ થશે.

Verse 56

तस्मात्सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् / तपस्यभिरतं दान्तं जमदग्निं शमात्मकम्

આથી સત્યવતીએ ભાર્ગવ પુત્ર જમદગ્નિને જન્મ આપ્યો—તપસ્યામાં રત, દાંત, સંયમી અને શમસ્વભાવવાળો।

Verse 57

भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा / जमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत

પ્રાચીનકાળે ભૃગુના ચરુ-વિપર્યાસમાં રૌદ્ર અને વૈષ્ણવ અગ્નિના પ્રસંગે, વૈષ્ણવ અગ્નિના જમન/મંથનથી જમદગ્નિ જન્મ્યો।

Verse 59

विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः / प्राप्य ब्रह्मर्षिसमतां जगाम ब्रह्मणा वृतः ६६।५८// सा हि सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा / कौशिकी तु समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी

કુશિકનંદન ગાધિએ વિશ્વામિત્રને વારસ તરીકે મેળવી બ્રહ્મર્ષિ-સમતા પ્રાપ્ત કરી અને બ્રહ્મા દ્વારા વૃત થઈ પરમ ગતિને પામ્યો। તે પુણ્યમયી સત્યવતી સત્યવ્રતપરાયણા હતી; તેણીમાંથી ‘કૌશિકી’ નામની આ મહાનદી પ્રવાહિત થઈ।

Verse 60

परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा / इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रेणुको नाम पार्थिवः

પ્રવાહિત થતી તે મહાભાગા કૌશિકી નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. ઇક્ષ્વાકુવંશમાં જન્મેલો ‘રેણુક’ નામનો એક રાજા હતો।

Verse 61

तस्य कन्या महाभागा कमली नाम रेणुका / रेणुकायां कमल्यां तु तपोधृतिसमाधिना

તેની મહાભાગા પુત્રી રેણુકા હતી; તેનું નામ ‘કમલી’ પણ હતું. તે રેણુકા-કમલીમાં તપ, ધૃતિ અને સમાધિ દ્વારા (ઉત્તમ ગુણો) સ્થિર હતા।

Verse 62

आर्चीको जनयामाम जमदग्निः सुदारुणम् / सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्

આર્ચીકે અતિ પ્રચંડ તેજવાળા, સર્વ વિદ્યાઓમાં નિષ્ણાત, ધનુર્વેદના પારંગત શ્રેષ્ઠ જમદગ્નિને જન્મ આપ્યો।

Verse 63

रामं क्षत्त्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् / और्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः

ઔર્વવંશીય ઋચીકની પત્ની સત્યવતીમાંથી મહામનાવાન રામ જન્મ્યો—ક્ષત્રિયહંતા, પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી।

Verse 64

जमदग्निस्तपोवीर्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः / मध्यमश्च शुनःशेफः शुनः पुच्छः कनिष्ठकः

તપસ્યાના તેજથી બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ જમદગ્નિ જન્મ્યો. મધ્ય પુત્ર શುನઃશેફ અને કનિષ્ઠ શುನઃપુચ્છ કહેવાયો।

Verse 65

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः / जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकान्वयवर्द्धनः

ધર્માત્મા વિશ્વામિત્ર ‘વિશ્વરથ’ નામે પણ સ્મરાય છે. ભૃગુના પ્રસાદથી જન્મીને તેણે કૌશિક વંશનો વિસ્તાર કર્યો।

Verse 66

विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेफो ऽभवन्मुनिः / हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु पशुत्वे नियतः स वै

વિશ્વામિત્રનો પુત્ર શುನઃશેફ મુનિ બન્યો. હરિશ્ચંદ્રના યજ્ઞમાં તે ખરેખર પશુબલિ માટે નિયત કરાયો હતો।

Verse 67

देवैर्दत्तः शुनःशेफो विश्वामित्राय वै पुनः / देवैर्दत्तः स वै यस्माद्देवरातस्ततो ऽभवत्

દેવોએ દત્ત શુનઃશેફને ફરી વિશ્વામિત્રને અર્પણ કર્યો. દેવદત્ત હોવાથી તે ‘દેવરાત’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 68

विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः / मधुच्छन्दादयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ

વિશ્વામિત્રના પુત્રોમાં શુનઃશેફને જ્યેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. તેમજ મધુચ્છંદ વગેરે, કૃતદેવ, ધ્રુવ અને અષ્ટક પણ હતા.

Verse 69

कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै / तेषाङ्गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम्

કચ્છપ અને પૂરણ પણ વિશ્વામિત્રના પુત્રો હતા. તે મહાત્મા કૌશિકોના ગોત્રો અનેક રીતે પ્રચલિત થયા.

Verse 70

पार्थिवा देवराताश्च जाज्ञवल्क्याः समर्पणाः / उदुंबराश्च वातड्यास्तलकायनचान्द्रवाः

પાર્થિવ, દેવરાત, જાજ્ઞવલ્ક્ય, સમર્પણ, ઉદુંબર, વાતડ્ય, તલકાયન અને ચાન્દ્રવ—આ (કૌશિક ગોત્રની) શાખાઓ કહેવાય છે.

Verse 71

लोहिण्यो रेणवस्छैव तथा कारिषवः स्मृताः / बभ्रवः पणिनस्छैव ध्यानजप्यास्तथैव च

લોહિણ્ય, રેણવ અને કારિષવ પણ સ્મૃત છે; તેમજ બભ્રવ, પણિન અને ધ્યાનજપ્ય પણ (શાખાઓ) છે.

Verse 72

श्यामायना हिरण्याक्षाः सांकृता गालवाः स्मृताः / देवला यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः

શ્યામાયન, હિરણ્યાક્ષ, સાંકૃત અને ગાલવ—એવા પ્રસિદ્ધ ગણાયા. દેવલ, યમદૂત તથા શાલઙ્કાયન-બાષ્કલ પણ સ્મૃતમાં ઉલ્લેખિત છે.

Verse 74

लालाढ्या बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः / ऋष्यन्तरविवाह्यास्ते बहबः कौशिकाः स्मृताः // ६५।७३// कौशिकाः सौश्रुताश्चैव तथान्ये सैन्धवायनाः / योगेश्वरस्य पुण्यस्य बह्मर्षेः कौशिकस्य वै / विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः

ધીમાન વિશ્વામિત્રના અન્ય પુત્રો લાલાઢ્ય અને બાદર પણ હતા; તેઓ ઋષ્યંતર-વંશમાં વિવાહયોગ્ય હતા અને અનેક ‘કૌશિક’ તરીકે સ્મૃત છે. કૌશિક, સૌશ્રુત તથા અન્ય સૈંધવાયન પણ હતા. પવિત્ર યોગેશ્વર બ્રહ્મર્ષિ કૌશિક એવા વિશ્વામિત્રના પુત્રોમાં શುನઃશેફને જ્યેષ્ઠ માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 75

दृषद्वती सुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः / अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया

વિશ્વામિત્રથી દૃષદ્વતીનો પુત્ર અષ્ટક પણ થયો. અષ્ટકનો પુત્ર લૌહિ—આને મેં જહ્નુ-ગણ તરીકે જણાવ્યું છે.

Verse 76

ऋषय ऊचुः किंलक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा

ઋષિઓએ કહ્યું—અહીં કયા લક્ષણવાળા ધર્મથી, અથવા કયા તપથી, કે કયા શ્રુતિ-જ્ઞાનથી (આ સિદ્ધિ થાય છે)?

Verse 77

ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः / येनयेनाभिधानेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः

વિશ્વામિત્ર વગેરે રાજાઓએ બ્રાહ્મણ્ય પદ પ્રાપ્ત કર્યું. જે જે નામ અને રીતથી ક્ષત્રિયોએ બ્રાહ્મણ્ય પ્રાપ્ત કર્યું, (તે કહો).

Verse 78

विशेषं ज्ञातुमिच्छामि तपसो दानतस्तथा / एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्

હું તપ અને દાનનો વિશેષ ભેદ જાણવા ઇચ્છું છું. એમ કહેવાતાં તેણે ત્યાર પછી અર્થસભર વચન કહ્યું.

Verse 79

अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहूय द्विजसत्तमान् / धर्माभिकाङ्क्षी यजते न धर्मफलमश्नुते

અન્યાયથી મેળવેલા ધનથી શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને બોલાવી ધર્મની ઇચ્છાથી યજ્ઞ કરનાર ધર્મફળ પામતો નથી.

Verse 80

जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः / रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः

ધનલોભથી અંકુશવિહોણો બની તીવ્ર જપ કરીને, રાગ-મોહથી યુક્ત રહી અંતે માત્ર પાવનતા માટે દાન આપનાર—

Verse 81

तेन दत्तानि दानानि ह्यफलानि भवन्त्युत / तस्य धर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः

એ દુરાત્મા, હિંસક અને ધર્મમાં પ્રવૃત્ત હોવાનું દેખાડનાર દ્વારા અપાયેલાં દાન નિશ્ચયે નિષ્ફળ થાય છે.

Verse 82

एवं लब्ध्वा धने मोहाद्ददतो यजतश्च ह / संक्लिष्टं कर्मणा दानं न तिष्ठति दुरात्मनः

આ રીતે ધન મેળવી મોહવશ દાન આપતો અને યજ્ઞ કરતો હોય તો પણ, તે દુરાત્માનું કર્મથી કલુષિત દાન ટકતું નથી.

Verse 83

न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थं संप्रतिपादनम् / कामाननभि संधाय यजते च ददाति च

ન્યાયથી પ્રાપ્ત થયેલ દ્રવ્યને તીર્થમાં યોગ્ય રીતે અર્પણ કરવું જોઈએ. ઇચ્છાઓથી અસ્પૃશ્ય રહી તે યજ્ઞ કરે છે અને દાન પણ આપે છે.

Verse 84

स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम् / दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति

તે દાનનું ફળ પામે છે; તે દાન સુખનો ઉદય કરનાર છે. દાનથી ભોગ મળે છે અને સત્યથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 85

तपसा तु सुतप्तेन लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति / सत्यं तु तपसः श्रेयस्तस्माज्ज्ञानं गुरु स्मृतम्

સુતપ્ત તપસાથી તે લોકોને ધારણ કરીને સ્થિર રહે છે. પરંતુ તપસ કરતાં સત્ય શ્રેષ્ઠ છે; તેથી જ્ઞાનને ગુરુ કહેવાયું છે.

Verse 86

श्रूयते हि तपस्सिद्धाः क्षत्त्रोपेता द्विजातयः / विश्वामित्रो नरपतिर्मान्धाता संकृतिः कपिः

શ્રવણ થાય છે કે તપથી સિદ્ધિ પામેલા, ક્ષત્રિયત્વથી યુક્ત દ્વિજ પણ થયા છે—વિશ્વામિત્ર, નરપતિ માંધાતા, સંકૃતિ અને કપિ.

Verse 87

काश्यश्च पुरुकुत्सश्च शलो गृत्समदः प्रभुः / आर्ष्टिषेणो ऽजमीढश्च भार्गव्योमस्तथैव च

તેમજ કાશ્ય, પુરુકુત્સ, શલ, પ્રભુ ગૃત્સમદ, આર્ષ્ટિષેણ, અજમીઢ અને ભાર్గવ્યોમ પણ (તપસ્સિદ્ધ) કહેવાય છે.

Verse 88

कक्षीवांश्चैवौशिजश्च नृपश्च शिशिरस्तथा / रथान्तरः शौनकश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः

કક્ષીવાન, ઔશિજ, શિશિર, રથાંતર, શૌનક તથા વિષ્ણુવૃદ્ધ આદિ બધા રાજાઓ હતા.

Verse 89

क्षत्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषितां गताः / एते राजर्षयः सर्वे सिद्धिं तु महतीं गताः

આ બધા ક્ષત્રિય-ગુણોથી યુક્ત ગણાયા છે; તપસ્યાથી તેમણે ઋષિત્વ પ્રાપ્ત કર્યું. આ સર્વ રાજર્ષિઓ મહાન સિદ્ધિને પામ્યા.

Verse 90

अत ज्ञर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आयोर्वंशं महात्मनः

હવે આગળ હું મહાત્મા આયુના વંશનું વર્ણન કરીશ.