Adhyaya 65

Verse 1

एति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीये उपोद्धातपादे निमिवंशानुकीर्तनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः // ६४// सूत उवाच पिता सोमस्य वै विप्रा जज्ञे ऽत्रिर्भगवानृषिः / तत्रात्रिः सर्वलोकानां तस्थौ स्वेनौजसा वृतः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં ‘નિમિવંશાનુકીર્તન’ નામે ચોસઠમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો, અહીં ભગવાન ઋષિ અત્રિ, સોમના પિતા, જન્મ્યા; તેઓ પોતાના તેજથી આવૃત થઈ સર્વ લોકોમાં સ્થિત રહ્યા.

Verse 2

कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समाचरन् / काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः

તે કર્મ, મન અને વાણીથી માત્ર શુભ આચરણ જ કરતો; કાષ્ઠ, કોડિયા અને શિલા સમ અચળ બની, બાહુ ઊંચા રાખી મહાતેજસ્વી રહ્યો.

Verse 3

सुदुश्चरं नाम तपो येन तप्तं महात्पुरा / त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम्

તે મહાત્માએ પૂર્વકાળે ‘સુદુશ્ચર’ નામનું અતિ કઠિન તપ કર્યું; અમે સાંભળ્યું છે કે તે ત્રણ હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી ચાલ્યું.

Verse 4

तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्य ह / सोमत्वं तनुरापेदे महाबुद्धिः स वै द्विजः

ત્યાં સ્થિત તે ઊર્ધ્વરેતસ, અનિમિષ તપસ્વી દ્વિજના દેહે સોમત્વ પ્રાપ્ત કર્યું; તે મહાબુદ્ધિશાળી હતો.

Verse 5

ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः / नेत्राभ्या मस्रवत्सोमो दशधा द्योतयन् दिशः

ભાવિતાત્મા એવા તેના સોમત્વે ઊર્ધ્વ તરફ ગતિ કરી; તેની આંખોમાંથી સોમ દસ ધારાઓમાં સ્રવ્યો અને દિશાઓને પ્રકાશિત કરતો રહ્યો.

Verse 6

तं गर्भं विधिना हृष्टा दश देव्यो दधुस्तदा / समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन्

ત્યારે વિધિ મુજબ હર્ષિત દસ દેવીઓએ તે ગર્ભ ધારણ કર્યો; સૌ મળીને તેને ધારવા લાગી, પરંતુ તેઓ તેને ધારણ કરવામાં સમર્થ ન રહ્યા।

Verse 7

स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रसाधितः / पपात भासयंल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः

પછી તે ગર્ભ અચાનક તેમની પાસેથી છૂટીને દિશાઓ તરફ પ્રસરીને પડી ગયો; શીતાંશુ (ચંદ્ર) સર્વ લોકોને પ્રકાશિત કરતો, સર્વનો પોષક બની પ્રગટ થયો।

Verse 8

यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः / ततः सहाभिः शीतांशुर्निपपात वसुंधराम्

જ્યારે તે સ્ત્રીઓ તે ગર્ભને ધારણ કરવામાં શક્તિમાન ન રહી, ત્યારે શીતાંશુ (ચંદ્ર) તેમની સાથે વસુંધરા (પૃથ્વી) પર પડી ગયો।

Verse 9

पतन्तं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः / रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया

પડતા સોમ (ચંદ્ર) ને જોઈ લોકપિતામહ બ્રહ્માએ લોકોના હિતની ઇચ્છાથી તેને રથ પર આરોહણ કરાવ્યો।

Verse 10

स हि वेदमयो विप्रा धर्मात्मा सत्यसंगरः / युक्ते वाजिसहस्रेण रथे ऽध्यास्तेति नःश्रुतम्

હે વિપ્રો! તે વેદમય, ધર્માત્મા અને સત્યમાં અડગ છે; અમે સાંભળ્યું છે કે તે સહસ્ર અશ્વોથી જોડાયેલા રથ પર અધિષ્ઠિત રહે છે।

Verse 11

तस्मिन्निपतिते देवाः पुत्रे ऽत्रेः परमात्मनः / तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त विश्रुताः

ત્યાં પરમાત્મા અત્રિના પુત્રના પતન થતાં, બ્રહ્માના માનસપુત્ર એવા પ્રસિદ્ધ સાત દેવોએ તેની સ્તુતિ કરી।

Verse 12

तत्रैवाङ्गिरसास्तस्य भृगोश्चैवात्मजास्तथा / ऋग्भिर्यजुर्भिर्बहुभिरथर्वाङ्गिरसैरपि

ત્યાં જ તેના આંગિરસ વંશજ અને ભૃગુના પુત્રો પણ, અનેક ઋક્, યજુઃ તથા અથર્વાંગિરસ મંત્રોથી સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 13

ततः संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः / आप्यायमानं लोकांस्त्रीन्भावयामास सर्वशः

પછી સ્તુતિ પામતા તેજસ્વી સોમનું તેજ વધતું જઈ સર્વત્ર ત્રિલોકને પ્રકાશિત અને પોષિત કરવા લાગ્યું।

Verse 14

स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुंधराम् / त्रिःसप्तकृत्वो ऽतियशाश्चकाराभिप्रदक्षिणम्

તે અતિ યશસ્વીએ તે શ્રેષ્ઠ રથ પર ચઢીને, સાગરાંત ધરતીની એકવીસ વાર પ્રદક્ષિણા કરી।

Verse 15

तस्य यद्वर्द्धितं तेजः पृथिवीमन्वपद्यत / ओषध्यस्ताः समुद्भूतास्तेजसा खं ज्वलत्युत

તેનું વધેલું તેજ પૃથ્વીમાં વ્યાપી ગયું; તે તેજથી ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ અને આકાશ પણ જાણે જ્વલિત થયું।

Verse 16

ताभिः पुण्यात्ययं लोकान्प्रजाश्चापि चतुर्विधाः / पोष्टा हि भगवान्सोमो जगतो हि द्विजोत्तमाः

તે પુણ્યપ્રદ શક્તિઓથી લોકો અને ચતુર્વિધ પ્રજાઓ પોષાય છે; હે દ્વિજોત્તમો, ભગવાન સોમ જ જગતના પોષક છે।

Verse 17

स लब्धतेजास्तपसा संस्तवैस्तैः स्वकर्मभिः / तवस्तेपे महाभागः समानां नवतीर्दश

તપસ્યા દ્વારા તેણે તેજ પ્રાપ્ત કર્યું, તે સ્તુતિઓ અને પોતાના કર્મોથી; મહાભાગ્યવાન તેણે નવ્વે અને દસ—કુલ સો વર્ષ તપ કર્યું।

Verse 18

इरण्यवर्णा या देव्यो धारयन्त्यात्मना जगत् / विभुस्तासां मुदा सोमः प्रख्यातःस्वेन कर्मणा

જે સુવર્ણવર્ણ દેવીઓ પોતાના આત્મબળથી જગતને ધારણ કરે છે, તેમની વચ્ચે સર્વવ્યાપી સોમ પોતાના કર્મથી આનંદપૂર્વક પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 19

ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः / बीजौषधीनां विप्राणामपां च द्विजसत्तमाः

પછી બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ બ્રહ્માએ તેને બીજ, ઔષધિ, બ્રાહ્મણો અને જળ પરનું રાજ્ય આપ્યું, હે દ્વિજસત્તમો।

Verse 20

सो ऽभिषिक्तो महातेजा महाराज्येन राजराट् / लोकान्वै भावयामास तेजस्वी तपतां वरः

મહાતેજસ્વી તે રાજરાટ મહારાજ્યથી અભિષિક્ત થઈ, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ તેજસ્વી બની, લોકોને કલ્યાણ અને પોષણ આપતો રહ્યો।

Verse 21

सप्तविंशतिरिन्दोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः / ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः

ચંદ્ર માટે પ્રાચેતસ દક્ષે મહાવ્રતવાળી દાક્ષાયણી સત્તાવીસ કન્યાઓ અર્પણ કરી; જેમને ‘નક્ષત્રો’ તરીકે જાણે છે।

Verse 22

स तत्प्राप्य महाद्राज्यं सोमः सोमवतां प्रभुः / समारेभे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम्

તે મહારાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને, સોમ—સોમવતોનો પ્રભુ—સહસ્ર-શત દક્ષિણાવાળો રાજસૂય યજ્ઞ આરંભ્યો।

Verse 23

हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमीयिवान् / सदस्यस्तत्र भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः

ત્યાં ઉદ્ગાતા હિરણ્યગર્ભ, બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ત બ્રહ્મા હતા; અને સભ્ય તરીકે ભગવાન હરિ નારાયણ પ્રભુ હતા।

Verse 24

सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः

તે સનત્કુમાર વગેરે આદ્ય બ્રહ્મર્ષિઓથી પરિભ્રમિત હતો।

Verse 25

दक्षिणामददात्सोमस्त्रींल्लोकानिति नः श्रुतम् / तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै द्विजाः

અમારે સાંભળ્યું છે કે સોમે દક્ષિણામાં ત્રણેય લોકો દાન આપ્યા; તે બ્રહ્મર્ષિ-મુખ્યો સભ્યો અને દ્વિજોને અર્પિત થયા।

Verse 26

तं सिनी च कुहूश्चैव वपुः पुष्टिः प्रभा वसुः / कीर्त्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे

સિની, કુહૂ, વપુ, પુષ્ટિ, પ્રભા, વસુ, કીર્તિ, ધૃતિ અને લક્ષ્મી—આ નવ દેવીઓએ તેની સેવા કરી.

Verse 27

प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः / अतिरेजे हि राजेन्द्रो दशधा भासयन्दिशः

અવભૃથ-સ્નાન પ્રાપ્ત કરીને તે નિર્વ્યગ્ર રહ્યો; સર્વ દેવો અને દેવર્ષિઓથી પૂજિત એ રાજેન્દ્ર દસ દિશાઓને દશધા પ્રકાશિત કરતાં અત્યંત તેજસ્વી થયો.

Verse 28

तस्य तत्प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यमृषिसंस्तुतम् / विबभ्राम मतिर्विप्रा विनयादनयावृता

તેનું તે દુર્લભ, ઋષિઓએ સ્તુત કરેલું ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થયા છતાં, વિનય વિના અને અનયથી ઢંકાયેલી તેની બુદ્ધિ ભ્રમિત થઈ ગઈ.

Verse 29

बृहस्पतेः सवै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम् / जहार सहसा सर्वानवमत्याङ्गिरःसुतान्

આંગિરસસુતો (બૃહસ્પતિપુત્રો) સૌનો અવમાન કરીને, તેણે બૃહસ્પતિની યશસ્વિની પત્ની ‘તારા’ને અચાનક હરી લીધી.

Verse 30

स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिश्च ह / नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मा अङ्गिरसे तदा

દેવો તથા દેવર્ષિઓએ વિનંતી કરી છતાં, તે સમયે તેણે આંગિરસ (બૃહસ્પતિ)ને તારા પાછી સોંપી નહિ.

Verse 31

उशनास्तस्य जग्राह पार्ष्णिमङ्गिरसो भवः / स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः

ઉશનાસે તેની એડી પકડી; અને અંગિરસવંશી ભવએ પણ પકડી. તે મહાતેજસ્વી, પહેલેથી જ પોતાના પિતા બૃહસ્પતિનો શિષ્ય હતો.

Verse 32

तेन स्नेहेन भगवान्रुद्रस्तस्य बृहस्पतेः / पार्ष्मिग्राहो ऽभवद्देवः प्रगृह्याजगवं धनुः

તે સ્નેહના કારણે ભગવાન રુદ્ર બૃહસ્પતિ માટે એડી પકડનાર બન્યા; અને દેવએ આજગવ ધનુષ ઉઠાવી ધારણ કર્યું.

Verse 33

तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना / उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः

તે મહાત્માએ ‘બ્રહ્મશિર’ નામનું પરમાસ્ત્ર દેવોને લક્ષ્ય કરીને છોડ્યું; જેના દ્વારા તેમનું યશ નાશ પામ્યું.

Verse 34

तत्र तद्युद्धमभवत्प्रख्यातं तारकामयम् / देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत्

ત્યાં ‘તારકામય’ નામે પ્રસિદ્ધ દેવો અને દાનવોનું મહાયુદ્ધ થયું, જે લોકક્ષય કરનારું હતું.

Verse 35

तत्र शिष्टास्तु ये देवास्तुषिताश्चैव ते स्मृताः / ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं पितामहम्

ત્યાં જે શિષ્ટ દેવો અને ‘તુષિત’ તરીકે સ્મરાયેલા, તેઓ આદિદેવ પિતામહ બ્રહ્માની શરણ ગયા.

Verse 36

ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठं च शङ्करम् / ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेत्य पितामहः

ત્યારપછી પિતામહ બ્રહ્માએ ઉશનસ (શુક્ર) અને જ્યેષ્ઠ રુદ્ર શંકરને અટકાવીને સ્વયં આવીને તારાને અંગિરસ (બૃહસ્પતિ) ને સોંપી દીધી.

Verse 37

अन्तर्वत्नीं च तां दृष्ट्वा तारां ताराधिपाननाम् / गर्भमुत्सृज सद्यस्त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः

ચંદ્ર સમાન મુખવાળી તારાને ગર્ભવતી જોઈને, વિપ્ર બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'તું આ ગર્ભનો તત્કાળ ત્યાગ કર.'

Verse 38

मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथञ्चन / अथो तारासृजद्गर्भं ज्वलन्तमिव पावकम्

'મારી પત્નીમાં તું કોઈ પણ રીતે ગર્ભ ધારણ કરી શકે નહીં.' ત્યારે તારાએ પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમાન તે ગર્ભનો ત્યાગ કર્યો.

Verse 39

जातमात्रो ऽथ भगवान्देवानामाक्षिपद्वपुः / ततः संशयमापन्नस्तारामकथयन्सुराः

જન્મતાની સાથે જ તે ભગવાન (દિવ્ય બાળક) એ દેવોના તેજને પણ ઝાંખું પાડી દીધું. ત્યારે સંશયમાં પડેલા દેવોએ તારાને પૂછ્યું.

Verse 40

सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः / ह्रीयमाणा यदा देवान्नाह सा साध्वसाधु वा

'સત્ય કહે, આ પુત્ર કોનો છે? સોમનો કે બૃહસ્પતિનો?' લજ્જિત થઈને તેણે દેવોને સારું કે ખરાબ કશું જ કહ્યું નહીં.

Verse 41

तदा तां शप्तुमारब्धः कुमारो दस्युहन्तमः / तं निवार्य तदाब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम्

ત્યારે દસ્યુહંતમ કુમાર તેને શાપ આપવા ઉદ્યત થયો. તેને અટકાવી ત્યારે બ્રહ્માએ તારાને સંશયથી પૂછ્યું.

Verse 42

यदत्र तथ्यं तद्ब्रूहि तारे कस्य सुतस्त्वयम् / सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम्

હે તારે, અહીં જે સત્ય છે તે કહો—આ કોનો પુત્ર છે? ત્યારે તારા હાથ જોડીને વરદાતા પ્રભુ બ્રહ્માને બોલી.

Verse 43

सोमस्यति महात्मानं कुमारं दस्युहन्तमम् / ततः सुतमुपाघ्राय सोमो राजा प्रजापतिः

આ મહાત્મા દસ્યુહંતમ કુમાર સોમનો છે. ત્યાર પછી પ્રજાપતિ રાજા સોમએ પુત્રને સ્નેહથી સૂંઘી સ્વીકાર્યો.

Verse 44

बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः / प्रतिघस्रं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः

તે બુદ્ધિમાન પુત્રનું નામ તેણે ‘બુધ’ રાખ્યું. અને બુધ પ્રતિદિન આકાશમાં ઉદય થાય છે.

Verse 45

उत्पादयामास तदा पुत्रं वे राजपुत्रिका / तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः

ત્યારે રાજપુત્રિકાએ એક પુત્રને જન્મ આપ્યો. તેના પુત્ર તરીકે મહાતેજસ્વી ઐલ પુરૂરવા થયો.

Verse 46

उर्वश्यां जज्ञिरे तस्य पत्राः षट् सुमहौजसः / प्रसह्य धर्षितस्तत्र विवशो राजयक्ष्मणा

ઉર્વશીમાંથી તેના છ મહાતેજસ્વી પુત્રો જન્મ્યા. ત્યાં રાજયક્ષ્માએ બળપૂર્વક પીડિત કરી તેને વિવશ કર્યો.

Verse 47

ततो यक्ष्माभिभूतस्तु सोमः प्रक्षिणमण्डलः / जगाम शरणायाथ पितरं सो ऽत्रिमेव तु

પછી યક્ષ્માથી પીડિત અને ક્ષીણ તેજોમંડળવાળો સોમ શરણ માટે પોતાના પિતા અત્રિ પાસે ગયો.

Verse 48

तस्य तत्पापशमनं चकारात्रिर्महायशाः / स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रीया जजवाल सर्वशः

મહાયશસ્વી અત્રિએ તેનું પાપશમન કર્યું. તે રાજયક્ષ્માથી મુક્ત થઈ સર્વત્ર શ્રીથી ઝળહળ્યો.

Verse 49

एतत्सोमस्य वै जन्म कीर्त्तितं द्विजसत्तमाः / वंशं तस्य द्विजश्रेष्ठा कीर्त्यमानं निबोधत

હે દ્વિજસત્તમો! આ રીતે સોમનું જન્મ કીર્તિત થયું. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! હવે તેના વંશનું વર્ણન સાંભળો.

Verse 50

धन्यमारोग्यमायुष्यं पुण्यं कल्मषशोधनम् / सौम्यस्य चन्म श्रुत्वैवं सर्वपापैः प्रमुच्यते

આ ધન્ય, આરોગ્યદાયક, આયુષ્યવર્ધક, પુણ્ય અને કલ્મષશોધક છે. સોમના આ જન્મને સાંભળવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.