Adhyaya 57
गङ्गानयनम् (Gaṅgānayana) — “The Bringing/Leading of the Gaṅgā”
જૈમિનીના વર્ણનરૂપે અધ્યાય શરૂ થાય છે. શુષ્ક, સુમિત્રા વગેરે તપસ્વીઓ અનેક વનો અને નદીઓ પાર કરીને રામદર્શનની ઇચ્છાથી મહેન્દ્ર પર્વત તરફ જાય છે. પછી પવિત્ર ભૂ-વર્ણન આવે છે—આદર્શ આશ્રમમંડળ અને તપોવન: શાંત વાતાવરણ, પહેલાં ભયંકર રહેલા જીવ પણ હવે શમિત, સર્વઋતુ પુષ્પ-ફળની સમૃદ્ધિ, શીતળ છાંયો, સુગંધિત પવન અને વેદપાઠનો બ્રહ્મઘોષ. જ્યેષ્ઠતા ક્રમથી પ્રવેશ કરીને ઋષિઓ ભૃગુવંશીય તપસ્વીને બ્રહ્માસન પર શાંત રીતે શિષ્યપરિવૃત જુએ છે; તેની તપસ્યાની ઉપમા એવી—જાણે એક સમયે લોકોને દહન કરી શકે એવો તેજસ્વી હવે શમન માટે તપ કરે છે. આગંતુકો શિસ્તપૂર્વક નમે છે; યજમાન અર્ઘ્ય-પાદ્યાદિ আতિથ્યવિધિ કરીને હેતુ પૂછે છે. ગોકર્ણનિવાસી મુનિઓ પોતાનો પરિચય આપી વિનંતી કરે છે કે સમુદ્રના વિક્ષોભથી સાગરમાં પડી ગયેલું પરમપાવન મહાક્ષેત્ર અને તેનું તીર્થ ફરી પ્રાપ્ત/પ્રગટ થાય; ભૃગુજ મુનિની વિષ્ણુ-અંશ શક્તિ સ્મરાવીને લુપ્ત તીર્થ પુનઃપ્રકાશિત કરવાની ક્ષમતા માગે છે—આગળ ગંગાકેન્દ્રિત હસ્તક્ષેપ અને તીર્થ-પુનઃસ્થાપનની ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गङ्गानयनं नाम षट्पञ्चशत्तमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच ततः शुष्कसुमित्राद्या मुनयः शंसितव्रताः / ययुर्दिदृक्षवो रामं महेन्द्रमचलं प्रति
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં (વાયુપ્રોક્ત) મધ્યમભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં ‘ગંગાનયન’ નામે છપ્પનમો અધ્યાય. જૈમિનિએ કહ્યું—પછી શુષ્કસુમિત્ર આદિ પ્રશંસિત વ્રતવાળા મુનિઓ રામના દર્શન માટે મહેન્દ્ર પર્વત તરફ ગયા।
Verse 2
अतीत्य सुबहून्देशान्वनानि सरितस्तथा / आसेदुरचलश्रेष्ठं क्रमेण मुनिपुङ्गवाः
ઘણા દેશો, વનો અને નદીઓ પાર કરીને તે મુનિપુંગવો ક્રમે કરીને તે શ્રેષ્ઠ પર્વતને પહોંચ્યા।
Verse 3
तमारुह्य शनैस्तस्यख्यातमाश्रममण्डलम् / प्रशान्तक्रूरसत्त्वाढ्यं शुभं मध्ये तपोवनम्
તે પર્વત પર ધીમે ધીમે ચઢીને તેઓ તેના પ્રસિદ્ધ આશ્રમ-મંડળમાં પહોંચ્યા; મધ્યમાં શુભ તપોવન હતું, જ્યાં ક્રૂર પ્રાણીઓ પણ શાંત થઈ ગયા હતા।
Verse 4
सर्वर्त्तुफलपुष्पाढ्यतरुखण्डमनोहरम् / स्निग्धच्छायमनौपम्यं स्वामोदिसुखमारुतम्
તે આશ્રમપ્રદેશ સર્વ ઋતુના ફળ-ફૂલોથી સમૃદ્ધ મનોહર વૃક્ષખંડોથી શોભિત હતો; ત્યાંની છાયા સ્નિગ્ધ અને અનુપમ હતી, અને સ્વસુગંધિત સુખદ પવન વહેતો હતો।
Verse 5
तं तदाश्रममासाद्य ब्रह्मघोषेण नादितम् / विविशुर्त्दृष्टमनसो यथावृद्धपुरस्सरम्
બ્રહ્મઘોષથી ગુંજતા તે આશ્રમને પ્રાપ્ત કરીને, તેઓ એકાગ્રમન થઈ, વડીલોને આગળ રાખી યથાક્રમે અંદર પ્રવેશ્યા।
Verse 6
ब्रह्मासने सुखासीनं मृदुकृष्णाजिनोत्तरे / शिष्यैः परिवृतं शान्तं ददृशुस्ते तपोधनाः
તેઓએ જોયો—બ્રહ્માસન પર સુખથી આસનસ્થ, મૃદુ કૃષ્ણાજિન પાથરેલું, શિષ્યોથી પરિભ્રમિત અને શાંત એવો તે તપોધન।
Verse 7
कालाग्निमिव लोकांस्त्रीन्दग्ध्वा पूर्वं निजेच्छया / तद्दोषशान्त्यै तपसि प्रवृत्तमिव् देहिनम्
જાણે કાલાગ્નિ સમાન પૂર્વે પોતાની ઇચ્છાથી ત્રિલોક દગ્ધ કરીને, પછી તે દોષની શાંતિ માટે તપમાં પ્રવૃત્ત થયેલો કોઈ દેહધારી હોય તેમ।
Verse 8
ते समेत्य भृगुश्रेष्ठं विनयाचारशालिनः / ववन्दिरे महामौनं भक्तिप्रणतकन्धराः
તેઓ વિનય અને સદાચારથી યુક્ત થઈ ભૃગુશ્રેષ્ઠ પાસે ગયા; ભક્તિથી ગળું નમાવી તે મહામૌન મુનિને વંદન કર્યું।
Verse 9
ततस्तानागतान्दृष्ट्वा मुनीन्भृगुकुलोद्वहः / अर्घपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास सादरम्
ત્યારે આવેલા મુનિઓને જોઈ ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠે અર્ઘ્ય, પાદ્ય વગેરે દ્વારા યોગ્ય રીતે અને આદરપૂર્વક પૂજન કર્યું।
Verse 10
तानासीनान्कृतातिथ्यानृषीन्देशान्तरागतान् / उवाच भृगुशार्दूलः स्मितपूर्वमिदं वचः
દેશાંતરથી આવેલા ઋષિઓને આસન આપી আতિથ્ય કરી લીધા પછી ભૃગુશાર્દૂલે સ્મિતપૂર્વક આ વચન કહ્યું।
Verse 11
स्वागतं वो महाभागा यूयं सर्वे समागताः / करणीयं किमस्माभिर्वदध्वमविचारितम्
હે મહાભાગો! આપ સૌનું સ્વાગત છે; તમે બધા અહીં સમાગમ પામ્યા છો। અમારે શું કરવું તે નિઃસંકોચ કહી દો।
Verse 12
ततस्ते मुनयो रामं प्रणम्येदमथाब्रुवन् / अवेह्यस्मान्मुनिश्रेष्ठ गोकर्णनिलयान्मुनीन्
પછી તે મુનિઓએ રામને પ્રણામ કરીને કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ગોકર્ણમાં નિવાસ કરનાર અમને મુનિઓને ઓળખો।
Verse 13
खनद्भिः सागरैर्भूमिं कस्मिंश्चित्कारणान्तरे / सतीर्थं तन्महाक्षेत्रं पतितं सागरांभसि
કોઈ અન્ય કારણસર સમુદ્રોએ ધરતીને ખોદી નાખી; તીર્થসহ તે મહાક્ષેત્ર સમુદ્રના જળમાં પડી ગયું।
Verse 14
उत्सारितार्मवजलं क्षेत्रं तत्सर्वपावनम् / उपलब्धुमभीप्सामो भवतस्तु न संशयः
જ્યાંથી સમુદ્રનું જળ દૂર કરવામાં આવ્યું છે તે ક્ષેત્ર સર્વપાવન તીર્થ છે. તેને પ્રાપ્ત કરવાની અમારી ઇચ્છા છે; આપથી તેમાં કોઈ સંશય નથી.
Verse 15
विष्णोरंशेन संजातो भवान्भृगुकुले किल / तस्मात्कर्तुमशक्यं ते त्रैलोक्ये ऽपि न किञ्चन
આપ વિષ્ણુના અંશથી ભૃગુવંશમાં જન્મ્યા છો. તેથી ત્રૈલોક્યમાં પણ આપને અશક્ય એવું કશું નથી.
Verse 16
वाञ्छितार्थप्रदो लोके त्वमेवेत्यनुशुश्रुम / वयं त्वामागताः सर्वे रामैतदभियाचितुम्
અમે સાંભળ્યું છે કે લોકમાં ઇચ્છિત ફળ આપનાર તમે જ છો. તેથી હે રામ, આ વિનંતી કરવા અમે બધા તમારી પાસે આવ્યા છીએ.
Verse 17
स त्वमात्मप्रभावेण क्षेत्रप्रवरमद्य तत् / दातुमर्हसि विप्रेन्द्र समुत्सार्यार्मवोदकम्
અતએવ હે વિપ્રેન્દ્ર, આપના આત્મપ્રભાવથી સમુદ્રનું જળ દૂર કરીને આજે તે શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્ર અમને દાન કરવા યોગ્ય છો.
Verse 18
राम उवाच एतत्सर्वमशेषण विदितं मे तपोधनाः / करणीयं च वः कृत्यं मया नात्र विचारणा
રામ બોલ્યા—હે તપોધન મુનિઓ, આ બધું મને સંપૂર્ણ રીતે વિદિત છે. તમારું કર્તવ્યકાર્ય હું કરીશ; તેમાં કોઈ વિચારણા નથી.
Verse 19
किं तु युष्मदभिप्रेतं कर्म लोके सुदारुणम् / शस्त्रसंग्रहणाच्छक्यं मयापि न तदन्यथा
પરંતુ તમારું અભિપ્રેત કર્મ લોકમાં અતિ કઠોર છે. તે માત્ર શસ્ત્ર-સંગ્રહથી જ શક્ય છે; મારા માટે પણ તેનો અન્ય ઉપાય નથી.
Verse 20
दत्तसर्वाभयो ऽहं वै न्यस्तशस्त्रः शमान्वितः / तपः समास्थितश्चर्तु प्रागेव पितृ शासनात्
મેં સર્વને અભય આપ્યું છે, શસ્ત્રો ત્યજી દીધાં છે અને શમથી યુક્ત છું. પિતાની આજ્ઞાથી હું પહેલેથી જ તપમાં સ્થિત થયો છું.
Verse 21
न जातु शस्त्रग्रहणं करिष्यामीत्यहं पुरा / प्रतिश्रुत्य सतां मध्ये तपः कर्त्तुमिहानघाः
હે અનઘો, મેં પૂર્વે સજ્જનોની વચ્ચે પ્રતિજ્ઞા કરી હતી કે હું કદી શસ્ત્ર ગ્રહણ નહીં કરું; અહીં તપ જ કરીશ.
Verse 22
शस्त्रग्रहणसाध्यत्वाद्युष्मदीप्सितवस्तुनः / किङ्कर्त्तव्यं मयात्रेति मम डोलायते मनः
તમને ઇચ્છિત વસ્તુ શસ્ત્ર ગ્રહણથી જ સિદ્ધ થાય છે; તેથી અહીં હું શું કરું—એ વિચારથી મારું મન ડોલાય છે.
Verse 23
शुष्क उपाच / सतां संरक्षणार्थाय शस्त्रसंग्रहणं तु यत् / तन्नच्यावयते सत्यद्यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा
શુષ્ક બોલ્યો—સજ્જનોના સંરક્ષણ માટે જે શસ્ત્ર-સંગ્રહ થાય છે, તે સત્યથી વિમુખ કરતો નથી; જેમ બ્રહ્માએ પ્રાચીનકાળે કહ્યું હતું.
Verse 24
तस्मादस्मद्धितार्थाय भवता ग्राह्यमायुधम् / धर्म एव महांस्तेन चरितस्ते भविष्यति
અતએવ અમારા હિતાર્થે તમે આ આયુધ ગ્રહણ કરો; તેનાથી તમારાથી મહાન ધર્મનું આચરણ થશે.
Verse 25
जैमिनिरुवाच एवं संप्रार्थ्यमानस्तु मुनिभिर्भृगुपुङ्गवः / तमनुद्रुत्य मेधावी धर्ममुद्दिश्य केवलम्
જૈમિનિએ કહ્યું—મુનિઓએ આ રીતે પ્રાર્થના કરતાં ભૃગુશ્રેષ્ઠ મેધાવી ઋષિએ માત્ર ધર્મને લક્ષ્ય કરીને તેને અનુસર્યો.
Verse 26
स तैः सह मुनिश्रेष्ठो दिशं दक्षिणपश्चिमाम् / समुद्दिश्य चचौ राजन्द्रष्टुकामः सरित्पतिम्
તે મુનિશ્રેષ્ઠ તે મુનિઓ સાથે દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશા તરફ, નદીઓના પતિને દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી, પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 27
स सह्यमचलश्रेष्ठमवतीर्य भृगूद्वहः / तत्परं सरितां पत्युस्तीरं प्राप महामनाः
ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠ મહામનાએ સહ્ય પર્વતશ્રેષ્ઠ પરથી ઉતરીને, તત્પર થઈ, નદીઓના પતિના તટે પહોંચ્યો.
Verse 28
स ददर्श महाभागः परितो मारुताकुलम् / आकरं सर्वरत्नानां पूर्यमाणमनारतम्
તે મહાભાગ્યવાને ચારે તરફ પવનથી વ્યાકુલ, સર્વ રત્નોની ખાણને અવિરત ભરાતી જોઈ.
Verse 29
अपरिज्ञेयगांभीर्यं महातामिव मानसम् / दुष्पारपारं सर्वस्य विविधग्रहसंहतिम्
તેનું ગાંભીર્ય અપરિજ્ઞેય હતું, મહાત્માઓના મન સમાન; સર્વ માટે દુષ્પાર-અપાર, જાણે વિવિધ ગ્રહોની સંહતિ.
Verse 30
अप्रधृष्य तमं लोके धातारमिव केवलम् / आत्मानमिव चात्मत्वे न्यक्कृताखिलमुद्धतम्
તે લોકમાં અપ્રધૃષ્યતમ હતું, જાણે એકલો ધાતા; આત્મત્વમાં આત્મા સમાન, જેણે સર્વ ઉદ્ધતતાને નમાવી દીધી.
Verse 31
आश्रयं सर्वसत्त्वानामापगानां च पार्थिवः / अत्यर्थचपलोत्तुगतरङ्गशतमालिनम्
હે પાર્થિવ! તે સર્વ સત્ત્વો અને નદીઓનું આશ્રય છે; અત્યંત ચપળ, ઊંચે ઉછળતી સૈંકડો તરંગમાળાથી શોભિત.
Verse 32
उपान्तोपलसंघातकुहरान्तरसंश्रयात् / विशीर्यमाणलहरीशतफेनौघसोभितम्
કાંઠે આવેલા પથ્થરોના સમૂહની ગુહાઓમાં આશ્રય લેતાં, તૂટતી સૈંકડો લહેરોના ફેનપ્રવાહથી તે શોભિત હતું.
Verse 33
गंभीरघोषं जलधिं पश्यन्मुनिगणैः सह / संसेव्यमानस्तरलैर्लहरीकणशीतलैः
મુનિગણો સાથે ગાંભીર્યભર્યો નાદ કરતો જલધિ જોતા, ચપળ લહેરકણોની શીતળતાથી તે સેવિત થતો રહ્યો.
Verse 34
मुहूर्त्तमिव राजेन्द्र तीरेनदनदीपतेः / विशश्रमे महाबाहुर्द्रष्टुकामः प्रचेतसम्
હે રાજેન્દ્ર! નદીના અધિપતિના કિનારે મહાબાહુ રામ પ્રચેતસ (વરুণ)ના દર્શન ઇચ્છીને ક્ષણમાત્ર વિશ્રામ કર્યો.
Verse 35
ततो रामः समुत्थाय दक्षिणाभिमुखः स्थितः / मेघगंभिरया वाचा वरुणं वाक्यमब्रवीत्
પછી રામ ઊભા થઈ દક્ષિણાભિમુખ ઊભા રહ્યા અને મેઘગંભીર વાણીથી વરુણને વચન કહ્યું.
Verse 36
अहं मुनिगणैः सार्द्धमागतस्त्वद्दिदृक्षया / तस्मात्स्वरूपधृङ्मह्यं प्रचेतो देहि दर्शनम्
હું મુનિગણો સાથે તને જોવા ઇચ્છાથી આવ્યો છું; તેથી હે પ્રચેતસ! સ્વરૂપ ધારણ કરીને મને દર્શન આપો.
Verse 37
इति श्रुत्वापि तद्वाक्यं वरुणो यादसां पतिः / न चचाल निजस्थानान्नृप धीरतरस्त्वयम्
હે નૃપ! તે વચન સાંભળ્યા છતાં જલચરોના અધિપતિ વરુણ પોતાના સ્થાનથી હલ્યા નહીં; તે તારા કરતાં પણ વધુ ધીર હતો.
Verse 38
पुनः पुनश्च रामेण समाहूतो ऽपि तोयराट् / न ददौ दर्शनं तस्मै प्रतिवाच्यं च नाभ्यधात्
રામે વારંવાર બોલાવ્યા છતાં જલરાજ વરુણે તેને દર્શન આપ્યા નહીં અને કોઈ પ્રતિઉત્તર પણ ન આપ્યો.
Verse 39
अलङ्घनीयं तद्वाक्यं वरुणेनावधीरितम् / अत्यन्तमिति कार्यार्थी विदुषा समुपेक्षितम्
વરুণે કહેલું તે વચન લંઘનીય નહોતું, છતાં તેનું અપમાન થયું. ‘અત્યંત’ એમ માની કાર્યસિદ્ધિ ઇચ્છનાર વિદ્વાને પણ તેને ઉપેક્ષ્યું.
Verse 40
ततः प्रचेतसा वाक्यं मन्यमानो ऽवधीरितम् / चुकोप तमभिप्रेक्ष्य रामः शस्त्रभृतां वरः
પછી પ્રચેતસ (વરুণ)નું વચન અપમાનિત થયું એમ માની, તેને જોઈને જ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ રામ ક્રોધિત થયો.
Verse 41
संक्षुब्धसागराकारः स तदा स्वबलाश्रयात् / निस्तोयमर्णवं कर्तुमियेष रुषितो भृशम्
ત્યારે તે ક્ષુબ્ધ સાગર સમાન થયો; પોતાના બળના આશ્રયે અત્યંત ક્રોધિત થઈ સમુદ્રને નિર્જળ કરવા ઇચ્છ્યો.
Verse 42
ततो जलमुपस्पृश्य समीपे विजयं धनुः / ततः प्रणम्य मनसा शर्वं रामो महाद्धनुः
પછી જળ સ્પર્શ કરીને નજીકનું ‘વિજય’ ધનુષ્ય લીધું; ત્યારબાદ મહાધનુર્ધર રામે મનથી શર્વ (શિવ)ને પ્રણામ કર્યો.
Verse 43
गृहीत्वारोपयामास क्रोधसंरक्तलोचनः / अभिमृश्य धनुःश्रेष्ठं सगुणं भृगुसत्तमः
ક્રોધથી રક્ત થયેલી આંખોવાળા ભૃગુકુલશ્રેષ્ઠ (રામ) એ તેને પકડીને ચઢાવ્યું; ધનુષ્યશ્રેષ્ઠને સ્પર્શ કરીને તેમાં પ્રત્યંચા ચડાવી.
Verse 44
पश्यतां सर्वभूतानां ज्याघोषमकरोत्तदा / ज्याघोषः शुश्रुवे तस्य दिविस्पृगतिनिष्ठुरः
સર્વ ભૂતો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે તેણે ધનુષ્યની જ્યાનો ઘોર નાદ કર્યો. તેનો કઠોર જ્યાઘોષ આકાશને સ્પર્શતો સર્વત્ર સંભળાયો.
Verse 45
चचाल निखिलायेन सप्तद्वीपार्मवा मही / ततः सरभसं रामश्चापे कालानलोपमम्
સપ્તદ્વીપો અને સમુદ્રો સહિત આખી ધરતી એકસાથે કંપી ઉઠી. ત્યારબાદ રામે ઉતાવળે પોતાના ધનુષ્યને કાલાગ્નિ સમાન પ્રચંડ કર્યું.
Verse 46
सुवर्मपुङ्खं विशिखं संदधे शरसत्तमम् / तस्मिन्नस्त्रं महाघोरं भार्गवं वह्निदैवतम्
સુવર્ણ પંખવાળો, તીક્ષ્ણ અગ્રવાળો શ્રેષ્ઠ બાણ તેણે ચઢાવ્યો. એ બાણ પર અગ્નિદેવાધિષ્ઠિત, ભયંકર ભાર્ગવ અસ્ત્રનું સંધાન કર્યું.
Verse 47
युयोज भृगुशार्दूलः समन्त्राभ्यासमोक्षणम् / ततश्चचाल वसुधा सशैलवनकानना
ભૃગુશાર્દૂલે મંત્રાભ્યાસ સહિત તેનું પ્રયોગ અને વિમોચન કર્યું. ત્યારે પર્વતો, વનો અને કાનનો સહિત ધરતી કંપી ઉઠી.
Verse 48
प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः / संधितास्त्रं भृगुश्रेष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनम्
દેવો, અસુરો અને મહોરગો પરમ ઉથલપાથલમાં પડી ગયા. ભૃગુશ્રેષ્ઠે સંધાયેલ અસ્ત્ર જોઈ, જેના નેત્રો ક્રોધથી રક્તિમ હતા.
Verse 49
दृष्ट्वा संभ्रान्तमनसो बभूवुः सचराचराः / सदिग्दाहभ्रपटलैरभवन्संवृता दिशः
તે દૃશ્ય જોઈને ચરાચર સર્વ પ્રાણીઓ ભયથી વ્યાકુળ થયા. દિશાદાહના ધુમ્મસ-મેઘપટલોથી સર્વ દિશાઓ ઢંકાઈ ગઈ.
Verse 50
ववुश्च परुषा वाता रजोव्याप्ता महारवाः / मन्दरश्मिरशीतांशुरभूतसंरक्तमण्डलः
કઠોર પવન ફૂંકાયો અને ધૂળથી વ્યાપ્ત ભયંકર ગર્જનાઓ ઊઠી. મંદ કિરણો ધરાવતો ચંદ્ર પણ રક્તવર્ણ મંડળવાળો દેખાયો.
Verse 51
सोल्कापाताशनिर्वृष्टिर्बभूव रुधिरोदका / किमेतदिति संभ्रान्ता धूमोद्गारातिभीषणम्
ઉલ્કાપાત અને વજ્રપાતની વર્ષા થઈ, અને પાણી પણ લોહી જેવું બન્યું. ‘આ શું છે?’ કહી સૌ ગભરાયા; ધુમાડાનો ઉદ્ગાર અત્યંત ભયંકર હતો.
Verse 52
अधिरोपितदिव्यास्त्रं प्रचकर्ष महाशरम् / धनुर्विकर्षमाणं तं स्फुरज्ज्वालाग्रसायकम्
દિવ્યાસ્ત્રથી સંયુક્ત તે મહાશરને તેણે ખેંચ્યો. ધનુષ ખેંચતાં જ જ્વાલાગ્ર બાણ ઝળહળી ઊઠ્યું.
Verse 53
ददृशुर्मुनयो रामं कल्पान्तानलसन्निभम् / आकर्णाकृष्टकोदण्डमण्डलाभ्यं तरस्थितम्
મુનિઓએ રામને કલ્પાંત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી જોયા. તેમણે કોદંડને કાન સુધી ખેંચી, મહાવેગે સ્થિર ઊભા રહ્યા.
Verse 54
तस्य प्रतिभयाकारं दुष्प्रापमभवद्वपुः / विकृष्टधनुषस्तस्य रूपमुग्रं रवेरिव
તેનું શરીર ભયજનક આકારવાળું અને દુર્લભપ્રાપ્ય બન્યું. ધનુષ ખેંચેલા તેનું રૂપ સૂર્ય સમાન ઉગ્ર હતું.
Verse 55
कल्पान्ते ऽभ्युदितस्येव मण्डलं परिवेषितम् / कल्पान्ताग्नसमज्वालाभीषणं स्फुरतो वपुः
કલ્પાંતમાં ઉદિત સૂર્યના પરિવેષવાળા મંડળ જેવી છબી હતી. તેનું ઝળહળતું શરીર પ્રલયાગ્નિની જ્વાળાઓ સમાન ભયંકર હતું.
Verse 56
तस्यालक्ष्यत चक्रम्य हरेरिव च मण्डलम् / स्फुरत्क्रोधानलज्वालापरीतस्यातिरौद्रताम्
તેની આસપાસ હરિના ચક્રમંડળ જેવી એક વૃત્તિ દેખાઈ. ક્રોધાગ્નિની જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલ તેની અતિ રૌદ્રતા પ્રગટ થઈ.
Verse 57
अवाप विष्णोः स तदा नरसिंहाकृतेरिव / वपुर्विकृष्टचापस्य भृकुटीकुटिलाननम्
ત્યારે તેણે વિષ્ણુના નરસિંહ-આકાર સમાન દેહ ધારણ કર્યો. ધનુષ ખેંચેલા તેના મુખ પર ભ્રુકુટી વાંકી થઈ ભયંકર લાગી.
Verse 58
रामस्याभूद्भवस्येव दिधक्षोस्त्रिपुरं पुरा / जाज्वल्यमानवपुषं तं दृष्ट्वा सहसा भयात्
રામનું રૂપ એવું બન્યું જાણે પૂર્વે ત્રિપુર દહન કરવા ઉદ્યત ભવ (શિવ)નું હોય. જ્વલંત દેહવાળા તેને જોઈ સૌ અચાનક ભયથી થરથરી ઉઠ્યા.
Verse 59
प्रसीद जय रामेति तुष्टुवुर्मुनयो ऽखिलाः / ततो ऽस्त्राग्निस्फुरद्धूमपटलैः शकलीकृतम्
“પ્રસીદ, જય રામ” કહી સર્વ મુનિઓએ સ્તુતિ કરી. ત્યારબાદ અસ્ત્રાગ્નિના ઝગમગતા ધુમાડાના પડદાઓએ બધું જ ચુરચુર કરી નાખ્યું.
Verse 60
बभूव च्छन्नमंभोधेरन्तः पुरमशैषतः / ज्वलदस्त्रानलज्वालाप रितापपराहतः
સમુદ્રની અંદરનું નગર સર્વત્રથી સંપૂર્ણ રીતે ઢંકાઈ ગયું. જ્વલંત અસ્ત્રાગ્નિની જ્વાળાઓના તાપથી તે અત્યંત પીડિત બન્યું.
Verse 61
अत्यरिच्यत संभ्रान्तसलिलौघ उदन्वतः / तिमिङ्गिलतिमिग्राहनक्रमत्स्याहिकच्छपाः
સમુદ્રનો ગભરાયેલો જળપ્રવાહ અતિશય વધ્યો. તિમિંગિલ, તિમિગ્રાહ, મગર, માછલીઓ, સાપ અને કાચબા અશાંત થયા.
Verse 62
प्रजग्मुः परमामार्त्तिं प्राणिनः सलिलेशयाः / उत्पतन्निपतत्ताम्यन्नानासत्त्वोद्धतोर्मिभिः
જળમાં વસતા પ્રાણીઓ પરમ પીડાને પામ્યા. અનેક સત્ત્વોથી ઉદ્ધત થયેલી તરંગોમાં તેઓ ઉછળતા, પડતા અને થાકી વ્યાકુળ બનતા રહ્યા.
Verse 63
प्रक्षोभं भृशमंभोधिः सहसा समुपागमत् / त्रासरासं च विपुलमंभसा प्लवता सह
સમુદ્ર અચાનક અત્યંત ક્ષોભને પામ્યો. વહેતા જળ સાથે ભય અને કકળાટ પણ બહુ વધ્યો.
Verse 64
उद्वेलतामितस्तप्ताः सलिलान्तरचारिणः / ततस्तस्माच्छराज्ज्वालाः फूत्कृताशेष भीषणाः
ચારેય તરફ ઉછળતા જળમાં ફરતા પ્રાણીઓ દાહથી તપ્ત થયા. ત્યારબાદ તે શરથી ફૂંકાર સાથે અત્યંત ભયંકર જ્વાળાઓ પ્રગટ થઈ.
Verse 65
निरूपितमिव व्यक्तं निश्चेरुः सर्वतो दिशम् / ततः प्रचण्डपवनैः सर्वतः परिवर्त्तितम्
એ જ્વાળાઓ જાણે સ્પષ્ટ રીતે દેખાતી હોય તેમ સર્વ દિશામાં ફેલાઈ ગઈ. પછી પ્રચંડ પવનોએ તેને ચારે તરફથી ઘુમાવી ઉથલપાથલ કરી નાખ્યું.
Verse 66
अग्निज्वालामयं रक्तवितानाभमलक्ष्यत / प्रलयाब्धेरिवात्यर्थमस्त्राग्निव्याकुलांभसः
અસ્ત્રાગ્નિથી વ્યાકુળ થયેલું તે જળ, પ્રલયસમુદ્ર જેવું અત્યંત ભયંકર—લાલ વિતાન સમાન, અગ્નિજ્વાળાઓથી ભરેલું દેખાતું હતું.
Verse 67
समुद्रिक्ततया तस्य तरङ्गास्तीरमभ्ययुः / अस्त्राग्निविद्धाकुलितजलघोषेण भूयसा
તેના પ્રચંડ ઉછાળને કારણે તરંગો કિનારે ધસી આવ્યા. અસ્ત્રાગ્નિથી વિદ્ધ થયેલા જળનો ઘોર ગર્જન વધુ જ વધ્યો.
Verse 68
ककुभो बधिरीकुवन्नलक्ष्यत पयोनिधिः / परितो ऽस्त्रानलज्वालापरिवीतजलाविलः
ચારેય તરફ અસ્ત્રાગ્નિની જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલો, જળથી ગૂંચવાઈ ધૂંધળો થયેલો તે સમુદ્ર દિશાઓને બહેરો કરી દેતો દેખાતો હતો.
Verse 69
जगाम परमामार्त्तिं सह्यः सद्यस्तदाश्रयः / आकर्णाकृष्टकोदण्डं दृष्ट्वा रामं पयोनिधिः
સહ્યનો આશ્રય લેનારો સમુદ્ર, કાન સુધી ખેંચેલા કોદંડધારી શ્રીરામને જોઈ તરત જ પરમ વ્યાકુળ થયો।
Verse 70
विषादमगमत्तीव्रं यमं दृष्ट्वेव पातकी / भयकंपितसर्वाङ्गस्ततो नदनदीपतिः
જેમ પાપી યમને જોઈ તીવ્ર વિષાદમાં પડે, તેમ નદ-નદીઓનો અધિપતિ સમુદ્ર ભયથી સર્વ અંગ કંપતો અત્યંત શોકમાં ડૂબી ગયો।
Verse 71
विहाय सहजं धैर्यं भीरुत्वं समुपागमत् / ततः स्वरूपमास्थाय सर्वाभरणभूषितः
સહજ ધૈર્ય છોડીને તે ભીરુતા પામ્યો; પછી પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને સર્વ આભૂષણોથી શોભિત થયો।
Verse 72
उत्तीर्यमाणः स्वजलं वरुणः प्रत्यदृश्यत / कृताञ्जलिः सार्वहस्तः प्रचेता भार्गवान्तिकम्
પોતાના જળમાંથી ઉપર ઊઠતો વરુણ પ્રગટ થયો; કરજોડીને, સર્વ હાથોથી નમસ્કાર કરતો પ્રચેતા (વરુણ) ભાર્ગવના સમીપ આવ્યો।
Verse 73
त्वरयाभ्यायायौ शीघ्रसायकाद्भीतभीतवत् / अभ्येत्याकृष्टधनुषः स तस्य चरणाब्जयोः
ઝડપી બાણોથી ભયભીત થઈ તે ઉતાવળે દોડી આવ્યો; ધનુષ ખેંચેલા શ્રીરામ પાસે પહોંચી તેમના ચરણકમળોમાં પડી ગયો।
Verse 74
अब्रवीच्च भृशं भीतः संभ्रमाकुलिताक्षरम् / रक्ष मां भृगुशार्दूल कृपया शरणागतम्
તે અત્યંત ભયભીત થઈ, ગભરાયેલા અક્ષરો સાથે બોલ્યો— “હે ભૃગુશાર્દૂલ! કૃપા કરીને મારી રક્ષા કરો; હું શરણાગત છું।”
Verse 75
अपराधमिमं राम मया कृतमजानता / स्थितो ऽस्मि तव निर्देशेशाधि किं करवाणि वै
“હે રામ! અજાણતાં મેં આ અપરાધ કર્યો છે. હું તમારા આદેશ હેઠળ ઊભો છું; હવે હું શું કરું?”
Frequently Asked Questions
A group of Gokarṇa-based sages travel to Mahendra, enter a sanctified āśrama, honor a Bhr̥gu-lineage ascetic, and request his help in recovering or re-establishing a supremely purifying kṣetra/tīrtha that has fallen into the ocean—preparing the ground for a Gaṅgā-related resolution.
Ātithi-satkāra (guest-honoring) is foregrounded: the host properly receives the visiting munis with arghya and pādya and invites their intention, modeling āśrama-dharma as the social technology that authorizes sacred knowledge transmission.
It is chiefly tīrtha-geographic with genealogical legitimation: the problem concerns a displaced sacred site and its tīrtha, while the capacity to resolve it is grounded in the host’s Bhr̥gu lineage and Viṣṇu-aṃśa authority within the Purāṇic world-map.