Adhyaya 56

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सागरोपाख्यानेशुमतो राज्यप्राप्तिर्नाम पञ्चपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५५// जैमिनिरुवाच एतत्ते चरितं सर्वं सगरस्य महात्मनः / संक्षेपविस्तराभ्यां तु कथितं पापनाशनम्

આ રીતે વાયુપ્રોક્ત શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના મધ્યમ ભાગના તૃતીય ઉપોદ્ઘાતપાદમાં સાગરોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘અંશુમંતની રાજ્યપ્રાપ્તિ’ નામે પંચપંચાશત્તમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. જૈમિનિ બોલ્યા—મહાત્મા સગરનું આ સર્વ ચરિત્ર સંક્ષેપ અને વિસ્તારથી કહેલું છે; તે પાપનાશક છે।

Verse 2

खण्डों ऽयं भारतो नाम दक्षिणोत्तरमायतः / नवयोजनसाहस्रं विस्तारपरिमण्डलम्

આ ‘ભારત’ નામનો ખંડ દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી વિસ્તરેલો છે; તેનો વિસ્તાર-પરિમાણ નવ હજાર યોજન છે।

Verse 3

पुत्रैस्तस्य नरेद्रस्य मृगयद्भिस्तुरङ्गमम् / योजनानां सहस्रं तु खात्वाष्टौ विनिपातिताः

તે નરેન્દ્રના પુત્રો ઘોડાની શોધ કરતાં એક હજાર યોજન સુધી ધરતી ખોદતા ગયા; તેમામાંથી આઠ જણ પતિત થઈ વિનષ્ટ થયા।

Verse 4

सागरस्य सुतैर्यस्माद्वर्द्धितो मकरालयः / ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान्

સગરના પુત્રો દ્વારા મકરાલય સમુદ્ર વધ્યો; ત્યારથી લોકોમાં તેને ‘સાગર’ નામ પ્રાપ્ત થયું।

Verse 5

ब्रह्मपादावधि महीं सतीर्थक्षेत्रकाननाम् / अब्धिः संक्रमयामास परिक्षिप्य निजांभसा

સમુદ્રે પોતાના જળથી બ્રહ્મપાદ સુધીની તે ધરતીને—તીર્થ, ક્ષેત્ર અને વનો સહિત—ચારેય તરફથી ઘેરીને જલમય કરી દીધી।

Verse 6

ततस्तन्निलयाः सर्वे सदेवासुरमानवाः / इतस्ततश्च संजाता दुःखेन महतान्विताः

પછી તે તે નિવાસોમાં રહેનારા સર્વે—દેવ, અસુર અને માનવ—અહીંથી ત્યાં જન્મ્યા અને મહાન દુઃખથી યુક્ત થયા.

Verse 7

गोकर्णं नाम विख्यातं क्षेत्रं सर्वसुरार्चितम् / सार्द्धयोजनविस्तारं तीरे पश्चिम वारिधेः

ગોકર્ણ નામે વિખ્યાત ક્ષેત્ર સર્વ દેવોથી પૂજિત છે; પશ્ચિમ સમુદ્રના કિનારે તેનું વિસ્તરણ દોઢ યોજન છે.

Verse 8

तत्रासंख्यानि तीर्थानि मुनिदेवालयाश्च वै / वसंति सिद्धसंघाश्च क्षेत्रे तस्मिन्पुरा नृप

હે નૃપ! ત્યાં અસંખ્ય તીર્થો અને મુનિઓના દેવાલય છે; તે ક્ષેત્રમાં પ્રાચીન કાળથી સિદ્ધોના સમૂહો વસે છે.

Verse 9

क्षेत्रं तल्लोकविख्यातं सर्वपापहरं शुभम् / तत्तीर्थमब्धेरपतद्भागे दक्षिणपश्चिमे

તે ક્ષેત્ર લોકવિખ્યાત, શુભ અને સર્વ પાપ હરનારું છે; તેનું તીર્થ સમુદ્રના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ભાગમાં સ્થિત છે.

Verse 10

यत्र सर्वे तपस्तप्त्वा मुनयः संशितव्रताः / निर्वाणं परमं प्राप्ताः पुनरावृत्तिवर्जितम्

જ્યાં કઠોર વ્રતવાળા મુનિઓએ તપ કરીને પરમ નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું, જે પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) રહિત છે.

Verse 11

तत्त्रेत्रस्य प्रभावेण प्रीत्या भूतगणैः सह / देव्या च सकलैर्देवैर्नित्यं वसति शङ्करः

તે ત્રેત્રક્ષેત્રના પ્રભાવથી, ભૂતગણો સાથે પ્રીતિપૂર્વક, તેમજ દેવી અને સર્વ દેવો સાથે શંકર સદા ત્યાં નિવાસ કરે છે।

Verse 12

एनांसि यत्समुद्दिश्य तीर्थयात्रां प्रकुर्वताम् / नृणामाशु प्रणश्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत्

જે તીર્થને ઉદ્દેશીને લોકો તીર્થયાત્રા કરે છે, તેમના પાપો પવનમાં સૂકા પાનની જેમ ઝડપથી નાશ પામે છે।

Verse 13

तत्क्षेत्रसेवनरतिर् नैव जात्वभिजायते / समीपे वसमानोनामपि पुंसां दुरात्मनाम्

તે ક્ષેત્રની સેવામાં રતિ દુષ્ટાત્મા પુરુષોમાં, નજીક વસતા હોવા છતાં પણ, ક્યારેય જન્મતી નથી।

Verse 14

महाता सुकृतेनैव तत्क्षेत्रगमने रतिः / नृणां संजायते राजन्नान्यथा तु कथञ्चन

હે રાજન! માત્ર મહાન પુણ્યથી જ મનુષ્યોમાં તે ક્ષેત્રે જવાની રતિ જન્મે છે; અન્યથા ક્યારેય નહીં।

Verse 15

निर्बन्धेन तु ये तस्मिन्प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः / म्रियन्ते नृप सद्यस्ते स्वर्गं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम्

હે નૃપ! જે સ્થાવર-જંગમ પ્રાણીઓ તે સ્થળે અનિવાર્ય રીતે મરે છે, તેઓ તરત જ શાશ્વત સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 16

स्मृत्यापि सकलैः पापैर्यस्य मुच्येत मानवः / क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं सर्वतीर्थनिकेतनम्

જેનું સ્મરણ માત્રથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય, તે ક્ષેત્રોમાં ઉત્તમ ક્ષેત્ર છે, સર્વ તીર્થોનું નિવાસસ્થાન છે.

Verse 17

स्नात्वा चैतेषु तीर्थेषु यजन्तश्च सदाशिवम् / सिद्धिकामा वसंति स्म मुनयस्तत्र केचन

આ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને અને સદાશિવની આરાધના કરતાં, સિદ્ધિ ઇચ્છતા કેટલાક મુનિઓ ત્યાં નિવાસ કરે છે.

Verse 18

कामक्रोधविनिर्मुक्ता ये तस्मिन्वीतमत्सराः / निवसंत्यचिरेणैव तत्सिद्धिंप्राप्नुवन्ति हि

જે ત્યાં કામ-ક્રોધથી મુક્ત અને મત્સરરહિત થઈને વસે છે, તેઓ અચિરেই તે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 19

जपहोमरताः शान्ता निपता ब्रह्मचारिणः / वसंति तस्मिन्ये ते हि सिद्धिं प्राप्स्यन्त्यभीप्सिताम्

જે જપ-હોમમાં રત, શાંત, વિનયી બ્રહ્મચારી બની ત્યાં વસે છે, તેઓ નિશ્ચયે ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 20

दानहोमजपाद्यं वै पितृदेवद्विजार्चनम् / अन्यस्मात्कोटिगुणितं भवेत्तस्मिन्फलं नृप

હે નૃપ! ત્યાં દાન, હોમ, જપ વગેરે તથા પિતૃ, દેવ અને દ્વિજોની અર્ચના—આ બધાનું ફળ અન્ય સ્થળ કરતાં કરોડગણું થાય છે.

Verse 21

अंभोधिसलिले मग्न तस्मिन् क्षेत्रे ऽतिपावने / महता तपसा युक्ता मुनयस्तन्निवासिनः

સમુદ્રના જળમાં ડૂબેલા તે અતિપાવન ક્ષેત્રમાં, ત્યાં નિવાસ કરનારા મુનિઓ મહાન તપસ્યાથી યુક્ત હતા.

Verse 22

सह्यं शिखरिणं श्रेष्ठं निलयार्थं समारुहन् / वसंतस्तत्र ते सर्वे संप्रधार्य परस्परम्

નિવાસ માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ શિખરો ધરાવતાં સહ્ય પર્વત પર ચઢાણ કર્યું; અને ત્યાં સૌએ પરસ્પર વિચાર કરીને વસવાટ કર્યો.

Verse 23

सहेन्द्राद्रौ तपस्यन्तं रामं गन्तुं प्रचक्रमुः / राजोवाच / अगस्त्यपीततोये ऽब्धौ परितो राजनन्दनैः

સહ્યેન્દ્ર પર્વત પર તપ કરતા રામ પાસે જવા તેઓ પ્રસ્થાન કર્યા. રાજાએ કહ્યું—હે રાજનંદનો, અગસ્ત્યે પીધેલા જળવાળો સમુદ્ર ચારે તરફ…

Verse 24

खात्वाधः पातिते क्षेत्रे सतीर्थाश्रमकानने / भूभागेषु तथान्येषु पुरग्रमाकरादिषु

ખોદીને નીચે પાડી દેવાયેલા તે ક્ષેત્રમાં, તીર્થ-આશ્રમ-વનમાં; તેમજ અન્ય ભૂભાગોમાં—નગરો, ગામો, ખાણો વગેરેમાં પણ.

Verse 25

विनाशितेषु देशेषु समुद्रोपान्तवर्त्तिषु / किमकार्षुर्मुनिश्रेष्ठ जनास्तन्निलयास्ततः

સમુદ્રકાંઠે આવેલા દેશો નાશ પામ્યા પછી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, ત્યાં નિવાસ કરનારા લોકો પછી શું કર્યું?

Verse 26

तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्प्रस्थितान्यत्र वा ततः / कियता चैव कालेन संपूर्णो ऽभूदपांनिधिः / केन वापि प्रकारेण ब्रह्मन्नेतद्वदस्व मे

શું તેઓ ત્યાં જ કષ્ટપૂર્વક રહ્યા, કે ત્યાંથી અન્યત્ર પ્રસ્થાન કર્યું? અને કેટલા સમયમાં જલનિધિ (સમુદ્ર) ફરી પૂર્ણ થયો? હે બ્રહ્મન, કયા પ્રકારે આ બન્યું તે મને કહો।

Verse 27

जैमिनिरुवाच अनूपेषु प्रदेशेषु नाशितेषु दुरात्मभिः

જૈમિનિએ કહ્યું—જ્યારે દુષ્ટાત્માઓએ અનૂપ પ્રદેશો (જળભૂમિઓ) નાશ કર્યા હતા।

Verse 28

जनास्तन्निलयाः सर्वे संप्रयाता इतस्ततः / तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्केचित्क्षेत्रनिवासिनः

તે નિવાસસ્થાનના બધા લોકો અહીંથી ત્યાં ચાલ્યા ગયા; પરંતુ કેટલાક ક્ષેત્રનિવાસીઓ ત્યાં જ કષ્ટપૂર્વક રહ્યા।

Verse 29

एतस्मिन्नेव काले तु राजन्नंशुमतः सुतः / बभूव भुविधर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः

એ જ સમયમાં, હે રાજન, અંશુમાનનો પુત્ર ધર્માત્મા ‘દિલીપ’ નામે પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 30

राज्ये ऽभिषिच्य तं सम्यग्भुक्तभोगोंऽशुमान्नृपः / वनं जगाम मेधावी तपसे धृतमानसः

તેને યોગ્ય રીતે રાજ્યાભિષેક કરાવી, ભોગો ભોગવી ચૂકેલા રાજા અંશુમાન મજબૂત મનથી તપ માટે વનમાં ગયા।

Verse 31

दिलीपस्तु ततःश्रीमानशेषां पृथिवीमिमाम् / पालयामास धर्मेण विजित्य सकलानरीन्

પછી શ્રીમાન દિલીપે સર્વ શત્રુઓને જીતીને ધર્મપૂર્વક આ સમગ્ર પૃથ્વીનું પાલન કર્યું।

Verse 32

भगीरथो नाम सुतस्तस्यासील्लोकविश्रुतः / सर्वधर्मार्थकुशलः श्रीमानमितविक्रमः

તેનો પુત્ર ‘ભગીરથ’ નામે લોકવિખ્યાત હતો; તે સર્વ ધર્મ-અર્થમાં કુશળ, શ્રીમાન અને અમિત પરાક્રમી હતો।

Verse 33

राज्ये ऽभिषिच्य तं राजा दिलीपो ऽपि वनं ययौ / स चापि पालयन्नुर्वीं सम्यग्विहतकण्टकाम्

તેને રાજ્યાભિષેક કરીને રાજા દિલીપ પણ વનમાં ગયા; અને તેણે પણ કંટકરહિત, સુવ્યવસ્થિત પૃથ્વીનું યોગ્ય રીતે પાલન કર્યું।

Verse 34

मुमुदे विविधैर्भोगैर्दिवि देवपतिर्यथा / स शुश्रावात्मनः पूर्वं पूर्वजानां महीपतिः

તે વિવિધ ભોગોથી સ્વર્ગમાં દેવપતિ જેમ આનંદિત થયો; અને તે મહીપતિએ પોતાના પૂર્વજોના પૂર્વવૃત્તાંત પણ સાંભળ્યા।

Verse 35

निरये पतनं घोरं विप्रकोपसमुद्भवम् / ब्रह्मदण्डहतान्सर्वान्पितञ्छ्रुत्वातिदुःखितः

વૈપ્રકોપથી ઉત્પન્ન નરકમાં ભયંકર પતન અને બ્રહ્મદંડથી દંડિત થયેલા પોતાના સર્વ પિતૃઓની વાત સાંભળી તે અત્યંત દુઃખિત થયો।

Verse 36

राज्ये बन्धुषु भोगे वा निर्वेदं परमं ययौ / स मन्त्रिप्रवरे राज्यं विन्यस्य तपसे वनम्

તે રાજ્ય, બંધુજનો અને ભોગોમાં પરમ વૈરાગ્યને પામ્યો. શ્રેષ્ઠ મંત્રીને રાજ્ય સોંપીને તે તપ માટે વનમાં ગયો.

Verse 37

प्रययौ स्वपितॄन्नाकं निनीषुर्नृपसत्तमः / तपसा महाता पूर्वमायुषे कमलोद्भवम्

નૃપતિશ્રેષ્ઠ પોતાના પિતૃઓને સ્વર્ગે પહોંચાડવા ઇચ્છીને પ્રસ્થાન કર્યો. મહાન તપથી તેણે પહેલાં કમલોદ્ભવ બ્રહ્માને આયુષ્ય માટે આરાધ્યા.

Verse 38

आराध्य तस्माल्लेभे च यावदायुर्निजेप्सितम् / ततो गङ्गां महाराज समाराध्य प्रसाद्य च

તેમની આરાધના કરીને તેણે પોતાની ઇચ્છિત પૂર્ણ આયુષ્ય પ્રાપ્ત કરી. પછી, હે મહારાજ, ગંગાદેવીને પણ સમારાધી પ્રસન્ન કરી.

Verse 39

वरमागमनं वव्रे दिवस्तस्या महींप्रति / ततस्तां शिरसा धर्त्तु तपसाऽराधयच्छिवम्

તેણીએ સ્વર્ગથી પૃથ્વી પર આવવાનો વર માગ્યો. ત્યારબાદ તેને શિરે ધારણ કરવા તેણે તપથી શિવની આરાધના કરી.

Verse 40

स चापि तद्वरं तस्मै प्रददौ भक्तवत्सलः / मेरोर्मूर्ध्नस्ततो गङ्गां पतं ती शिरसात्मनः

ભક્તવત્સલ શિવે તેને તે વર આપ્યો. ત્યારબાદ મેરુના શિખર પરથી ગંગા તેના શિરે ધારણ થઈને પ્રવાહિત થઈ.

Verse 41

सग्राहनक्रमकरां जग्राह जगतां पतिः / सा तच्छिरः समासाद्य महावेगप्रवाहिनी

જગતોના પતિએ ગ્રાહ-નક્ર-મકરો સહિત તે પ્રવાહને ધારણ કર્યો; મહાવેગે વહેતી તે તેની શિરે પહોંચી ગઈ.

Verse 42

तज्जटामण्डले शुभ्रे विलिल्ये सातिगह्वरे / चुलकोदकवच्छंभोर्विलीनां शिरसि प्रभोः

તેના શુભ્ર અને અત્યંત ગહવર જટામંડળમાં તે વિલીન થઈ ગઈ; જેમ ચુલકનું જળ, તેમ પ્રભુ શંભુના શિરે સમાઈ ગઈ.

Verse 43

विलोक्य तत्प्रमोक्षाय पुनराराधयद्धरम् / स तां शर्वप्रसादेन लब्ध्वा तु भुवमागताम्

તેના મુક્તિ માટેનો ઉપાય જોઈ તેણે ફરી ધર્મ/હરને આરાધ્યા; શર્વના પ્રસાદથી તેને પ્રાપ્ત કરીને તે ભૂમિ પર આવી પહોંચી.

Verse 44

आनिन्ये सागरा दग्धा यत्र तां वै दिशं प्रति / सऽनुव्रजन्ती राजानं राजर्षेर्यजतः पथि

જ્યાં સાગરપુત્રો દગ્ધ પડ્યા હતા તે દિશા તરફ તેણે તેને લઈ ગયો; અને યજ્ઞ કરતા રાજર્ષિના માર્ગે તે રાજાને અનુસરી ચાલતી રહી.

Verse 45

तद्यज्ञवाटमखिलं प्लावयामास सर्वतः / स तु राजऋषिः क्रुद्धो यज्ञवाटे ऽखिले तया

તેણે તે યજ્ઞવાટને સર્વ તરફથી સંપૂર્ણપણે પ્લાવિત કરી દીધો; અને તેના કારણે આખો યજ્ઞવાટ જળમય થતાં રાજર્ષિ ક્રોધિત થયો.

Verse 46

मग्ने गण्डूषजलवत्स पपौ तामशेषतः / अतन्द्रितो वर्षशतं शुश्रूषितवा स तं पुनः

મગ્ન થઈ તેણે ગંડૂષજળ સમાન તે જળ સંપૂર્ણપણે પી લીધું. પછી તે અળસ વિના સો વર્ષ સુધી ફરી તેની સેવા કરતો રહ્યો.

Verse 47

तस्मात्प्रसन्नान्नृपतिर्लेमे गङ्गां महात्मनः / उषित्वा सुचिरं तस्यनिसृता जठराद्यतः

આથી પ્રસન્ન થઈ રાજાએ તે મહાત્માની ગંગાને સ્વીકારી. ત્યાં બહુ સમય રહીને તે ગંગા તેના જઠરથી બહાર નીકળી આવી.

Verse 48

प्रथितं जाह्नवीत्यस्यास्ततो नामाभवद्भुवि / भगीरथानुगा भूत्वा तत्पितॄणामशेषतः

ત્યાંથી પૃથ્વી પર તેનું પ્રસિદ્ધ નામ ‘જાહ્નવી’ થયું. ભગીરથને અનુસરી તે તેના સર્વ પિતૃઓ માટે (ઉદ્ધારકર્ત્રી) બની.

Verse 49

निजांभसास्थिभस्मानि सिषेच सुरनिम्नगा / ततस्तदंभसा सिक्तेष्वस्थिभस्मसु तत्क्षणात्

દેવનદીએ પોતાના જળથી તે અસ્થિભસ્મને સિંચન કર્યું. પછી તેના જળથી ભીંજાયેલા તે અસ્થિભસ્મ પર તત્ક્ષણે (ફળ પ્રગટ થયું).

Verse 50

निरयात्सागराः सर्वे नष्टपापा दिवं ययुः / एवं सा सागरान्सर्वान्दिवं नीत्वा महान्दी

બધા સાગરપુત્રો નરકમાંથી મુક્ત થઈ, પાપ નાશ પામી સ્વર્ગે ગયા. આ રીતે તે મહાનદી ગંગાએ તેમને સૌને સ્વર્ગે પહોંચાડ્યા.

Verse 51

तेनैव मार्गेण जवात्प्रयाता पूर्वसागरम् / सेनोर्मूर्ध्नश्चतुर्भेदा भूत्वा याता चतुर्द्दिशम्

એ જ માર્ગે તેઓ ઝડપથી પૂર્વ સાગર તરફ ગયા; સેનાના અગ્રભાગે ચાર વિભાગ થઈ ચારેય દિશામાં પ્રસરી ગયા.

Verse 52

चतुर्भेदतया चाभूत्तस्या नाम्नां चतुष्टयम् / सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रवत्यपि

ચાર ભાગ થવાથી તેના નામ પણ ચાર થયા—સીતા, અલકનંદા, સુચક્ષુ અને ભદ્રવતી.

Verse 53

अगस्त्यपीतसलिलाच्चिरं शुष्कोदका अपि / गङ्गांभसा पुनः पूर्णाश्चत्वारो ऽम्बुधयो ऽभवन्

અગસ્ત્યે જળ પી લીધા કારણે જે સમુદ્રો લાંબા સમય સુધી સૂકા રહ્યા, તેઓ ગંગાના જળથી ફરી ભરાયા; આમ ચાર સમુદ્રો પરિપૂર્ણ થયા.

Verse 54

पूर्वमाणे समुद्रे तु सागरैः परिवर्द्धिते / अन्तर्हिताभवन्देशा बहवस्तत्समीपगाः

સમુદ્ર પૂર્વ તરફ વધીને સાગરોથી વિસ્તરતાં, તેની નજીકનાં અનેક દેશો જળમાં ડૂબી અદૃશ્ય થઈ ગયા.

Verse 55

समुद्रोपान्तवर्त्तीनि क्षेत्राणि च समन्ततः / इतस्ततः प्रयाताश्च जनास्तन्निलया नृप

હે નૃપ! સમુદ્રકાંઠા પાસેનાં ખેતરો ચારે તરફથી બાધિત થયા; ત્યાં વસતા લોકો અહીંથી ત્યાં સ્થળાંતર કરી ગયા.

Verse 56

गोकर्णमिति च क्षेत्रं पूर्वं प्रोक्तं तु यत्तव / अर्मवोपात्तवर्त्तित्वात्समुद्रे ऽतर्द्धिमागमत्

હે તવ! પૂર્વે ‘ગોકર્ણ’ કહેવાયેલું તે ક્ષેત્ર અર્મવના સ્પર્શથી સમુદ્રમાં લીન થઈ અદૃશ્ય થયું।

Verse 57

ततस्तन्निलयाः सर्वे तदुद्धाराभिकाङ्क्षिणः / सह्याद्रेर्भृगुशार्दूलं द्रष्टुकामा ययुर्नृप

પછી ત્યાંના સર્વ નિવાસીઓ તેના ઉદ્ધારની ઇચ્છાથી, હે નૃપ! સહ્યાદ્રિના ‘ભૃગુશાર્દૂલ’ને દર્શન કરવા ગયા।