Adhyaya 53
अश्वमोचनम् (Aśvamocanam) — “The Release/Recovery of the Sacrificial Horse”
આ અધ્યાયમાં જૈમિનીના વર્ણન મુજબ રાજાના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં વિઘ્ન પડે છે. વાસવ/ઇન્દ્રની પ્રેરણાથી વાયુ યજ્ઞાશ્વને અચાનક ઉઠાવી રસાતલમાં લઈ જાય છે. સાગરના પુત્રો પર્વતો, વનો અને વસવાટવાળા પ્રદેશોમાં સર્વત્ર શોધ કરે છે, છતાં અશ્વ મળતો નથી. તેઓ અયોધ્યા પરત આવી પિતાને વાત કહે છે; રાજા ક્રોધિત થઈ ‘પાછા ન ફરતા ફરી જાઓ’ એવી આજ્ઞા આપે છે, કારણ યજ્ઞ અધૂરો રહી ન શકે. ત્યારબાદ રાજકુમારો સમુદ્રકાંઠેથી ધરતીને ચીરી પાતાળ સુધી ખોદકામ કરે છે; પૃથ્વી કંપે છે અને પ્રાણીઓ આર્તનાદ કરે છે. અંતે પાતાળમાં અશ્વ ચાલતું દેખાય છે અને કપિલ મુનિ સંબંધિત પ્રસંગની ભૂમિકા રચાય છે; વંશ-ઇતિહાસમાં આ એક નિર્ણાયક વળાંક ગણાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धातपादे सगरवरिते ऽश्वमोचनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५२// जैमिनिरुवाच तेषु तत्र निविष्टेषु वासवेन प्रचोदितः / जहारं तुरगं वायुस्तत्क्षणेन रसातलम्
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગમાં સગરચરિતનું ‘અશ્વમોચન’ નામે બાવનમો અધ્યાય. જૈમિનિ બોલ્યા—તેઓ ત્યાં બેઠા હતા ત્યારે, વાસવ (ઇન્દ્ર)ની પ્રેરણાથી વાયુએ ક્ષણમાં જ અશ્વને હરીને રસાતળમાં લઈ ગયો।
Verse 2
अदृष्टमश्वं तैः सर्वैरपहृत्य सदागतिः / अनयत्तत्पथा राजन्कपिलस्यान्तिकं मुनेः
સર્વેને અદૃશ્ય થયેલ અશ્વને હરીને સદા વેગવાન વાયુ, હે રાજન, એ જ માર્ગે મુનિ કપિલના સાન્નિધ્યમાં લઈ ગયો।
Verse 3
ततः समाकुलाः सर्वे विनष्टे ऽश्वे नृपात्मजाः / परीत्य वसुधां सर्वां प्रमार्गन्तस्तुरगमम्
પછી અશ્વ નષ્ટ થતાં સર્વ રાજપુત્રો વ્યાકુળ થયા; આખી પૃથ્વી પરિભ્રમણ કરીને તેઓ અશ્વને શોધવા લાગ્યા।
Verse 4
विचित्य पृथिवीं ते तु स पुराचलकाननाम् / अपश्यन्तो यज्ञपशुं दुःखं महदवाप्नुवन्
નગરો, પર્વતો અને વનો સહિત આખી પૃથ્વી તેમણે તપાસી; પરંતુ યજ્ઞપશુ ન દેખાતાં તેમને ભારે દુઃખ થયું।
Verse 5
ततो ऽयोध्यां समासाद्य ऋषिभिः परिवारिताम् / दृष्ट्वा प्रणम्य पितरं तस्मै सर्वं न्यवेदयन्
પછી તેઓ ઋષિઓથી પરિભ્રમિત અયોધ્યામાં પહોંચ્યા; પિતાને જોઈ પ્રણામ કરીને સર્વ વાત તેમને નિવેદન કરી।
Verse 6
परीत्य पृथ्वीमस्माभिर्निविष्टे वरुणालये / रक्ष्यमाणो ऽपि पश्यद्भिः केनापि तुरगो हृतः
અમે પૃથ્વી પરિભ્રમણ કરીને વરુણાલયમાં નિવાસ કર્યો; નજર સામે રક્ષિત હોવા છતાં કોઈએ તે તુરગ હરી લીધો।
Verse 7
इत्युक्तस्तै रुषाविष्टस्तानुवाच नृपोत्तमः / प्रयास्यध्वमधर्मिष्ठाः सर्वे ऽनावृत्तये पुनः
એવું સાંભળીને ક્રોધથી ભરાયેલા શ્રેષ્ઠ નૃપે તેમને કહ્યું—હે અધર્મીઓ, તમે સૌ ફરી પાછા ન વળવા માટે પ્રસ્થાન કરો।
Verse 8
कथं भवद्भिर्जीवद्भिर्विनष्टो वै दरात्मभिः / तुरगेण विना सत्यं नेहाग मनमस्ति वः
તમે જીવતા હોવા છતાં, હે ભીરુહૃદયો, તે કેવી રીતે નષ્ટ થયું? સત્ય છે—તુરગ વિના તમારું અહીં પાછું આવવું નથી।
Verse 9
ततः समेत्य तस्मात्ते सप्रयाताः परस्परम् / ऊचुर्न दृश्यते ऽद्यापि तुरगः किं प्रकुमह
પછી તેઓ ત્યાંથી પાછા આવી પરસ્પર મળ્યા અને બોલ્યા—આજેય તુરગ દેખાતો નથી; હવે શું કરીએ?
Verse 10
वसुधा विचितास्माभिः सशैलवनकानना / न चापि दृश्यते वाजी तद्वार्त्तापि न कुत्रचित्
પર્વતો, વનો અને કાનનો સહિત સમગ્ર ધરતી અમે શોધી; છતાં વાજી દેખાયો નહીં, તેની વાત પણ ક્યાંય નથી।
Verse 11
तस्मादब्धेः समारभ्य पातालावधि मेदिनीम् / विभज्य रवात्वा पातालं विविशाम तुरङ्गमम्
ત્યારે તેમણે સમુદ્રથી પાતાળસીમા સુધી ધરતીને વિભાગી, પાતાળમાં પ્રવેશ કરીને તે અશ્વની શોધ કરી।
Verse 12
इति कृत्वा मतिं सर्वे सागराः क्रूरनिश्चयाः / निचख्नुर्भूमिमंबोधेस्तटा दारभ्य सर्वतः
આવો નિશ્ચય કરીને, ક્રૂર સંકલ્પવાળા તેઓ સમુદ્રકાંઠેથી શરૂ કરીને સર્વત્ર ધરતી ખોદવા લાગ્યા।
Verse 13
तैः खन्यमाना वसुधा ररास भृशविह्वला / चुक्रुशुश्चापि भूतानि दृष्ट्वा तेषां विचेष्टितम्
તેઓ ખોદતા હતા ત્યારે વસુધા અત્યંત વ્યાકુળ થઈ કરુણ રીતે રડવા લાગી; અને પ્રાણીઓ તેમનું આ વર્તન જોઈ આર્તનાદ કરવા લાગ્યા।
Verse 14
ततस्ते भारतं खण्डं खात्वा संक्षिब्य भूतले / भूमेर्योजनसाहस्रं योजयामासुरंबुधौ
પછી તેમણે ભારતખંડને ખોદીને ભૂતલ પરથી અલગ કરી, ધરતીના સહસ્ર યોજન જેટલા ભાગને સમુદ્રમાં નાખી દીધો।
Verse 15
आपातालतलं ते तु खनन्तो मेदिनीतलम् / चरन्तमश्वं पाताले ददृशुर्नृपनन्दनाः
તે નૃપનંદનો ધરતી ખોદતા ખોદતા પાતાળતલ સુધી પહોંચ્યા અને પાતાળમાં ફરતો તે અશ્વ તેમણે જોયો।
Verse 16
संप्रहृष्टास्ततः सर्वे समेत्य च समन्ततः / संतोषाज्जहसुः केचिन्ननृतुश्च मुदान्विताः
ત્યારે બધા ચારે તરફથી ભેગા થઈ અત્યંત હર્ષિત થયા; સંતોષથી કેટલાક હસ્યા અને કેટલાક આનંદમાં નૃત્ય કરવા લાગ્યા।
Verse 17
ददृशुश्च महात्मानं कपिलं दीप्ततेजसम् / वृद्धं पद्मासनासीनं नासाग्रन्यस्तलोचनम्
તેઓએ મહાત્મા કપિલને જોયા—દીપ્ત તેજવાળા, વૃદ્ધ, પદ્માસનમાં બેઠેલા અને નાસાગ્ર પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરેલી।
Verse 18
ऋज्वायतशिरोग्रीवं पुरोविष्टब्धवक्षसम् / स्वतेजसाभिसरता परिबूर्णेन सर्वतः
તેમનું શિર અને ગ્રીવા સીધું અને લાંબું, વક્ષસ્થળ આગળ સ્થિર; પોતાનાં તેજથી સર્વત્ર પરિપૂર્ણ થઈ તેઓ પ્રકાશમાન હતા।
Verse 19
प्रकाश्यमानं परितो निवातस्थप्रदीपवत् / स्वान्तप्रकाशिताशेषविज्ञानमयविग्रहम्
તેઓ ચારે તરફથી નિર્વાત સ્થાને દીવા સમા પ્રકાશતા હતા; તેમનું સ્વરૂપ સ્વાંતમાં પ્રકાશિત સર્વ વિજ્ઞાનમય હતું।
Verse 20
समाधिगतचित्तन्तु निभृतांभोधिसन्निभम् / आरूढयोगं विधिवद्ध्येयसंलीनमानसम्
તેમનું ચિત્ત સમાધિમાં સ્થિત, શાંત સમુદ્ર સમાન હતું; તેઓ યોગારૂઢ હતા અને વિધિપૂર્વક ધ્યેયમાં મન લય કરેલું હતું।
Verse 21
च्दृदद्यत्दद्वड्ढ द्यदृ डद्धठ्ठण्थ्र्ठ्ठदड्डठ्ठ-थ्र्ठ्ठड्डण्न्र्ठ्ठडण्ठ्ठग्ठ्ठ योगीन्द्रप्रवरं शान्तं ज्वालामाल मिवानलम् / विलोक्य तत्र तिष्ठन्तं विमृशन्तः परस्परम्
યોગીન્દ્રોમાં શ્રેષ્ઠ, શાંત, જ્વાલામાળા સમાન અગ્નિપ્રભ તે મુનિને ત્યાં ઊભેલા જોઈ તેઓ પરસ્પર વિચાર કરવા લાગ્યા.
Verse 22
मुहूर्त्तमिव ते राजन्साध्वसं परमं गताः / ततो ऽयमश्वहर्त्तेति सागरा कालचोदिताः
હે રાજન, તેઓ ક્ષણમાત્ર પરમ ભયમાં પડ્યા; પછી કાળની પ્રેરણાથી બોલ્યા—“આ જ અશ્વહર્તા છે.”
Verse 23
परिवव्रुर्दुरात्मानः कपिलं मुनिसत्तमम् / ततस्तं परिवार्योचुश्वोरो ऽयं नात्र संशयः
દુષ્ટમનવાળા લોકોએ મુનિશ્રેષ્ઠ કપિલને ઘેરી લીધો; પછી તેને ચારે તરફથી ઘેરીને બોલ્યા—“આ ચોર છે, તેમાં શંકા નથી.”
Verse 24
अश्वहर्त्ता ततो ऽह्येष वध्यो ऽस्माभिर्दुराशयः / तं प्राकृतवदासीनं ते सर्वे हतवुद्धयः
“આ જ અશ્વહર્તા છે; દુષ્ટાશય આ અમારાથી વધ્ય છે.” એમ કહી, સામાન્ય માણસની જેમ બેઠેલા તે મુનિને તેઓ સર્વે હતબુદ્ધિ લોકો જોયા.
Verse 25
आसन्नमरणाश्चक्रुर्धर्षितं मुनिमञ्जसा / जैमिनिरुवाच ततो मुनिरदीनात्मा ध्यानभङ्गप्रधर्षितः
તેમણે તરત જ તે મુનિ પર આક્રમણ કરી તેને મરણની નજીક પહોંચાડ્યો. જૈમિનિ બોલ્યા—ત્યારે ધ્યાનભંગથી ક્ષુબ્ધ છતાં અદીનાત્મા મુનિ (આ રીતે બોલ્યા).
Verse 26
क्रोधेन महताऽविष्टश्चुक्षुभे कपिलस्तदा / प्रचचाल दुराधर्षो धर्षितस्तैर् दुरात्मभिः
મહાન ક્રોધથી આવિષ્ટ કપિલ ત્યારે ક્ષુબ્ધ થયો; તે દુષ્ટાત્માઓએ ધર્ષિત કરતાં અદમ્ય પણ ડગમગ્યો।
Verse 27
व्यजृंभत च कल्पान्ते मरुद्भिरिव चानलः / तस्य चार्णवगंभीराद्वपुषः कोपपावकः
કલ્પાંતમાં પવનોથી ભભૂકતી અગ્નિ જેવી તે ફેલાઈ જ્વલ્યો; સમુદ્ર-ગંભીર દેહમાંથી તેની ક્રોધાગ્નિ પ્રગટ થઈ।
Verse 28
दिधक्षुरिव पातालांल्लोकान्सांकर्षणो ऽनलः / शुशुभे धर्षणक्रोधपरामर्शविदीपितः
પાતાળલોકોને દહન કરવા તત્પર સંકર્ષણ-અગ્નિ સમાન; ધર્ષણજન્ય ક્રોધના સ્પર્શથી દીપ્ત થઈ તે તેજસ્વી થયો।
Verse 29
उन्मीलयत्तदा नेत्रे वह्निचक्रसमद्युतिः / तदाक्षिणी क्षणं राजन्राजेतां सुभृशारुणे
અગ્નિચક્ર સમ તેજવાળો તેણે ત્યારે નેત્રો ઉઘાડ્યા; હે રાજન, તેની બંને આંખો ક્ષણમાત્રે અત્યંત અરুণ બની ઝળહળી ઉઠી।
Verse 30
पूर्वसंव्यासमुदितौ पुष्पवन्ताविवांबरे / ततो ऽप्युद्वर्त्तमानाभ्यां नेत्राभ्यां नृपनन्दनान्
પૂર્વસંધ્યામાં ઉદિત પુષ્પવંત પર્વતયુગલ આકાશમાં હોય તેમ; છતાં ઉપર વળેલા તે નેત્રોથી તેણે રાજપુત્રોને જોયા।
Verse 31
अवैक्षत च गंभीरः कृतान्तः कालपर्यये / क्रुद्धस्य तस्यनेत्राभ्यां सहसा पावकार्चिषः
કાળપર્યાયે ગંભીર કૃતાંત ક્રોધિત થઈ નિહાળ્યો; તેના નેત્રોમાંથી સહસા અગ્નિના જ્વાલાકણો પ્રગટ થયા।
Verse 32
निश्चेरुरभिलोदिक्षु कालाग्नेरिव संतताः / सधूमकवलोदग्राः स्फुलिङ्गौघमुचो मुहुः
તે કાળાગ્નિના અવિરત પ્રવાહ જેવી સર્વ દિશાઓમાં નીકળી ગઈ; ધુમાડાના ગોઠાં સાથે વારંવાર ચિંગારીઓના ઢગલા છોડી.
Verse 33
मुनिक्रोधानलज्वालाः समन्ताव्द्यानशुर्दिशः / व्यालोदरौग्रकुहरा ज्वाला स्तन्नेत्रनिर्गताः
મુનિના ક્રોધાગ્નિની જ્વાલાઓ ચોતરફ દિશાઓને દહન કરવા લાગી; સાપના ઉદર જેવી ભયાનક ગુહાવાળી તે જ્વાલાઓ તેના નેત્રોમાંથી નીકળી।
Verse 34
विरेजुर्निभृतांभोधेर्वडवाग्नेरिवार्चिषः / क्रोधाग्निः सुमहाराज ज्वालावव्याप्तदिगन्तरः
હે સુમહારાજ, તે શાંત સમુદ્રમાં વડવાગ્નિના અર્ચિષ જેવી ઝળહળી; ક્રોધાગ્નિની જ્વાલાઓએ સર્વ દિગંતરને વ્યાપી લીધું।
Verse 35
दग्धांश्चकार तान्सर्वानावृण्वानो नभस्तलम्
આકાશતલને ઢાંકતો તે તેમને સૌને દહન કરી ભસ્મ કરી નાખ્યો।
Verse 36
सशब्दमुद्भ्रान्तमरुत्प्रकोपविवर्त्तमानानलधूमजालैः / महीरजोभिश्च नितान्तमुद्धतैः समावृतं लोक मभूद्भृशातुरम्
શબ્દ સાથે ઉન્મત્ત પવનના પ્રકોપથી ફરતા અગ્નિ-ધુમાડાના જાળાઓ અને અત્યંત ઉડેલા ધરતીના રજકણોથી સમગ્ર લોક ઢંકાઈ ગયો અને અત્યંત વ્યાકુળ થયો।
Verse 37
ततः स वह्निर्विलिखन्निवाभितः समीरवेगाभिहताभिरंबरम् / शिखाभिरुर्वीशसुतानशेषतो ददाह सद्यः सुर विद्विषस्तान्
પછી તે અગ્નિ જાણે ચારે તરફથી આકાશને ખૂંચતી હોય તેમ, પવનના વેગથી આઘાત પામેલી જ્વાળાઓ વડે દેવદ્વેષી ઉર્વીશસુતોને ક્ષણમાં નિઃશેષ દહન કરી નાખી।
Verse 38
मिषतः सर्वलोकस्य क्तोधाग्निस्तमृते हयम् / सागरांस्तानशेषेण भस्मसादकरोत्स तान्
સમગ્ર લોક નજરે જોતા જ, તે ઘોડાને છોડીને, ક્રોધાગ્નિએ સાગરપુત્રોને નિઃશેષ ભસ્મ કરી નાખ્યા।
Verse 39
एवं क्रोधाग्निना तेन सागराः पापचेतसः / जज्वलुः सहसा दावे तरवो नीरसा इव
આ રીતે તે ક્રોધાગ્નિથી પાપચિત્ત સાગરપુત્રો અચાનક એમ જ પ્રજ્વલિત થયા, જેમ દાવાનલમાં રસહીન વૃક્ષો સળગી ઊઠે।
Verse 40
दृष्ट्वा तेषां तु निधनं सागराणान्दुरात्मनाम् / अन्योन्यमबुवन्देवा विस्मिता ऋषिभिः सह
તે દુષ્ટાત્મા સાગરપુત્રોના વિનાશને જોઈ, ઋષિઓ સાથે દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ પરસ્પર વાત કરવા લાગ્યા।
Verse 41
अहोदारुणपापानां विपाको न चिरायितः / दुरन्तः खलु लोके ऽस्मिन्नराणामसदात्मनाम्
અહો, ઘોર પાપીઓનો વિપાક મોડો થતો નથી; આ લોકમાં અસદાત્મા નરોનો અંત ખરેખર દુર્લંઘ્ય છે।
Verse 42
यदि मे पर्वताकारा नृशंसाः क्रूरवुद्धयः / युगपद्विलयं प्राप्ताः सहसैव तृणाग्निवत्
જો તે પર્વતાકાર, નિર્દય અને ક્રૂરબુદ્ધિવાળા લોકો એકસાથે તૃણમાં લાગેલી આગની જેમ અચાનક લય પામ્યા.
Verse 43
उद्वेजनीया भूतानां सद्भिरत्यन्तगर्हिताः / आजीवान्तमिमे हर्तु दिष्ट्या संक्षयमागताः
આ લોકો સર્વ પ્રાણીઓને ભય પેદા કરનાર અને સજ્જનો દ્વારા અત્યંત નિંદિત હતા; જીવનભર ઉપદ્રવ કરનાર એ લોકો, દૈવયોગે, ક્ષય પામ્યા।
Verse 44
परोपतापि नितरां सर्वलोकजुगुप्सितम् / इह कृत्वाशुभं कर्म कःपुमान्विन्दते सुखम्
પરને પીડાવનાર, જે સર્વ લોકમાં ઘૃણિત છે—અહીં અશુભ કર્મ કરીને કયો મનુષ્ય સુખ પામે?
Verse 45
विक्रोश्य सर्वभूतानि संप्रयाताः स्वकर्मभिः / ब्रह्मदण्डहताः पापा निरयं शाश्वतीः समाः
સર્વ પ્રાણીઓને રડાવી-ચીસ પાડાવી તેઓ પોતાના કર્મો સાથે જ ચાલ્યા ગયા; બ્રહ્મદંડથી આઘાત પામેલા તે પાપીઓ શાશ્વત વર્ષો સુધી નરકને પામ્યા।
Verse 46
तस्मात्सदैव कर्त्तव्यं कर्म पुंसां मनीपिणाम् / दुरतश्च परित्याज्यमितरल्लोकनिन्दितम्
અતએવ જ્ઞાની પુરુષોએ સદૈવ સત્કર્મ કરવું જોઈએ; લોકનિંદિત અન્ય બધું દૂરથી જ ત્યજવું।
Verse 47
कर्त्तव्यः श्रेयसे यत्नो यावज्जीवं विजानता / नाचरेत्कस्यचिद्द्रोहमनित्यं जीवनं यतः
જે જાણે છે કે જીવનભર શ્રેય માટે પ્રયત્ન કરવો કર્તવ્ય છે, તેણે પ્રયત્ન કરવો; જીવન અનિત્ય છે, તેથી કોઈનો દ્રોહ ન કરવો.
Verse 48
अनित्यो ऽयं सदा देहःसपदश्चातिचञ्चलाः / संसारश्चातिनिस्सारस्तत्कथं विश्वसेद्बुधः
આ દેહ સદૈવ અનિત્ય છે અને પગલાં અત્યંત ચંચળ છે; સંસાર પણ અતિ નિસ્સાર છે—તો બુદ્ધિમાન કેવી રીતે વિશ્વાસ રાખે?
Verse 49
एवं सुरमुनीन्द्रेषु कथयत्सु परस्परम् / मुनिक्रोधेन्धनीभूता विनेशुः सगरात्मजाः
આ રીતે દેવો અને મુનિશ્રેષ્ઠો પરસ્પર વાત કરતાં હતાં ત્યારે, મુનિના ક્રોધનું ઇંધણ બનેલા સગરપુત્રો વિનાશ પામ્યા।
Verse 50
निर्दगधदेहाः सहसा भुवं विष्टभ्य भस्मना / अवापुर्निरयं सद्यः सागरास्ते स्वकमभिः
તેમના દેહો સહસા દગ્ધ થઈ ભસ્મ થયા; ભસ્મથી ધરતી ઢાંકી, સગરપુત્રો પોતાના કર્મફળે તરત નરકને પામ્યા।
Verse 51
सागरांस्तानशेषेण दग्धवातत्क्रोधजो ऽनलः / क्षणेन लोकानखिलानुद्यतो दग्धुमञ्जसा
ક્રોધથી ઉત્પન્ન થયેલ તે અગ્નિએ અવશેષ વિના સર્વ સાગરોને દગ્ધ કર્યા અને ક્ષણમાં જ સર્વ લોકોને સહેલાઈથી દહન કરવા ઉદ્યત થયો।
Verse 52
भयभीतास्ततो देवाः समेत्य दिवि संस्थिताः / तुष्टुवुस्ते महात्मानं क्रोधाग्निशमनार्थिनः
પછી ભયભીત દેવતાઓ સ્વર્ગમાં એકત્ર થઈ, ક્રોધાગ્નિ શમાવવા ઇચ્છતા તે મહાત્માની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।
Frequently Asked Questions
The disruption of an aśvamedha: the sacrificial horse (yajña-paśu) is stolen/removed and carried to Rasātala, forcing a royal search to preserve the rite’s completion and legitimacy.
Rasātala and Pātāla are named as the destination and search-depth of the horse; they mark a bhuvana-kośa transition from the surface earth into netherworld strata, showing how ritual history is narrated through cosmographic space.
It belongs to the Sagara-cycle within Solar/Ikṣvāku-associated royal memory: the king’s sons (Sāgaras) undertake the search and excavation, leading toward the Kapila encounter that becomes consequential for later dynastic remembrance.