Shloka 8
Vasiṣṭha-gamana
Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara
Devanagari script
तस्याग्रेसरसैन्ययूथचरणप्रक्षुण्णशैलोच्चयक्षोदापूरितनिम्नभागमवनीपालस्य संयास्यतः / प्रत्येकं चतुरङ्गसैन्यनिकरप्रक्षोदसंभूतभूरेणुप्रावृतिरुत्स्थली समभवद्भूमिस्तु तत्रानिशम्
Transliteration
tasyāgresarasainyayūthacaraṇaprakṣuṇṇaśailoccayakṣodāpūritanimnabhāgamavanīpālasya saṃyāsyataḥ / pratyekaṃ caturaṅgasainyanikaraprakṣodasaṃbhūtabhūreṇuprāvṛtirutsthalī samabhavadbhūmistu tatrāniśam
Translation
ભૂપાલ આગળ વધતાં જ અગ્રસૈન્યના પગલાંથી ચુરડાયેલા શૈલશિખરોની ધૂળે નીચાણ ભરાઈ ગયું; અને ચતુરંગ સેનાના દરેક દળથી ઊઠેલી ઘની રેણુએ ત્યાંની ઊંચી જમીન પણ સતત ઢાંકી દીધી।
Word by Word
तस्यof him
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध/6th), एकवचन
अग्र-सर-सैन्य-यूथ-चरण-प्रक्षुण्ण-शैल-उच्चय-क्षोद-आपूरित-निम्न-भागम्the low-lying region filled with dust of crushed mountain-heaps, trampled by the feet of the vanguard troops
अग्र-सर-सैन्य-यूथ-चरण-प्रक्षुण्ण-शैल-उच्चय-क्षोद-आपूरित-निम्न-भागम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअग्र (प्रातिपदिक)+सर (प्रातिपदिक)+सैन्य (प्रातिपदिक)+यूथ (प्रातिपदिक)+चरण (प्रातिपदिक)+प्रक्षुण्ण (कृदन्त)+शैल (प्रातिपदिक)+उच्चय (प्रातिपदिक)+क्षोद (प्रातिपदिक)+आपूरित (कृदन्त)+निम्न (प्रातिपदिक)+भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/2nd), एकवचन; समस्तपदम्—‘निम्नभागं’ विशेष्यं, शेषं विशेषणसमूहः
अवनीपालस्यof the king (protector of the earth)
अवनीपालस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअवनीपाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध/6th), एकवचन
संयास्यतःwhile (he) was marching
संयास्यतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + या (धातु) → संयास्यत् (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ/Present participle) षष्ठी-एकवचन (genitive absolute sense); ‘as he was marching’
प्रत्येकम्each, individually
प्रत्येकम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootप्रत्येकम् (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (each/individually)
चतुरङ्ग-सैन्य-निकर-प्रक्षोद-संभूत-भू-रेणु-प्रावृतिःa covering of earth-dust raised by the trampling of the fourfold army-masses
चतुरङ्ग-सैन्य-निकर-प्रक्षोद-संभूत-भू-रेणु-प्रावृतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचतुरङ्ग (प्रातिपदिक)+सैन्य (प्रातिपदिक)+निकर (प्रातिपदिक)+प्रक्षोद (प्रातिपदिक)+सम्+भू (धातु)→संभूत (कृदन्त)+भू (प्रातिपदिक)+रेणु (प्रातिपदिक)+प्रावृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘प्रावृतिः’ (covering) as head; शेषं विशेषणसमूहः
उत्स्थलीthe upland
उत्स्थली:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootउत्स्थली (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासविग्रहः—उत्+स्थली (raised ground)
समभवत्became
समभवत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + भू (धातु)
Formलङ् (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
भूमिःthe earth/ground
भूमिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विशेष (but/indeed)
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक (locative adverb: there)
अनिशम्constantly
अनिशम्:
Kala-adhikarana (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअनिशम् (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक (always/continually)