Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने सप्तविंशतितमो ऽध्यायः // २७// वसिष्ठ उवाच स्वपन्तमेत्य राजानं सूतमागधवन्दिनः / प्रवोधयितुमव्यग्रा जगुरुच्चैर्निशात्यये

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદ, અર્જુનોપાખ્યાનમાં સત્તાવીસમો અધ્યાય. વસિષ્ઠ બોલ્યા—રાત્રિના અંતે સૂત, માગધ અને વંદીજન સૂતા રાજા પાસે આવી, તેને જગાડવા માટે નિર્વ્યગ્ર રહી ઊંચા સ્વરે ગાવા લાગ્યા.

Verse 2

वीणावेणुरवोन्मिश्रकलतालततानुगम् / समस्तश्रुतिसुश्राव्यप्रशस्तमधुरस्वरम्

વીણા અને વેણુના નાદથી મિશ્રિત, કલ-તાલની લયને અનુસરતું; સર્વ શ્રોતાઓને સુશ્રાવ્ય, પ્રશંસનીય અને મધુર સ્વરવાળું।

Verse 3

स्निग्धकण्ठाः सुविस्पष्टमूर्च्छनाग्रामसूचितम् / जगुर्गेयं मनोहारि तारमन्द्रलयान्वितम्

સ્નિગ્ધ કંઠવાળા ગાયકો મૂર્ચ્છના અને ગ્રામને અતિ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવતા, મનોહર ગેય ગાવા લાગ્યા; તે તાર અને મંદ્ર—બન્ને લયોથી યુક્ત હતું.

Verse 4

ऊचुश्च तं महात्मानं राजानं सूतमागधाः / स्वपन्तं विविधा वाचो बुबोधयिषवः शनेः

ત્યારે સૂત અને માગધોએ નિદ્રામાં રહેલા તે મહાત્મા રાજાને ધીમે ધીમે વિવિધ વચનો વડે જગાડવા કહ્યું।

Verse 5

पस्यायमस्तमभ्येति राजेन्द्रेन्दुः पराजितः / विवर्द्धमानया नूनं तव वक्त्रांबुजश्रिया

જો, રાજેન્દ્રચંદ્ર જાણે પરાજિત થઈ અસ્ત જાય છે; નિશ્ચયે તારા વક્ત્ર-કમળની વધતી શોભાથી।

Verse 6

द्रष्टुं त्वदान नांभोजं समुत्सुक इवाधुना / तमांसि भिन्दन्नादित्यः संप्राप्तो ह्युदयं विभो

હવે જાણે તારા મુખ-કમળને જોવા ઉત્સુક થઈ, અંધકારને ભેદતો સૂર્ય, હે વિભો, ઉદયે પહોંચ્યો છે।

Verse 7

राजन्नखिलशीतांशुवंशमौलिशिखामणे / निद्रया लं महाबुद्धे प्रतिवुध्यस्व सांप्रतम्

હે રાજન, સમગ્ર ચંદ્રવંશના મૌલિ-શિખામણિ, મહાબુદ્ધે! નિદ્રા પૂરતી—હવે જાગો।

Verse 8

इति तेषां वचः शृण्वन्नबुध्यत महीपतिः / क्षीराब्दौ शेषशयनाद्यथापङ्कजलोचनः

તેમના વચનો સાંભળતાં પણ રાજા જાગ્યો નહીં; જેમ ક્ષીરસાગરમાં શેષશય્યા પર શયન કરનાર કમલનેત્ર (વિષ્ણુ) જાગતા નથી તેમ।

Verse 9

विनिद्राक्षः समुत्थाय कर्म नैत्यकमादरात् / चकारावहितः सम्यग्जयादिकमशेषतः

નિદ્રાવિહિન નેત્રો સાથે ઊઠીને તેણે આદરપૂર્વક નિત્યકર્મ કર્યા. પછી અવધાનથી વિજયાદિ સર્વ કાર્યો સમ્યક રીતે પૂર્ણ કર્યા.

Verse 10

देवतामभिवन्द्येष्टां गां दिव्यस्रग्गन्धभूषणः / कृत्वा दूर्वाञ्जनादर्शमङ्गल्यालम्बनानि च

ઇષ્ટ દેવતાને વંદન કરીને તેણે દિવ્ય હાર, સુગંધ અને આભૂષણ ધારણ કર્યા. દુર્વા, અંજન, દર્પણ તથા અન્ય મંગલ ચિહ્નો પણ લીધા.

Verse 11

दत्त्वा दानानि चार्थिभ्यो नत्वा गोब्रह्मणानपि / निष्क्रम्य च पुरात्तस्मादुपतस्थे च भास्करम्

અર્થિયોને દાન આપી અને ગાય તથા બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરીને, તે તે નગરમાંથી બહાર નીકળ્યો અને ભાસ્કરનું ઉપાસન કર્યું.

Verse 12

तावदभ्याययुः सर्वं मन्त्रिसामन्तनायकाः / रचिताञ्जलयो राजन्नेमुश्च नृपसत्तमम्

એ સમયે મંત્રી, સામંત અને નાયક સૌ આવી પહોંચ્યા. હાથ જોડીને, હે રાજન, તેમણે શ્રેષ્ઠ નૃપને નમસ્કાર કર્યો.

Verse 13

ततः स तैः परिवृतः समुपेत्य तपोनिधिम् / ननाम पादयोस्तस्य किरीटेनार्कवर्चसा

પછી તે તેમના દ્વારા પરિભ્રમિત થઈ તપોનિધિ પાસે ગયો અને સૂર્યતેજે ઝળહળતા કિરીટ સાથે તેના ચરણોમાં નમ્યો.

Verse 14

आशीर्भिरभिनन्द्याथ राजानं मुनिपुङ्गवः / प्रश्रयावनतं साम्ना तमुवाचास्यतामिति

મુનિશ્રેષ્ઠે આશીર્વાદોથી રાજાનું અભિનંદન કર્યું અને વિનયથી નમેલા તેને મધુર વાણીથી કહ્યું— “આસન ગ્રહણ કરો.”

Verse 15

तमासीनं नरपतिं महार्षिः प्रीतमानसः / उवाच रजनी व्युष्टा सुखेन तव किं नृप

આસન પર બેઠેલા તે નરપતિને પ્રીતમન મહર્ષિએ કહ્યું— “રાત વીતી ગઈ; હે નૃપ, તું સુખે છે ને?”

Verse 16

अस्माकमेव राजेन्द्र वने वन्येन जीवताम् / शक्यं मृगसधर्माणां येन केनापि वर्त्तितुम्

હે રાજેન્દ્ર, અમે તો વનમાં વન્ય આહારથી જીવીએ છીએ; મૃગસ્વભાવવાળાઓ માટે કોઈ પણ રીતે જીવન નિર્વાહ શક્ય છે.

Verse 17

अरण्ये नागराणां तु स्थितिरत्यन्तदुःसहा / अनभ्यस्तं हि राजेन्द्र ननु सर्वं हि दुष्करम्

પરંતુ હે રાજેન્દ્ર, નગરવાસીઓ માટે અરણ્યમાં રહેવું અત્યંત દુઃસહ છે; જેનો અભ્યાસ નથી તે બધું જ કઠિન હોય છે.

Verse 18

वनवासपरिक्लेशं भवान्यत्सानुगो ऽसकृत् / आप्तस्तु भवतो नूनं सा गौरवसमुन्नतिः

તમે તમારા અનુચરો સાથે વારંવાર વનવાસનો ક્લેશ સહન કર્યો છે; નિશ્ચયે એ જ તમારા ગૌરવની મહાન ઉન્નતિ છે.

Verse 19

इत्युक्तस्तेन मुनिना स राजा प्रीतिपूर्वकम् / प्रहसन्निव तं भूयो वचनं प्रत्यभाषत

તે મુનિએ એમ કહ્યે પછી તે રાજા પ્રીતિપૂર્વક, જાણે હસતો હોય તેમ, ફરીથી તેને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 20

ब्रह्मन्किमनया ह्युक्त्या दृष्टस्ते यादृशो महान् / अस्माभिमहिमा येन विस्मितं सकलं जगत्

હે બ્રહ્મન્! આ વાતથી શું? અમે તમને જેમ મહાન જોયા છે; તમારી મહિમાથી આખું જગત આશ્ચર્યચકિત થયું છે।

Verse 21

भवत्प्रभावसंजातविभवाहतचेतसः / इतो न गन्तुमिच्छन्ति सैनिका मे महामुने

હે મહામુને! તમારા પ્રભાવથી ઉપજેલા વૈભવથી જેમના ચિત્ત પર અસર થઈ છે, તે મારા સૈનિકો અહીંથી જવા ઇચ્છતા નથી।

Verse 22

त्वादृशानां जगन्तीह प्रभावैस्तपसां विभो / ध्रियन्ते सर्वदा नूनमचिन्त्यं ब्रह्मवर्चसम्

હે વિભો! તમારા જેવા તપસ્વીઓના પ્રભાવથી જ આ જગત સદા ટક્યું છે; નિશ્ચયે અચિંત્ય બ્રહ્મતેજ ધારણ થાય છે।

Verse 23

नैव चित्रं तव विभो शक्रोति तपसा भवान् / ध्रुवं कर्त्तुं हि लोकानामवस्थात्रितयं क्रमात्

હે વિભો! તેમાં આશ્ચર્ય નથી કે તમે તપસ્યાથી લોકોની ત્રણ અવસ્થાઓને ક્રમે સ્થિર કરી શકો છો।

Verse 24

सुदृष्टा ते तपःसिद्धिर्महती लोकपूजिता / गमिष्यामि पुरीं ब्रह्मन्ननुजानातु मां भवान्

તમારી તપસ્સિદ્ધિ અતિ શુભ, મહાન અને લોકપૂજિત છે. હે બ્રહ્મન, હું નગરીમાં જવા ઇચ્છું છું; કૃપા કરીને મને અનુમતિ આપો.

Verse 25

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेनस मुनिः कार्त्तवीर्येण सादरम् / संभावयित्वा नितरां तथेति प्रत्यभाषत

વસિષ્ઠ બોલ્યા—કાર્ત્તવીર્યે આ રીતે આદરપૂર્વક કહ્યે ત્યારે મુનિએ તેને વિશેષ સન્માન આપી ‘તથૈવ’ કહીને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 26

मुनिना समनुज्ञातो विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् / सैन्यैः परिवृतः सर्वैः संप्रतस्थे पुरीं प्रति

મુનિની અનુમતિ મેળવી તે આશ્રમમાંથી બહાર નીકળ્યો અને સર્વ સૈન્યોથી ઘેરાઈ નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 27

स गच्छंश्चिन्तयामास मनसा पथि पार्थिवः / अहो ऽस्य तपसः सिद्धिर्लोक विस्मयदायिनी

માર્ગમાં જતા જતા તે રાજા મનમાં વિચારવા લાગ્યો—અહો! આ તપસ્યાની સિદ્ધિ તો લોકને આશ્ચર્યમાં મૂકે તેવી છે.

Verse 28

यया लब्धेदृशी धेनुः सर्वकामदुहां वरा / किं मे सकलराज्येन योगर्द्ध्या वाप्यनल्पया

જેનાથી આવી શ્રેષ્ઠ ધેનુ પ્રાપ્ત થઈ, જે સર્વ કામનાઓ દોહે છે—તો મને સમગ્ર રાજ્યથી શું? અથવા અપર યોગસમૃદ્ધિથી પણ શું?

Verse 29

गोरत्नभूता यदियं धेनुर्मुनिवरे स्थिता / अनयोत्पादिता नूनं संपत्स्वर्गसदामपि

હે મુનિવર! જો આ ધેનુ ગોરત્નસ્વરૂપ બની તમારા આશ્રમમાં સ્થિત હોય, તો નિશ્ચયે એના દ્વારા સ્વર્ગવાસીઓની પણ સંપત્તિ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 30

ऋद्धमैन्द्रमपि व्यक्तं पदं त्रैलोक्यपूजितम् / अस्या धेनोरहं मन्ये कलां नार्हति षोडशीम्

ત્રિલોકપૂજિત ઇન્દ્રનું પ્રગટ વૈભવશાળી પદ પણ, મારા મતે, આ ધેનુની સોળમી કલાને પણ સમાન નથી.

Verse 31

इत्येवं चिन्तयानं तं पश्चादभ्येत्य पार्थिवम् / चन्द्रगुप्तो ऽब्रवीन्मन्त्री कृताञ्जलि पुटस्तदा

આ રીતે વિચારતા તે રાજા પાસે પાછળથી આવી, મંત્રી ચન્દ્રગુપ્તે ત્યારે હાથ જોડીને કહ્યું.

Verse 32

किमर्थं राजशार्दूल पुरीं प्रतिगमिष्यसि / रक्षितेन च राज्येन पुर्या वा किं फलं तव

હે રાજશાર્દૂલ! તમે શા માટે નગરમાં પાછા જવા ઇચ્છો છો? રક્ષિત રાજ્ય અને નગરીથી તમને શું ફળ મળશે?

Verse 33

गोरत्नभूता नृपतेर्यावर्धेनुर्न चालये / वर्त्तते नार्द्धमपि ते राज्यं शून्यं तव प्रभो

હે પ્રભુ! નૃપની આ ગોરત્નસ્વરૂપ ધેનુ જ્યાં સુધી ચાલતી નથી, ત્યાં સુધી તમારું રાજ્ય અડધું પણ ચાલતું નથી; તે તો શૂન્ય સમાન છે.

Verse 34

अन्यच्च दृष्टमाश्चर्यं मया राजञ्छृणुष्व तत् / भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाश्च तथा स्त्रियः

હે રાજન, મેં જોયેલું બીજું એક આશ્ચર્ય પણ સાંભળો—ત્યાં મનોહર ભવનો હતાં અને તેમ જ મનોહર સ્ત્રીઓ પણ હતી।

Verse 35

प्रासादा विविधाकारा धनं चादृष्टसंक्षयम् / धेनो तस्यां क्षणेनैव विलीनं पश्यतो मम

વિવિધ આકારના પ્રાસાદો અને ક્ષય ન દેખાતું ધન પણ હતું; પરંતુ તે બધું તે ગાયમાં મારા જોતાં જ ક્ષણમાં લય પામ્યું।

Verse 36

तत्तपोवनमेवासीदिदानीं राजसत्तम / एवंप्रभावा सा यस्य तस्य किं दुर्लं भवेत्

હે રાજસત્તમ, અત્યારે જે છે તે જ તે તપોવન હતું; જેના પાસે એવી મહિમા છે, તેના માટે શું દુર્લભ રહી શકે?

Verse 37

तस्माद्रत्नार्हसत्त्वेन स्वीकर्त्तव्या हि गौस्त्वया / यदि ते ऽनुमतं कृत्यमाख्येयमनुजीविभिः

અતએવ રત્નને યોગ્ય એવા સત્ત્વવાળી આ ગાયને તારે અવશ્ય સ્વીકારવી જોઈએ; જો તારી મંજૂરી હોય તો સેવકો કર્તવ્ય જણાવે।

Verse 38

राजोवाच / एवमेवाहमप्येनां न जानामीत्यसांप्रतम् / ब्रह्मस्वं नापहर्तव्यमिति मे शङ्कते मनः

રાજાએ કહ્યું—હું પણ હમણાં સુધી એને સાચી રીતે જાણતો નથી; ‘બ્રહ્મસ્વ (બ્રાહ્મણનું ધન) અપહરણ ન કરવું’ એવી શંકા મારા મનમાં છે।

Verse 39

एवं ब्रुवन्तं राजानमिदमाह पुरोहितः / गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो गर्हयन्निव भूपते

રાજા આમ બોલતો હતો ત્યારે પુરોહિત ગર્ગ—બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ—હે ભૂપતે, જાણે ઠપકો આપતો હોય તેમ આ કહ્યું।

Verse 40

ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन / ब्रह्मस्वसदृशं लोके दुर्जरं नेह विद्यते

બ્રાહ્મણનું ધન કોઈપણ સ્થિતિમાં, આપત્તિમાં પણ, ક્યારેય હરણ ન કરવું; કારણ કે બ્રહ્મસ્વ સમાન દુર્જેય વસ્તુ લોકમાં નથી।

Verse 41

विषं हन्त्युपयोक्तारं लक्ष्यभूतं तु हैहय / कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः

વિષ તેને ભોગવનારને જ મારે છે, હે હૈહય, જે લક્ષ્ય બને; પરંતુ બ્રહ્મસ્વની અરણિ-અગ્નિ તો કુલને મૂળসহ દહન કરે છે।

Verse 42

अनिवार्यमिदं लोके ब्रह्मस्वन्दुर्जरं विषम् / पुत्रपौत्रान्तफलदं विपाककटु पार्थिव

હે પાર્થિવ, લોકમાં બ્રહ્મસ્વરૂપ આ દુર્જર વિષ અનિવાર્ય છે; તેનું ફળ પુત્ર-પૌત્ર સુધી પહોંચે છે અને તેનો વિપાક અત્યંત કડવો છે।

Verse 43

एश्वर्यमूढं हि मनः प्रभूममसदात्मनाम् / किन्नामासन्न कुरुते नेत्रास द्विप्रलोभितम्

અસદાત્માઓનું મન પ્રભુતા અને ઐશ્વર્યથી મોહીત થાય છે; ત્યારે નજીક શું શું ન કરી બેસે, જ્યારે આંખો અસત્ અને બ્રાહ્મણધનના લોભથી પ્રલોભિત થાય!

Verse 44

वेदान्यस्त्वामृते को ऽन्यो विना दानान्नृपोत्तम / आदानं चिन्तयानो हि बाह्मणेष्वभिवाञ्छति

હે નૃપોત્તમ! વેદ અને દાનમાં તારા જેવો ઉદાર બીજો કોણ? દાન વિના માત્ર લેવાની ચિંતા કરનાર બ્રાહ્મણોમાં પણ લોભ રાખે છે.

Verse 45

ईदृशस्त्वं महाबाहो कर्म सज्जननिन्दितम् / मा कृथास्तद्धि लोकेषु यशोहानिकरं तव

હે મહાબાહો! તું એવો મહાન હોવા છતાં સજ્જનો નિંદે તેવું કર્મ ન કર; કારણ કે તે લોકમાં તારા યશને હાનિ પહોંચાડે છે.

Verse 46

वंशे महति जातस्त्वं वदान्यानां प्रहीभुजाम् / यशांशि कर्मणानेन संप्रतं माव्यनीवशः

તું દાનશીલ રાજાઓના મહાન વંશમાં જન્મ્યો છે; આ કર્મથી અત્યારે તારા યશના અંશો નષ્ટ ન કર.

Verse 47

अहो ऽनुजीविनः किञ्चिद्भर्तारं व्यसनार्णवे / तत्प्रसादसमुन्नद्धा मज्जयं त्यनयोन्मुखाः

અહો! સેવકો સ્વામી થોડો પણ દુઃખના સમુદ્રમાં પડેલો જોઈ, તેના પ્રસાદથી મત્ત થઈ, અન્યાય તરફ વળી તેને ડૂબાડી દે છે.

Verse 48

श्रिया विकुर्वन्पुरुषकृत्यचिन्त्ये विचेतनः / तन्मतानुप्रवृत्तिश्च राजा सद्यो विषीदति

ઐશ્વર્યથી વિકૃત થઈ, પુરુષકર્તવ્યનું ચિંતન ન કરનાર અવિવેકી રાજા, તેમના મત મુજબ ચાલે તો તરત જ વિષાદમાં પડે છે.

Verse 49

अज्ञातमुनयो मन्त्री राजानमनयांबुधौ / आत्मना सह दुर्बुद्धिर्लोहनौरिव मज्जयेत्

અજ્ઞ મুনি સમાન મંત્રી જો રાજાને નીતિના સમુદ્રમાં લઈ જાય, તો તે દુર્બુદ્ધિ લોખંડની નાવ જેવી બની પોતે સહિત રાજાને પણ ડૂબાડી દેશે।

Verse 50

तस्मात्त्वं राजशार्दूल मूढस्य नयवर्त्मनि / मतमस्य सुदुर्बुद्धेर्नानुवर्त्तितुमर्हसि

અતએવ, હે રાજશાર્દૂલ! તે મૂઢના નીતિમાર્ગે ન ચાલ; તે અતિ દુર્બુદ્ધિના મતનું અનુસરણ કરવું તને યોગ્ય નથી।

Verse 51

एवं हि वदतस्तस्य स्वामिश्रेयस्करं वचः / आक्षिप्य मन्त्री राजानमिदं भूयो ह्यभाषत

તે આમ બોલતો હતો ત્યારે, સ્વામીના કલ્યાણકર વચનને આધારે મંત્રીએ રાજાને અટકાવી ફરી આ રીતે કહ્યું।

Verse 52

ब्राह्मणो ऽयं स्वजातीयहितमेव समीक्षते / महान्ति राजकार्याणि द्विजैर्वेत्तुं न शक्यते

આ બ્રાહ્મણ પોતાના જાતિજનના હિતને જ જુએ છે; રાજકાર્યના મહાન વિષયો દ્વિજોથી જાણવામાં શક્ય નથી।

Verse 53

राज्ञैव राजकार्याणि वेद्यानि स्वमनीषया / विना वै भोजनादाने कार्यं विप्रो न विन्दति

રાજકાર્યો રાજાએ જ પોતાની બુદ્ધિથી જાણવાં જોઈએ; ભોજન અને દાન વિના વિપ્રને કોઈ કાર્ય સિદ્ધ થતું નથી।

Verse 54

ब्राह्मणो नावमन्तव्यो वन्दनीयश्च नित्यशः / प्रतिसंग्राहयणीयश्च नाधिकं साधितं क्वचित्

બ્રાહ્મણનું કદી અપમાન ન કરવું; તે સદા વંદનીય છે. તેનું યોગ્ય સન્માન-સત્કાર કરવો જોઈએ; આથી વધુ સાધન ક્યાંય નથી.

Verse 55

तस्मात्स्वीकृत्य तां धेनुं प्रयाहि स्वपुरं नृप / नोचेद्राज्यं परित्यज्य गच्छस्वतपसे वनम्

અતએવ, હે નૃપ, તે ધેનુ સ્વીકારી પોતાના નગરમાં પરત જા. નહીંતર રાજ્ય ત્યજી તપ માટે વનમાં જા.

Verse 56

क्षमावत्त्वं ब्राह्मणानां दण्डः क्षत्रस्य पार्थिव / प्रसह्य हरणे वापि नाधर्मस्ते भविष्यति

હે પાર્થિવ, બ્રાહ્મણોનું ગુણ ક્ષમા છે અને ક્ષત્રિયનું ધર્મ દંડ છે. બળપૂર્વક લેતાં પણ તને અધર્મ લાગશે નહીં.

Verse 57

प्रसह्य हरणे दोषं यदि संपश्यसे नृप / दत्त्वा मूल्यं गवाश्वाद्यमृषेर्थेनुः प्रगृह्यताम्

હે નૃપ, જો બળપૂર્વક લેવામાં દોષ દેખાતો હોય, તો ગાય-ઘોડા વગેરેનું મૂલ્ય આપી ઋષિની ધેનુ ગ્રહણ કર.

Verse 58

स्वीकर्तव्या हि सा धेनुस्त्वया त्वं रत्नभागयतः / तपोधनानां हि कुतो रत्नसंग्रहणादरः

એ ધેનુ તારે અવશ્ય સ્વીકારવી જોઈએ, કારણ કે તું રત્નનો ભાગી છે. તપોધન ઋષિઓને રત્નસંગ્રહમાં ભલા ક્યાં રસ હોય?

Verse 59

तपोधन बलः शान्तः प्रीतिमान्स नृप त्वयि / तस्मात्ते सर्वथा धेनुं याचितः संप्रदास्यति

હે નૃપ! તે તપોધન, બળવાન અને શાંત છે તથા તારા પ્રત્યે પ્રીતિમાન છે. તેથી તું માગે તો તે નિશ્ચયે તને તે ધેનુ આપશે.

Verse 60

अथ वा गोहिरण्यद्यं यदन्यदभिवाञ्छितम् / संगृह्य वित्तं विपुलं धेनुं तां प्रतिदास्यति

અથવા ગાય, સોનું વગેરે કે બીજું જે ઇચ્છિત હોય તે, બહુ ધન એકત્ર કરીને તે ધેનુના બદલે તને આપશે.

Verse 61

अनुपेक्ष्यं महद्रत्नं राज्ञा वै भूतिमिच्छता / इति मे वर्त्तते बुद्धिः कथं वा मन्यते भवान्

ભૂતિ (ઐશ્વર્ય) ઇચ્છતા રાજાએ આ મહારત્નને અવગણવું ન જોઈએ—મારી બુદ્ધિ એવી છે. ભવાન શું માને છે?

Verse 62

राजोवाच / गत्वा त्वमेव तं विप्रं प्रसाद्य च विशेषतः / दत्त्वा चाभीप्सितं तस्मै तां गामानय मन्त्रिक

રાજાએ કહ્યું—હે મંત્રિક! તું જ જઈને તે વિપ્રને વિશેષ રીતે પ્રસન્ન કર; તેને ઇચ્છિત દાન આપી તે ગાયને લઈને આવ.

Verse 63

वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततोराज्ञा स मन्त्री विधिचोदितः / निवृत्य प्रययौ शीघ्रं जमदग्नेरथाश्रमम्

વસિષ્ઠે કહ્યું—રાજાએ એમ કહ્યે પછી તે મંત્રી વિધિથી પ્રેરિત થઈ પાછો વળ્યો અને ઝડપથી જમદગ્નિના આશ્રમ તરફ ગયો.

Verse 64

गते तु नृपतौ तस्मिन्नकृतव्रणसंयुतः / समिदानयनार्थाय रामो ऽपि प्रययौ वनम्

તે નૃપતિ ગયા પછી, વ્રતનિષ્ઠ રામ પણ સમિધા લાવવા માટે વનમાં પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 65

ततः स मन्त्री सबलः समासाद्य तदाश्रमम् / प्रणम्य मुनिशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्

પછી તે મંત્રી સૈન્યসহ તે આશ્રમમાં પહોંચી, મુનિશ્રેષ્ઠને પ્રણામ કરીને આ વચન બોલ્યો।

Verse 66

चन्द्रगुप्त उवाच ब्रह्मन्नृपतिनाज्ञप्तं राजा तु भुवि रत्नभाक् / रत्नभूता च धेनुः सा भुवि दोग्ध्रीष्वनुत्तमा

ચન્દ્રગુપ્ત બોલ્યો— હે બ્રહ્મન! નૃપતિની આજ્ઞા છે; રાજા ધરતી પર રત્નનો ભાગી છે, અને તે ધેનુ રત્નસ્વરૂપા, દોહન ગાયોમાં અનુત્તમ છે।

Verse 67

तस्माद्रत्नंसुवर्णं वा मूल्यमुक्त्वा यथोचितम् / आदाय गोरत्नभूतां धेनुं मे दातुमर्हसि

અતએવ યથોચિત મૂલ્ય—રત્ન કે સુવર્ણ—લઈને, ગોરત્નસ્વરૂપા તે ધેનુ મને આપવી યોગ્ય છે।

Verse 68

जमदग्निरुवाच होमधेनुरियं मह्यं न दातव्या हि कस्यचित् / राजा वदान्यः स कथं ब्रह्मस्वमभिवाञ्छति

જમદગ્નિ બોલ્યા— આ હોમધેનુ મારી છે; તેને કોઈને આપવી નહીં. રાજા દાનશીલ છે, તો બ્રાહ્મણસ્વની ઇચ્છા કેવી રીતે કરે?

Verse 69

मन्त्र्युवाच रत्नभाक्त्वंन नृपतिर्द्धेनुं ते प्रतिकाङ्क्षति / गवायुतेन तस्मात्त्वं तस्मै तां दातुमर्हसि

મંત્રી બોલ્યો—તું રત્નનો ભાગીદાર છે; નૃપ તારી ધેનુની ઇચ્છા કરે છે. તેથી ગવાયુત (હજાર ગાયો) મૂલ્યે તું તેને તે ધેનુ આપવી યોગ્ય છે.

Verse 70

जमदग्निरुवाच क्रयविक्रययोर्नाहं कर्त्ता जातु कथञ्चन / हविर्धानीं च वै तस्मान्नोत्सहे दातुमञ्जसा

જમદગ્નિ બોલ્યા—હું કદી ખરીદ-વેચાણનો કર્તા નથી. તેથી તેને હવિર્ધાની (યજ્ઞધેનુ) સહેલાઈથી આપવા હું સાહસ કરતો નથી.

Verse 71

मन्त्र्युवाच राज्यार्धेनाथ वा ब्रह्मन्सकलेनापि भूभृतः / देहि धेनुमिमामेकां तत्ते श्रेयो भविष्यति

મંત્રી બોલ્યો—હે બ્રાહ્મણ! રાજ્યના અર્ધા ભાગના બદલે કે આખા રાજ્યના બદલે પણ, આ એક ધેનુ આપી દો; એમાં તમારું શ્રેય છે.

Verse 72

जमदग्निरुवाच जीवन्नाहं तु दास्यामि वासवस्यापि दुर्मते / गुरुणा याचितं किं ते वचसा नृपतेः पुनः

જમદગ્નિ બોલ્યા—હે દુર્મતિ! હું જીવતો હોઉં ત્યાં સુધી વાસવ ઇન્દ્રને પણ નહીં આપું. ગુરુએ જે માગ્યું છે તે છોડીને, ફરી રાજાના વચનથી તને શું કામ?

Verse 73

मन्त्र्युवाच त्वमेव स्वेच्छया राज्ञे देहि धेनुं सुहृत्तया / यथा बलेन नीतायां तस्यां त्वं किं करिष्यसि

મંત્રી બોલ્યો—તું જ સ્વેચ્છાથી, સુહૃદભાવથી, રાજાને ધેનુ આપી દે. કેમ કે જો તે બળપૂર્વક લઈ જવામાં આવે, તો તું શું કરી શકીશ?

Verse 74

जमदग्निरुवाच दाता द्विजानां नृपतिः स यद्यप्याहरिष्यति / विप्रो ऽहं किं करिष्यामि स्वेच्छावितरणं विना

જમદગ્નિ બોલ્યા— દ્વિજોના દાતા તો રાજા છે; તે ઇચ્છે તો આપશે. પરંતુ હું બ્રાહ્મણ છું; સ્વેચ્છાદાન વિના હું શું કરી શકું?

Verse 75

वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः संक्रुद्धः स मन्त्री पापचेतनः / प्रसह्य नेतुमारेभे मुनेस्तस्य पयस्विनीम्

વસિષ્ઠ બોલ્યા— આમ કહેવાતાં પાપચેતન એ મંત્રી ક્રોધિત થયો અને બળપૂર્વક તે મુનિની દૂધાળ ગાયને લઈ જવા લાગ્યો.