Brahmanda Purana — Anushanga Pada, Shloka 1
Rāma’s Inquiry into the Hidden Identity of the Radiant Stranger
Dialogue Frame
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेन भूपाल रामो मतिमतां वरः / निरूप्य मनसा भूयस्तमुवाचाभिविस्मितम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca ityuktastena bhūpāla rāmo matimatāṃ varaḥ / nirūpya manasā bhūyastamuvācābhivismitam
Translation
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં (વાયુપ્રોક્ત) મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ઘાતપાદમાં ત્રેવીસમો અધ્યાય. વસિષ્ઠ બોલ્યા—તેના કહ્યાથી બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ રાજા રામે મનમાં ફરી વિચાર કરી, આશ્ચર્યથી તેને કહ્યું.
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यन्त-निदर्शक-अव्यय (quotative/closure particle)
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहापुराण (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
वायु-प्रोक्तेspoken by Vāyu
वायु-प्रोक्ते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (वायुनाऽ प्रोक्तम्); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; पुराण-विशेषण
मध्य-भागेin the middle section
मध्य-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
तृतीयthird
तृतीय:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; उपोद्धातपाद-विशेषण
उपोद्धात-पादेin the introductory quarter/section
उपोद्धात-पादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपोद्धात (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
त्रयोविंशतितमःtwenty-third
त्रयोविंशतितमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रयोविंशति (संख्याप्रातिपदिक) + तम (प्रत्यय)
Formक्रमवाचक (ordinal); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अध्याय-विशेषण
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यन्त-निदर्शक-अव्यय
उक्तःhaving been addressed
उक्तः:
Karta (कर्ता; of following action)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; राम-विशेषण
तेनby him
तेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, तृतीया-विभक्ति (करण/हेतु), एकवचन; agent in passive
भूपालO king
भूपाल:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootभूपाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
रामःRāma
रामः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मति-मताम्of the wise
मति-मताम्:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootमति (प्रातिपदिक) + मत् (प्रत्यय)
Formमतुप्-प्रत्ययान्त (possessive adjective used substantively); पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
वरःthe best
वरः:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootवर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; रामस्य विशेषणरूपेण
निरूप्यhaving reflected
निरूप्य:
Kriya (क्रिया; पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootनिर्-रूप् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (absolutive); ‘having considered/ascertained’
मनसाwith (his) mind
मनसा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; instrument
भूयःagain
भूयः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootभूयस् (अव्यय)
Formपुनरर्थक-अव्यय (adverb: again/further)
तम्to him
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, द्वितीया, एकवचन; object of ‘said’
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अभि-विस्मितम्greatly astonished
अभि-विस्मितम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअभि (उपसर्ग) + विस्मित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘तम्’ इत्यस्य विशेषण