Adhyaya 19
Nakṣatra-Śrāddha (Ancestral Rites Connected with Asterisms) — नक्षत्रश्राद्धम्
આ અધ્યાય ગુરુ–શિષ્ય સંવાદરૂપે છે. શમ્યુ બૃહસ્પતિને પૂછે છે—પિતૃઓને સૌથી વધુ તૃપ્તિ કયા અર્પણથી થાય, કયું દીર્ઘકાળ ફળ આપે અને ‘આનંત્ય’ એટલે અક્ષય પુણ્ય કેવી રીતે મળે. બૃહસ્પતિ શ્રાદ્ધ-હવિષ્યોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરીને તિલ, વ્રીહિ, યવ, માષ, જળ-ફળ વગેરે થી લઈને માછલી અને વિવિધ માંસ સુધી, દરેક દ્રવ્યથી પિતૃતૃપ્તિ કેટલો સમય રહે તે જણાવે છે અને કેટલાક પદાર્થોને વિશેષ/સ્થાયી ફળદાયક કહે છે. પિતૃગીતા શૈલીના ઉપદેશોમાં સંતાનની આવશ્યકતા, ગયા-શ્રાદ્ધનું મહાત્મ્ય, ત્રયોદશી વ્રત અને વૃષોત્સર્ગને પિતૃકલ્યાણના સાધન તરીકે પ્રતિપાદિત કરે છે. અધ્યાય વંશકથાથી વધુ વિધિ અને કાલગણના પર કેન્દ્રિત છે અને ખાસ કરીને ગયા-શ્રાદ્ધ સંબંધિત અક્ષય પુણ્યતત્ત્વને પ્રકાશિત કરે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्री ब्रहामाण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे नक्षत्रश्राद्धं नाम अष्टादशो ऽध्यायः // १८// शंयुरुवाच किं स्विद्दत्तं पितॄणां तु तृप्तिदं वदतां वर / किंस्वित्स्याच्चिररात्राय किं वानन्त्याय कल्पते
આ રીતે શ્રી બ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદના શ્રાદ્ધકલ્પમાં ‘નક્ષત્રશ્રાદ્ધ’ નામે અઢારમો અધ્યાય. શંયુએ કહ્યું—હે વચનશ્રેષ્ઠ! પિતૃઓની તૃપ્તિ માટે કયું દાન આપવું? કયું દીર્ઘકાળ ફળ આપે અને કયું અનંત ફળ માટે યોગ્ય બને?
Verse 2
बृहस्पतिरुवाच हवीषि श्राद्धकल्पे तु यानि श्राद्धविदो विदुः / तानि मे शृणु सर्वाणि फलं चैषां यथातथम्
બૃહસ્પતિએ કહ્યું—શ્રાદ્ધકલ્પમાં શ્રાદ્ધવિદો જે હવિષ્ય (અર્પણયોગ્ય ભોગ) જાણે છે, તે બધું મારી પાસેથી સાંભળ; અને તેમનું ફળ પણ યથાર્થ રીતે।
Verse 3
तिलैर्व्रीहियवैमाषैरद्भिर्मूलफलैस्तथा / दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन हि पितामहाः
તિલ, વ્રીહિ (ચોખા), યવ, માષ (ઉડદ), જળ તથા મૂળ-ફળ વગેરે વડે શ્રાદ્ધમાં દાન કરવાથી પિતામહો એક માસ સુધી પ્રસન્ન રહે છે.
Verse 4
मत्स्यैः प्रीणन्ति द्वौ मासौ त्रीन्मासान्हारिणेन तु / शाशेन चतुरो मासान्पञ्च प्रीणाति शाकुनैः
માછલીઓથી તેઓ બે માસ, હરણના માંસથી ત્રણ માસ, શશ (સસલું)થી ચાર માસ, અને પક્ષીના માંસથી પાંચ માસ સુધી પ્રસન્ન થાય છે.
Verse 5
वाराहेण तु षण्मासाञ्छागलं सप्तमासिकम् / अष्टमासिकमित्युक्तं यच्च पार्वतकं भवेत्
વરાહના માંસથી પિતૃઓ છ માસ સુધી તૃપ્ત થાય છે; બકરાના માંસથી સાત માસ. અને જે પાર્વતક (પર્વતીય) માંસ છે, તે આઠ માસની તૃપ્તિ આપનાર કહેવાયું છે।
Verse 6
रौरवेण तु प्रीयन्ते नव मासान्पितामहाः / गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः स्याद्दशमासिकी
રૌરવના માંસથી પિતામહો નવ માસ સુધી પ્રસન્ન થાય છે; અને ગવયના માંસથી દસ માસની તૃપ્તિ થાય છે।
Verse 7
औरभ्रेण च मांसेन मासानेकादशैव तु / श्राद्धे च तृप्तिदं गव्यं पयः संवत्सरं द्विजाः
ઔરભ્રના માંસથી અગિયાર માસની તૃપ્તિ થાય છે; અને હે દ્વિજોઃ શ્રાદ્ધમાં ગાયનું દૂધ એક વર્ષ સુધી તૃપ્તિ આપનાર છે।
Verse 8
आनन्त्याय भवेत्तद्वत्खड्गमांसं पितृक्षये / पायसं मधुसर्पिर्भ्यां छायायां कुञ्जरस्य च
પિતૃક્ષયના સમયે ખડ્ગ (ગેંડા)નું માંસ પણ એ જ રીતે અનંત ફળ આપનાર બને છે. મધ અને ઘીથી યુક્ત પાયસ, તેમજ હાથીની છાયામાં (કરેલું શ્રાદ્ધ) પણ તૃપ્તિદાયક કહેવાયું છે।
Verse 9
कृष्णच्छागस्य मासेन तृप्तिर्भवति शाश्वती / अत्र गाथाः पितृगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः
કૃષ્ણ છાગ (કાળા બકરા)ના માંસથી શાશ્વત તૃપ્તિ થાય છે. અહીં પિતૃગીત ગાથાઓને પુરાવિદો કીર્તન કરે છે।
Verse 10
तास्ते ऽहं कीर्त्तयिष्यामि यथावत्सन्निबोध मे / अपि नः स कुले यायाद्यो नो दद्यात् त्रयोदशीम्
તે બધું હું યથાવત્ વર્ણવીશ; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ. જે અમને ત્રયોદશીનું દાન ન આપે, તે અમારા કુળમાં જન્મ ન લે.
Verse 11
आजेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघासु च / एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् / गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नालं वा वृषमुत्सृजेत्
બકરો તથા સર્વલોહનું દાન, વર્ષાકાળમાં અને મઘા નક્ષત્રમાં—ઘણા પુત્રોની ઇચ્છા કરવી; કારણ કે તેમામાંથી એક પણ ગયામાં જાય તો પૂરતું. અથવા ગૌરીસ્વરૂપિણી પત્ની સાથે વિવાહ કરવો, અથવા ‘નાલં’ નામના વૃષભને મુક્ત કરવો.
Verse 12
शंयुरुवाच गयादीनां फलं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः / दातॄणां चैव यत्पुण्यं निखिलेन प्रवीहि मे
શંયુએ કહ્યું—હે તાત! ગયા વગેરે તીર્થોનું ફળ હું પૂછું છું, મને કહો. તેમજ દાતાઓનું જે પુણ્ય છે, તે પણ સંપૂર્ણ રીતે મને જણાવો.
Verse 13
बृहस्पतिरुवाच गयायामक्षयं श्राद्धञ्जपहोमतपांसि च / पितृक्षये हि तत्पुत्र तस्मात्तत्राक्षयं स्मृतम्
બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે પુત્ર! ગયામાં શ્રાદ્ધ, જપ, હોમ અને તપ—આ બધું અક્ષય ફળ આપે છે. કારણ કે ત્યાં પિતૃક્લેશનો ક્ષય થાય છે; તેથી ત્યાં ‘અક્ષય’ કહેવાય છે.
Verse 14
पूर्णायामेकविंशं तु गौर्यामुत्पादितः सुतः / महामहांश्च जुहुयादिति तस्य फलं स्मृतम् / फलं वृषस्य वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत
પૂર્ણામાં ઉત્પન્ન પુત્ર એકવીસ પેઢી સુધી, અને ગૌરીમાં ઉત્પન્ન પુત્ર ‘મહામહ’ વગેરે પિતૃઓ માટે હોમ કરે—આ તેનું ફળ કહેવાયું છે. હવે હું વૃષભદાનનું ફળ કહું છું; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો.
Verse 15
वृषोत्स्रष्टा पुनात्येव दशातीतान्दशावरान्
વૃષોત્સર્ગ કરનાર પુરુષ દસ પેઢી ઉપર અને દસ પેઢી નીચે સુધી સૌને પવિત્ર કરે છે.
Verse 16
यत्किञ्चित्स्पृशते तोयमवतीर्णो नदीजले / वृषोत्सर्ग्गत्पितॄणां तु ह्यक्षयं समुदाहृतम्
નદીના જળમાં ઉતરીને તે જે કોઈ પાણી સ્પર્શે છે, વૃષોત્સર્ગથી પિતૃઓ માટે તે અક્ષય ફળ કહેવાયું છે.
Verse 17
येनयेन स्पृशेत्तोयं लाङ्गूलादिभिरङ्गशः / सर्वं तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः
પૂંછડી વગેરે અંગોથી તે જે જે પાણી સ્પર્શે, તે બધું તેના પિતૃઓ માટે અક્ષય છે; તેમાં શંકા નથી.
Verse 18
शृङ्गैः खुरैर्वा भूमिं यामुल्लिखत्यनिशं वृषः / मधुकुल्याः पितॄंस्तस्य ह्यक्षयाश्च भवन्ति वै
વૃષભ શિંગો કે ખુરા વડે સતત જે ભૂમિ ખોદે છે, તેના પિતૃઓ માટે ‘મધુકુલ્યા’ નામની અક્ષય તૃપ્તિ થાય છે.
Verse 19
सहस्रनल्वमात्रेण तडागेन यथास्रुतिः / तृप्तिस्तु या पितॄणां वै सा वृषेणेह कल्पते
શ્રુતિ મુજબ સહસ્ર નલ્વ-પરિમાણના તળાવથી પિતૃઓને જે તૃપ્તિ થાય છે, તે જ અહીં વૃષભ દ્વારા પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 20
यो ददाति गुडोन्मिश्रतिलानि श्राद्धकर्मणि / मधु वामधुमिश्रं वा सर्वमेवाक्षयं भवेत्
જે શ્રાદ્ધકર્મમાં ગોળ-મિશ્રિત તલ, અથવા મધુ કે મધુ-મિશ્રિત દ્રવ્ય દાન કરે છે, તેનું તે સર્વ દાન અક્ષય ફળદાયક બને છે.
Verse 21
न ब्राह्मणं परिक्षेत सदा देयं हि मानवैः / दैवेकर्मणि पित्र्ये च श्रूयते वै परीक्षणम्
બ્રાહ્મણની પરીક્ષા ન કરવી; મનુષ્યોએ સદા દાન આપવું જોઈએ. દેવકર્મ અને પિતૃકર્મમાં જ પરીક્ષણનું વિધાન સાંભળવામાં આવે છે.
Verse 22
सर्ववेदव्रतस्नाताः पङ्क्तीनां पावना द्विजाः / ये च भाषाविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः
જે સર્વ વેદવ્રતોમાં સ્નાત છે, તે પંક્તિઓને પાવન કરનાર દ્વિજ છે; અને કેટલાક ભાષાવિદ છે, કેટલાક વ્યાકરણમાં રત છે.
Verse 23
अधीयते पुराणं वै धर्मशास्त्रमथापि च / त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निः स सौपर्णः षडङ्गवित्
જે પુરાણ અને ધર્મશાસ્ત્રનું પણ અધ્યયન કરે છે; જે ત્રિણાચિકેત, પંચાગ્નિ, સૌપર્ણ અને ષડંગવિદ છે.
Verse 24
ब्रह्मदेवसुतश्चैव च्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः / पुण्येषु यश्च तीर्थेषु कृतस्नानः कृतव्रतः
જે બ્રહ્મદેવનો પુત્ર પણ છે, છાન્દોગ અને જ્યેષ્ઠ સામગ છે; અને જે પુણ્ય તીર્થોમાં સ્નાન કરેલો તથા વ્રત પાળેલો છે.
Verse 25
मखेषु ये च सर्वेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः / ये च सत्यव्रता नित्यं स्वधर्मनिरताश्च ये
જે સર્વ યજ્ઞોમાં અવભૃથ-સ્નાન કરે છે, અને જે નિત્ય સત્યવ્રતી તથા સ્વધર્મમાં નિરત રહે છે।
Verse 26
अक्रोधना लोभपरास्ताञ्छ्राद्धेषु निमन्त्रयेत् / एतेभ्यो दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः
ક્રોધરહિત અને લોભમુક્ત એવા લોકોને શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત કરવો; તેમને અપાયેલ દાન અક્ષય બને છે—એ જ પંક્તિ-પાવન છે।
Verse 27
श्राद्धीया ब्रह्मणा ये तु योगव्रतसुनिष्ठिताः / त्रयो ऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
શ્રાદ્ધયોગ્ય એવા બ્રાહ્મણો જો યોગવ્રતમાં સુનિષ્ઠિત હોય, તો તેમની પૂજાથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ—ત્રણે પૂજિત થાય છે।
Verse 28
पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान्पूजयेन्नरः / पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्
પિતૃઓ સાથે આ લોકોને જે મનુષ્ય પૂજે છે, તે પવિત્રોમાં પરમ પવિત્ર અને મંગલોમાં પરમ મંગલને પામે છે।
Verse 29
प्रथमः सर्वधर्माणां योगधर्मो निगद्यते / अपाङ्क्तेयान्प्रवक्ष्यमि गदतो मे निबोधत
સર્વ ધર્મોમાં પ્રથમ યોગધર્મ કહેવાય છે; હવે હું અપાંકતેય (અયોગ્ય) લોકોનું વર્ણન કરીશ—મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો।
Verse 30
कितवो मद्यपो यश्च पशुपालो निराकृतः / ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको ह्यापणो वणिजस्तथा
જુગારી, મદ્યપ, તિરસ્કૃત પશુપાલક, ગામનો દૂત, વ્યાજખોર, દુકાનદાર અને વેપારી પણ।
Verse 31
अगार दाही गरदो वृषलो ग्रामयाजकः / काण्डपृष्ठो ऽथ कुण्डाशी मधुपः सोमविक्रयी
ઘર સળગાવનાર, વિષ આપનાર, નીચ, ગામયાજક, પીઠે ઘા ધરાવનાર, કુંડમાં ખાવનાર, મધુપ અને સોમ વેચનાર।
Verse 32
समुद्रान्तरितो भृत्यः पिशुनः कूटसाक्षिकः / पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे
સમુદ્રપાર રહેનારો નોકર, ચુગલખોર, ખોટો સાક્ષી, પિતასთან ઝઘડનાર, અને જેના ઘરમાં પરપુરુષ (ઉપપતિ) હોય।
Verse 33
अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति / स्तवकः सूपकारश्च यश्च मित्राणि निन्दति
અભિશપ્ત/દોષારોપિત, ચોર, શિલ્પકામથી જીવિકા ચલાવનાર, ચાટુકાર, રસોઈયો, અને જે મિત્રોની નિંદા કરે।
Verse 34
काणश्च खञ्जकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः / उन्मत्तो ऽप्यथ षण्ढश्च भ्रूणहा गुरुतल्पगः
કાણો અને લંગડો, વેદથી વિમુખ નાસ્તિક, ઉન્મત્ત, ષણ્ઢ, ભ્રૂણહંતક અને ગુરુપત્નીગામી।
Verse 35
भिषग्जीवी प्राशनिकः परस्त्रीं यश्च सेवते / विक्रीणाति च यो ब्रह्मव्रतानि नियमांस्तथा
જે વૈદ્યવૃત્તિથી જીવિકા કરે, જે પરનું અન્ન ભક્ષણ કરે અને જે પરસ્ત્રીનું સેવન કરે; તેમજ જે બ્રહ્મવ્રતો અને નિયમો વેચે છે.
Verse 36
नष्टं स्यान्नास्तिके दत्तं व्रतघ्ने चापवर्जितम् / यच्चवाणिजके दत्तं नेह नामुत्र संभवेत्
નાસ્તિકને આપેલું દાન નષ્ટ થાય છે; વ્રતભંગ કરનારને આપેલું પણ નિષ્ફળ છે. અને વેપારી-બુદ્ધિવાળાને આપેલું દાન ન અહીં ફળે, ન પરલોકમાં.
Verse 37
निक्षेपहारके चैव कृतघ्ने विदवर्जिते / तथा पाणविके वै च कारुके धर्मवर्जिते
જમા કરાવેલી વસ્તુ હડપ કરનાર, કૃતઘ્ન અને વિદ્યાધર્મથી રહિત; તેમજ જુગારી અને ધર્મહીન કારગરને (આપેલું દાન પણ નિષ્ફળ).
Verse 38
क्रीणाति यो ह्यपण्यानि विक्रीणाति प्रशंसति / अन्यत्रास्य समाधानं न वणिकूछ्राद्धमर्हति
જે અયોગ્ય વસ્તુઓ ખરીદે, વેચે અને તેની પ્રશંસા કરે—તેના માટે બીજું પ્રાયશ્ચિત્ત હોઈ શકે; પરંતુ તે વૈશ્યોચિત શ્રાદ્ધનો અધિકારી નથી.
Verse 39
भस्मनीव हुतं हव्यं दत्तं पौनर्भवे द्विजः / षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री पञ्चशतान्यपि
હે દ્વિજ! પૌનર્ભવ (પુનર્વિવાહિત)ને આપેલું દાન ભસ્મમાં હવ્ય હોમ કર્યાની જેમ છે. કાણા સાઠ, ષણ્ઢ સો, અને શ્વિત્રી પાંચસો (ગણું) ફળ નષ્ટ કરે છે.
Verse 40
पापरोगी सहस्रं वै दातुर्नाशयते फलम् / भ्रश्येद्धि स फलात्तस्मात्प्रदाता यस्तु बालिशः
હજાર પાપરોગી દાતાનું પુણ્યફળ નાશ કરે છે; તેથી દાનમાં બાલિશ દાતા તે ફળથી ભ્રષ્ટ થાય છે.
Verse 41
यद्विष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः / सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते यच्च दत्तमसत्कृतम्
માથું ઢાંકીને ખાવું, દક્ષિણમુખે ખાવું, ચપ્પલ પહેરીને ખાવું, અને અપમાનપૂર્વક આપેલું દાન—આ બધું દોષયુક્ત કહેવાય છે.
Verse 42
सर्वं तदसुरेद्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् / श्वा चैव ब्रह्महा चैव नावेक्षेत कथञ्चन
આ બધાનો ભાગ બ્રહ્માએ અસુરેન્દ્ર માટે નક્કી કર્યો; અને કૂતરા તથા બ્રહ્મહત્યારા તરફ કદી પણ નજર ન કરવી.
Verse 43
तस्मात्परिवृतैर्दद्यात्तिलैश्चान्नं विकीर्य च / राक्षसानां तिलाः प्रोक्ताः शुनां परिवृतास्तथा
અતએવ (દાન) ઘેરીને આપવું અને તલથી અન્ન છાંટવું; તલ રાક્ષસો માટે કહેવાયા છે અને ઘેરાવાળું (દાન) કૂતરાઓ માટે પણ તેમ જ.
Verse 44
दर्शनात्सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः / रजस्वलायाः स्पर्शेन क्रुद्धोयश्च प्रयच्छति
ડુક્કર માત્ર દર્શનથી (પુણ્ય) હરે છે, કૂકડો પાંખની હવામાં; રજસ્વલાના સ્પર્શથી, અને ક્રોધમાં જે દાન આપે તે પણ (ફળ) નાશ કરે છે.
Verse 45
नदीतीरेषु रम्येषु सरित्सु च सरस्सु च / विविक्तेषु च प्रीयन्ते दत्तेनेह पितामहाः
રમ્ય નદીકાંઠે, નદીઓમાં અને સરોવરોમાં તથા એકાંત સ્થાનોમાં—અહીં આપેલા દાનથી પિતામહો (પિતૃગણ) પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 46
नासव्यंपातयेज्जानु न युक्तो वाचमीरयेत् / तस्मात्परिवृतेनेह विधिवद्दर्भपाणिना
ડાબું ઘૂંટણ નીચે ન પાડવું, અને અયોગ્ય સ્થિતિમાં વાણી ન બોલવી; તેથી અહીં વિધિપૂર્વક દર્ભ હાથમાં લઈને આવૃત થઈ કર્મ કરવું।
Verse 47
पित्रोराराधनं कार्यमेवं प्रीणयते पितॄन् / अनुमान्य द्विजान्पूर्वमर्गौं कुर्याद्यथाविधि
પિતૃઓની આરાધના કરવી જોઈએ; એ રીતે પિતૃગણ તૃપ્ત થાય છે. પહેલાં દ્વિજોને સન્માન આપી, પછી વિધિપૂર્વક અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું।
Verse 48
पितॄणां निर्वपेद्भूमौ सूर्ये वा दर्भसंस्तरे / शुक्लपक्षे च पूर्वाङ्णे श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि
પિતૃઓ માટે ભૂમિ પર અથવા સૂર્ય સમક્ષ દર્ભના આસન પર પિંડ-નિવાપણ કરવું; અને શુક્લપક્ષના પૂર્વાહ્ને વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું।
Verse 49
कृष्णपक्षे ऽपरङ्णे तु रौहिणं वै न लङ्घयेत् / एवमेते महात्मानो महायोगा महौजसः
કૃષ્ણપક્ષના અપરાહ્ને ‘રૌહિણ’ (નક્ષત્ર/કાલ)નું ઉલ્લંઘન ન કરવું; આ રીતે તેઓ મહાત્મા, મહાયોગી અને મહૌજસ્વી છે।
Verse 50
सदा वै पितरः पूज्याः सं प्राप्तौ देशकालयोः / पितृभक्त्यैव तु नरो योगं प्राप्नोति दुर्ल्लभम्
દેશ-કાળ અનુકૂળ આવે ત્યારે પિતૃઓ સદા પૂજ્ય છે; માત્ર પિતૃભક્તિથી જ મનુષ્ય દુર્લભ યોગ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 51
ध्यानेन मोक्षं गच्छेद्धि हित्वा कर्म शुभाशुभम् / यज्ञहेतोस्तदुद्धृत्य मोहयित्वा जगत्तथा
ધ્યાનથી જ શુભ-અશુભ કર્મ ત્યજી મનુષ્ય મોક્ષ પામે છે; યજ્ઞહેતુથી તેને ઉદ્ધૃત કરીને તે જગતને પણ તેમ જ મોહીત કરે છે।
Verse 52
गुहायां निहितं ब्रह्म कश्यपेन महात्मना / अमृतं गुह्यमुद्धृत्य योगे योगविदां वराः
મહાત્મા કશ્યપે ગુહામાં બ્રહ્મને નિહિત કર્યું; યોગવિદોમાં શ્રેષ્ઠોએ તે ગુપ્ત અમૃત ઉદ્ધૃત કરીને યોગમાં સ્થિર થયા।
Verse 53
प्रोक्तः सनत्कुमारेण महातो ब्रह्मणः पदम् / देवानां परमं गुह्यमृषीणां च परायणम्
સનત્કુમારે મહાન બ્રહ્મનું તે પદ કહ્યું—જે દેવતાઓનું પરમ ગુહ્ય છે અને ઋષિઓનું પરમ આશ્રય છે।
Verse 54
पितृभक्त्या प्रयत्नेन प्राप्य ते तन्मनीषिभिः / पितृभक्तः समासेन पितृपूर्वपरश्च यः
તે (પદ) પિતૃભક્તિ અને પ્રયત્નથી મનીષીઓ પ્રાપ્ત કરે છે; સંક્ષેપમાં પિતૃભક્ત તે છે, જે પિતૃઓના પૂર્વ-પર બંનેનું માન રાખે છે।
Verse 55
अयत्नात्प्राप्नुयादेव सर्वमेतन्न संशयः
અયત્નથી જ આ બધું પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી.
Verse 56
बृहस्पतिरुवाच यस्मैश्राद्धानि देयानि यच्च दत्तं महत्फलम् / येषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च गुहासु च
બૃહસ્પતિએ કહ્યું—જેનાં માટે શ્રાદ્ધ આપવાં જોઈએ અને જ્યાં આપેલું દાન મહાફળ આપે; તેમજ જે તીર્થોમાં અને ગુફાઓમાં કરેલું શ્રાદ્ધ અક્ષય બને છે.
Verse 57
येषु स्वर्गमवाप्नोति तत्ते प्रोक्तं ससंग्रहम् / श्रुत्वेमं श्राद्धकल्पं च न कुर्याद्यस्तु मानवः
જેનાથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે તે બધું મેં તને સંક્ષેપમાં કહ્યું; આ શ્રાદ્ધવિધિ સાંભળીને પણ જે મનુષ્ય ન કરે.
Verse 58
स मज्जेन्नरके घोरे नास्तिकस्तमसावृते / परिवादो न कर्त्तव्यो योगिनां तु विशेषतः
એ નાસ્તિક અંધકારથી આવૃત ઘોર નરકમાં ડૂબી જશે; ખાસ કરીને યોગીઓની નિંદા કરવી નહીં.
Verse 59
परिवादात्क्रिमिर्भूत्वा तत्रैव परिवर्त्तते / योगान्परिवदेद्यस्तु ध्यानिनो मोक्षकाङ्क्षिणः
નિંદાથી તે કીડો બનીને ત્યાં જ ફરી વળે છે; જે ધ્યાનમાં સ્થિત, મોક્ષકાંક્ષી યોગીઓની નિંદા કરે છે.
Verse 60
स गच्छेन्नरकं घोरं श्रोताप्यस्य न संशयः / आवृतं तमसः सर्वं नरकं घोरदर्शनम् / योगीश्वरपरीवादान्न स्वर्गं याति मानवः
જે યોગીશ્વરોની નિંદા કરે છે અને જે સાંભળે છે, તે બંને નિઃશંકપણે ઘોર નરકમાં જાય છે. તે નરક અંધકારથી ઘેરાયેલું અને ભયાનક છે. યોગીઓની નિંદા કરવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગમાં જતો નથી.
Verse 61
योगेश्वराणामा क्रोशं शृणुयाद्यो यतात्मनाम् / सहि कालं चिरं मज्जेन्नरके नात्र संशयः / कुंभीपाकेषु पच्यन्ते जिह्वाच्छेदे पुनः पुनः
જે સંયમી યોગીશ્વરોની નિંદા સાંભળે છે, તે નિઃશંકપણે લાંબા સમય સુધી નરકમાં ડૂબેલો રહે છે. તેઓ કુંભીપાક નરકમાં રંધાય છે અને તેમની જીભ વારંવાર કાપવામાં આવે છે.
Verse 62
समुद्रे च यथा लोषटस्तद्बत्सीदन्ति ते नराः / मनसा कर्मणा वाचा द्वेषं योगेषु वर्जयेत् / प्रोत्यानन्तं फलं भुङ्क्त इह वापि न संशयः
જેમ સમુદ્રમાં માટીનું ઢેફું ડૂબી જાય છે, તેમ તે મનુષ્યો ડૂબી જાય છે. મન, કર્મ અને વચનથી યોગીઓ પ્રત્યે દ્વેષનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. તેમને પ્રસન્ન કરીને મનુષ્ય અહીં અને પરલોકમાં અનંત ફળ ભોગવે છે, તેમાં શંકા નથી.
Verse 63
न पारगो विन्दति परमात्मनस्त्रिलोकमध्ये चरति स्वकर्ममिः / ऋचो यजुः साम तदङ्गपारगे ऽविकारमेतं ह्यनवाप्य सीदति
માત્ર શાસ્ત્રોનો પારગામી વિદ્વાન પરમાત્માને પામતો નથી; તે પોતાના કર્મો મુજબ ત્રણેય લોકમાં ભટકતો રહે છે. ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને તેના અંગોનો પારગામી પણ તે અવિકારી પદને ન પામીને દુઃખી થાય છે.
Verse 64
विकारपारं प्रकृतेश्च पारगस्त्रयीगुणाना त्रिगुणस्य पारगः / यः स्याच्चतुर्विशतितत्त्वपारगः स पारगो नाध्ययनस्य पारगः
જે વિકારોની પેલે પાર, પ્રકૃતિની પેલે પાર અને ત્રણેય ગુણોની પેલે પાર ગયો છે, અને જે ચોવીસ તત્વોનો પારગામી છે, તે જ સાચો 'પારગ' છે, માત્ર અધ્યયનનો પારગામી નહીં.
Verse 65
कृत्स्नं यथावत्समुपैति तत्परस्तथैव भूयः प्रलयत्वमात्मनः / प्रत्याहरेद्योगपथं न यो द्विजो न सर्वपार क्रमपारगोचरः
જે દ્વિજ તત્પર બની સર્વ તત્ત્વને યથાવત્ પ્રાપ્ત કરે છે, તે ફરી પોતાના આત્માના પ્રલયભાવને પણ પામે છે. જે યોગમાર્ગમાં પ્રત્યાહાર કરતો નથી, તે સર્વપાર અને ક્રમપાર ગમ્યને પામતો નથી.
Verse 66
वेदस्य वेदितव्यं च वेद्यं विन्दति योगवित् / तं वै वेदविदः प्राहुस्तमाहुर्वेदपारगम्
યોગવિદ્ વેદનું ‘વેદિતવ્ય’ અને ‘વેદ્ય’—બન્નેને પ્રાપ્ત કરે છે. તેને જ વેદવિદો ‘વેદવિદ્’ કહે છે; તેને જ ‘વેદપારગ’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 67
वेदं च वेदितव्यं च विदित्वा वै यथास्थितः / एवं वेदविदः प्राहुरन्यं वै वेदपारगम्
વેદ અને વેદિતવ્ય—બન્નેને જાણી પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહેનારને, વેદવિદો આ રીતે ‘વેદપારગ’થી ભિન્ન એવો અન્ય પણ કહે છે.
Verse 68
यज्ञान्वेदांस्तथा कामांस्तपांसि विविधानि च / प्राप्नोत्यायुः प्रजाश्चैव पितृभक्तो न सशयः
યજ્ઞો, વેદો, ઇચ્છાઓ અને વિવિધ તપ—આ બધાંના ફળ પિતૃભક્તને મળે છે; તે આયુષ્ય અને સંતાન પણ પામે છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 69
श्रद्धया श्राद्धकल्पं तु यस्त्विमं नियतः पठेत् / सर्वाण्येतानि वाप्नोति तीर्थदानफलानि च
જે નિયમપૂર્વક શ્રદ્ધાથી આ શ્રાદ્ધકલ્પનું પાઠ કરે છે, તે આ બધું તેમજ તીર્થદાનના ફળો પણ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 70
स पङ्क्तिपावनश्चैव द्विजानामग्रभुग्भवेत् / आश्राव्य च द्विजान्सो ऽथ सर्वकामानवाप्नुयात्
તે પંક્તિને પાવન કરનાર બને છે અને દ્વિજોમાં અગ્રભાગનો ભોક્તા થાય છે. દ્વિજોને આ શ્રાવ્ય કરાવી તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 71
यश्चैतच्छृणुयान्नित्यम न्यांश्च श्रावयेद्द्विजः / अनसूयुर्जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः
જે દ્વિજ આને નિત્ય સાંભળે અને અન્ય દ્વિજોને પણ શ્રાવ્ય કરાવે—તે અસૂયા-રહિત, ક્રોધજિત અને લોભ-મોહથી વિમુક્ત હોય છે.
Verse 72
तीर्थादीनां फलं प्राप्य दानादीनां च सर्वशः / मोक्षोपायं लभेच्छ्रेष्ठं स्वर्गोपायं न संशयः / इह चापि परा पुष्ठिस्तस्मात्कुर्वीत नित्यशः
તે તીર્થસેવન આદિનું ફળ અને દાન આદિનું સર્વ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. તે મોક્ષનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય અને સ્વર્ગનો ઉપાય પણ નિઃસંદેહ પામે છે. અહીં પણ પરમ પુષ્ટિ થાય છે; તેથી આ નિત્ય કરવું જોઈએ.
Verse 73
इमं विधिं यो हि पठेदतन्द्रितः समाहितः संसदि पर्वसंधिषु / अपत्यभागी च परेण तेजसा दिवौकसां स व्रजते सलोकताम्
જે આ વિધિને આળસ વિના, એકાગ્રતાથી, સભામાં અને પર્વસંધિઓમાં પાઠ કરે છે, તે ઉત્તમ તેજથી યુક્ત થઈ સંતાનભાગી બને છે અને દેવલોકવાસીઓની સાથે સલોકતા પામે છે.
Verse 74
येन प्रोक्तस्त्वयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयंभुवे / महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतो ऽस्म्यहम्
જેનાથી આ કલ્પ કહાયો છે તે સ્વયંભૂને નમસ્કાર. તેમજ મહાયોગેશ્વરોને પણ હું સદા પ્રણામ કરું છું.
Frequently Asked Questions
A graded list of śrāddha offerings (havis) and their stated durations of Pitṛ-satisfaction—moving from grains/tila and water to fish and meats—culminating in items described as yielding exceptionally long or ‘endless’ (ānanta/akṣaya) results.
Gayā is presented as an akṣaya-field: śrāddha, japa, homa, and tapas performed there are said to become ‘imperishable’ because they are linked to ‘pitṛ-kṣaya’ (decisive ancestral fulfillment), hence the designation akṣaya.
It is primarily ritualistic (śrāddha-kalpa). For cosmological mapping, it supplies the ‘human-scale’ interface to cosmic time: nakṣatra awareness, tithi observance, and akṣaya-merit logic connect celestial order to household dharma and intergenerational continuity.