Adhyaya 15
Aśauca-vidhi (Rules of Impurity) within Śrāddha-kalpa — Chapter on Testing/Selecting Brahmanas and Honoring the Atithi
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ સૂતને સંબોધીને પૂર્વે વર્ણવેલ શ્રાદ્ધ-કલ્પની પ્રશંસા કરે છે અને શ્રાદ્ધ આચરણ વિષે ઋષિનું પ્રામાણિક મત વધુ વિગતે પૂછે છે. સૂત કહે છે કે મુખ્ય વિધિ કહી દીધી છે; હવે ‘પરિશિષ્ટ’રૂપે બ્રાહ્મણોની પરીક્ષા/પસંદગીના માપદંડો અને અતિથિ-ધર્મ જણાવે છે. જેમાં દોષ દેખાય તેને કર્મમાં ટાળવો, પરંતુ શ્રાદ્ધમાં અજાણ્યા દ્વિજની અતિ-છાનબીન ન કરવી, કારણ કે સિદ્ધો બ્રાહ્મણરૂપે વિચરે છે. તેથી આવેલ અતિથિને હાથ જોડીને અર્ઘ્ય-પાદ્ય, અભ્યંગ અને ભોજનથી સન્માન કરવો. દેવો અને યોગીશ્વરો અનેક રૂપે ધર્મમાર્ગે દોરી જાય છે; અતિથિ-સત્કાર અગ્નિષ્ટોમાદિ યજ્ઞફળ સમાન છે, અને શ્રાદ્ધમાં અપમાન કરવાથી દેવ-પિતૃઓ અસ્વીકાર કરે છે. દેવ-પિતૃઓ બ્રાહ્મણમાં પ્રવેશી કૃપા કરે છે; અસત્કૃત હોય તો તે દહન કરે, સત્કૃત હોય તો ઇચ્છિત ફળ આપે—અતઃ અતિથિ પ્રત્યે નિત્ય આદર ફરજિયાત છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ऽशौचविधिर्नाम चतुर्दशो ऽध्योयः // १४// ऋषय ऊचुः अहो धन्यस्त्वया सूत श्राद्धकल्पः प्रकीर्तितः / श्रुता नः श्राद्धकल्पास्तु ऋषिभिर्ये प्रकीर्त्तिताः
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં, શ્રાદ્ધકલ્પ અંતર્ગત ‘અશૌચવિધિ’ નામનો ચૌદમો અધ્યાય. ઋષિઓ બોલ્યા—હે સૂત! તું ધન્ય છે; તું શ્રાદ્ધકલ્પનું કીર્તન કર્યું; ઋષિઓએ પ્રકીર્તિત કરેલા શ્રાદ્ધકલ્પો અમે સાંભળ્યા છે.
Verse 2
अतीव विस्तरो ह्यस्य विशेषेण तु कीर्त्तितः / देवाशेषं महाप्राज्ञ ऋषेस्तस्य मतं यथा
આ વિષય અતિ વિશાળ રીતે, વિશેષરૂપે કીર્તિત થયો છે; હે મહાપ્રાજ્ઞ! દેવતાઓ સંબંધિત શેષ સહિત, તે ઋષિનું મત જેમ છે તેમ કહો.
Verse 3
सूत उवाच कीर्त्तयिष्यामि वो विप्रा ऋषेस्तस्य मतं तु यत् / श्राद्धं प्रति महाभागस्तन्मे श्रुणुत विस्तरात्
સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રો! તે ઋષિનું જે મત છે તે હું કીર્તન કરીશ; શ્રાદ્ધ વિષયે, હે મહાભાગો, તે મારી પાસેથી વિસ્તારે સાંભળો.
Verse 4
उक्तं श्राद्धंमया पूर्वं विधिश्च श्राद्धकर्मणि / परिशिष्टं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणानां परिक्षणम्
મેં પહેલાં શ્રાદ્ધ અને શ્રાદ્ધકર્મની વિધિ કહી છે. હવે પરિશિષ્ટરૂપે બ્રાહ્મણોની પરીક્ષા કહું છું.
Verse 5
न मीमांस्याः सदा विप्राः पवित्रंह्येतदुत्तमम् / दैवे पित्र्ये च नियतं श्रूयते वै परीक्षणम्
હે વિપ્રો, સદા મીમાંસા-તર્કમાં ન પડો; આ ઉત્તમ પવિત્ર વિધાન છે. દૈવ અને પિતૃ કાર્યમાં નિયમિત રીતે પરીક્ષા શ્રુતિમાં કહેવાય છે.
Verse 6
यस्मिन्दोषाः प्रदृश्येरम्स हि कार्येषु वर्जितः / जानीयाद्वापि संवासाद्वर्जयेत्तं प्रयत्नतः
જેનામાં દોષો દેખાય તે કાર્યોમાં વર્જ્ય છે. સહવાસથી પણ ઓળખીને તેને પ્રયત્નપૂર્વક ટાળવો જોઈએ.
Verse 7
अविज्ञातं द्विजं श्राद्धे न परीक्षेत पण्डितः / सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम्
શ્રાદ્ધમાં અજાણ્યા દ્વિજની પંડિતે પરીક્ષા ન કરવી; કારણ કે સિદ્ધો વિપ્રરૂપ ધારણ કરીને આ પૃથ્વી પર વિચરે છે.
Verse 8
तस्मादतिथिमायान्तमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः / पूजयेच्चार्घ्यपाद्याभ्यां तथाभ्यञ्जनभोजनैः
અતએવ આવેલા અતિથિ પાસે કરજોડે જઈએ. અર્ઘ્ય-પાદ્ય આપીને, તેમજ અભ્યંગ અને ભોજનથી તેની પૂજા કરવી.
Verse 9
उर्वी सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वरः सदा / नानारूपैश्चरन्त्येते प्रजा धर्मेण योजयन्
સમુદ્રપર્યંત વિસ્તરેલી પૃથ્વી પર યોગેશ્વર દેવો સદા અનેક રૂપે વિચરે છે અને પ્રજાને ધર્મમાર્ગે જોડે છે।
Verse 10
तस्माद्दद्यात्सदा दान्तः समभ्यार्च्यातिथिं नरः / व्यञ्जनानि तु वक्ष्यामि फलं तेषां तथैव च
અતએવ સંયમી મનુષ્યે સદા દાન આપવું અને અતિથિનું યોગ્ય રીતે પૂજન કરવું. હવે હું વ્યંજન અને તેમના ફળનું પણ વર્ણન કરું છું।
Verse 11
अग्निष्टोमं पयसा प्राप्नुयाद्वै फलं तथोक्थस्य च पायसेन / सषोडशी सत्रफलं घृतेन मध्वातिरात्रस्य फलं तथैव
દૂધથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે, પાયસથી ઉકથ્યનું ફળ; ઘીથી ષોડશી તથા સત્રનું ફળ, અને મધથી અતિરાત્રનું ફળ પણ તેવી જ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 12
तथाप्नुयाच्छ्रद्दधा नो नरो वै सर्वैः कामैर्भोजयेद्यस्तु विप्रान् / सर्वार्थदं सर्वविप्रातिथेयं फलं च भुङ्क्ते सर्वमेधस्य नित्यम्
શ્રદ્ધાવાન મનુષ્ય જો બ્રાહ્મણોને સર્વ કામ્ય પદાર્થોથી ભોજન કરાવે, તો તે એવો જ ફળ પામે છે; તે સર્વાર્થદાયક, સર્વ વિપ્ર-અતિથિસેવાનો ફળ અને નિત્ય સર્વમેધ યજ્ઞનું ફળ ભોગવે છે।
Verse 13
यस्तु श्राद्धे ऽतिथिं प्राप्तं दैवे चाप्यवमन्यते / तं वै देवा निरस्यन्ति हतो यद्वत्परावसुः
જે શ્રાદ્ધમાં આવેલા અતિથિનું અને દેવકાર્યમાં પણ અપમાન કરે છે, તેને દેવો ત્યજી દે છે; તે પરાવસુની જેમ નાશ પામે છે।
Verse 14
देवाश्च पितरश्चैव तेमेवान्तर्हिता द्विजम् / आविश्य विप्रं मोक्ष्यन्ति लोकानुग्रहकारणात्
હે દ્વિજ! દેવો અને પિતૃઓ અદૃશ્ય રહી તે વિપ્રમાં પ્રવેશ કરીને, લોકાનુગ્રહના કારણથી તેને મુક્ત કરે છે।
Verse 15
अपूजितो दहत्येष दिशेत्कामांश्च पूजितः / सर्वस्वेनापि तस्माद्धि पूजयेदतिथिं सदा
અતિથિ અપુજિત હોય તો દહન કરે છે, અને પૂજિત હોય તો ઇચ્છિત કામનાઓ આપે છે; તેથી સર્વસ્વથી પણ સદા અતિથિનું પૂજન કરવું।
Verse 16
वानप्रस्थो गृहस्थश्च सतामभ्यागतो यथा / वालखिल्यो यतिश्चैव विज्ञेयो ह्यतिथिः सदा
સજ્જનોના ગૃહે આવેલ વાનપ્રસ્થ કે ગૃહસ્થ, તેમજ વાલખિલ્ય અને યતિ—આ બધાને સદા ‘અતિથિ’ તરીકે જાણવું।
Verse 17
अभ्यागतः पाकचारदतिथिः स्यादपावकः / अतिथेरतिथिः प्रोक्तः सो ऽतिथिर्योग उच्यते
ભોજનકાળે આવેલ અતિથિ ‘અપાવક’ કહેવાય; અને અતિથિના અતિથિ તરીકે આવેલો ‘યોગ’ નામનો અતિથિ કહેવાયો છે।
Verse 18
नाव्रती न च संकीर्णो नाविद्यो नाविशेषवित् / न च संतानसंबद्धो न देवी नागसे ऽतिथिः
અતિથિ ન વ્રતહીન હોય, ન સંકીર્ણ આચરણવાળો; ન અજ્ઞાની, ન વિશેષભેદ અજાણ; ન સંતાનસંબંધિત, ન દેવી, ન અપરાધી—આવો અતિથિ કહેવાતો નથી।
Verse 19
पिपासिताय श्रान्ताय भ्रान्तायातिबुभुक्षते / तस्मै सत्कृत्य दातव्यं यज्ञम्य फलमिच्छता
જે તરસ્યો, થાકેલો, ભટકેલો અને અત્યંત ભૂખ્યો હોય, તેને યજ્ઞફળ ઇચ્છનારએ સન્માનપૂર્વક દાન આપવું જોઈએ.
Verse 20
न वक्तव्यं सदा विप्र क्षुधिते नास्ति किञ्चन / तस्मै सत्कृत्य दातव्यं सदापचितिरेव सः
હે વિપ્ર! ભૂખ્યા માણસને ‘કંઈ નથી’ એમ સદા ન કહેવું; તેને સન્માનપૂર્વક આપવું—એ જ સદાકાળ સાચો સત્કાર છે.
Verse 21
अक्लिष्ट मव्रणं युक्तं कृशवृत्तिमयाचकम् / एकान्तशीलं धीमन्तं सदा श्राद्धेषु भोजयेत्
જે અક્લેશ, અવ્રણ, સંયમી, અલ્પવૃત્તિથી જીવતો, અયાચક, એકાંતશીલ અને ધીમાન હોય—તેને શ્રાદ્ધમાં સદા ભોજન કરાવવું જોઈએ.
Verse 22
नो ददामि तमित्येवं ब्रूयाद्यो वै दुरात्मवान् / अपि जातिशतं गत्वा न स मुच्येत किल्बिषात्
જે દુરાત્મા ‘હું આપતો નથી’ એમ કહે છે, તે સો જન્મો ગયા છતાં પાપમાંથી મુક્ત થતો નથી.
Verse 23
समोदं भोजयेद्विप्रानेकपङ्क्त्यां तु यो नरः / नियुक्तो ह्यनि युक्तो वा पङ्क्त्या हरति किल्बिषम्
જે મનુષ્ય અનેક પંક્તિમાં વિપ્રોને આનંદથી ભોજન કરાવે છે, તે નિયુક્ત હોય કે અનિયુક્ત—પંક્તિભોજનથી પાપ દૂર થાય છે.
Verse 24
पाप्मानं गृह्यते क्षिप्रमिष्टापूर्त्तं च नश्यति / यतिस्तु सर्वविप्राणां सर्वेषामग्रतो भवेत्
પાપ ઝડપથી પકડી લે છે અને ઇષ્ટ‑પૂર્તનું ફળ પણ નાશ પામે છે; પરંતુ યતિ (સંન્યાસી) સર્વ વિપ્રોમાં સર્વના અગ્રે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
Verse 25
पञ्च वेदान्सेतिहासान्यः पठेद्द्विजसत्तमः / योगादनन्तरं सो ऽथ नियोक्तव्यो विजानता
ઇતિહાસો સહિત પાંચ વેદો જે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પાઠ કરે, તેને યોગ પછી જાણકાર દ્વારા કર્તવ્યમાં નિયુક્ત કરવો જોઈએ.
Verse 26
त्रिवेदो ऽनन्तरं तस्य द्विवेदस्तदनन्तरम् / एकवेदस्ततः पश्चादुपाध्यायस्ततः परम्
તેના પછી ત્રિવેદી, ત્યારબાદ દ્વિવેદી; પછી એકવેદી; અને ત્યારપછી ઉપાધ્યાય—આ ક્રમ છે.
Verse 27
पावना ये ऽत्र संख्यातास्तान्प्रवक्ष्ये निबोधत / य एते पूर्वनिर्द्दिष्टाः सर्वे ते ह्यनुपूर्वशः
અહીં જે પાવન ગણાયા છે તેમને હું કહું છું—ધ્યાનથી સાંભળો; અગાઉ નિર્દેશિત બધા જ ક્રમશઃ છે.
Verse 28
षडङ्गविद्ध्यानयोगौ सर्वतत्रस्तथैव च / यायावरश्च पञ्चैते विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
ષડંગવિદ્, ધ્યાન‑યોગી, સર્વતંત્રજ્ઞ, તથા યાયાવર—આ પાંચને પંક્તિ‑પાવન તરીકે જાણવું જોઈએ.
Verse 29
श्राद्धकल्पे भवेद्यस्तु सन्निपत्य तु पावनः / चतुर्दशानां विद्यानामेकस्यामपि पारगाः
શ્રાદ્ધવિધિમાં જે એકત્ર થઈ પાવન બને, તે ચૌદ વિદ્યાઓમાંથી ઓછામાં ઓછી એક વિદ્યામાં તો પારંગત હોવો જોઈએ.
Verse 30
यथावद्वर्त्तमानाश्च सर्वे ते पङ्क्तिपावनाः / असंदेहस्तु सौपर्णाः पञ्चाग्नेयाश्च सामगाः
જે વિધિ મુજબ વર્તે છે, તેઓ બધા પંક્તિને પાવન કરે છે; તેઓ નિઃસંદેહ સૌપર્ણ, પંચાગ્નિ-વિધિમાં સ્થિત અને સામગાન કરનાર છે.
Verse 31
यश्चरेद्विधिवद्विप्र समा द्वादश संततः / त्रिनाचिकेतस्त्रै विद्यो यश्च धर्मान्द्विजः पठेत्
હે વિપ્ર! જે બાર વર્ષ સતત વિધિ મુજબ આચરણ કરે, તે ત્રિનાચિકેત અને ત્રૈવિદ્ય કહેવાય; અને જે દ્વિજ ધર્મોનું પાઠ કરે.
Verse 32
बार्हस्पत्ये महाशास्त्रे यश्च पारङ्गतो द्विजः / सर्वे ते पावना विप्राः पङ्क्तीनां समुदात्दृताः
બાર્હસ્પત્ય મહાશાસ્ત્રમાં પારંગત દ્વિજ—એવા બધા વિપ્ર પાવન છે અને પંક્તિમાં સન્માનપૂર્વક સ્વીકાર્ય છે.
Verse 33
आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे योषितं सेवते द्विजः / पितरस्तस्य तन्मासं तस्मिन्रितसि शेरते
શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત થઈને પણ જે દ્વિજ સ્ત્રીસંગ કરે, તેના પિતૃઓ તે ઋતુમાં તે માસભર શયન કરે છે.
Verse 34
ध्याननिष्ठाय दातव्यं सानुक्रोशाय धीमते / यतिं वा वालखिल्यं वा भोजयेच्छ्राद्दकर्मणि
ધ્યાનમાં સ્થિર, કરુણાશીલ અને ધીમંતને દાન આપવું જોઈએ; શ્રાદ્ધકર્મમાં યતિ અથવા વાલખિલ્ય મુનિને ભોજન કરાવવું જોઈએ.
Verse 35
वानप्रस्थाय कुर्वाणः पूजामात्रेण तुष्यते / गृहस्थं भोजयेद्यस्तु विश्वेदेवास्तु पूजिताः
વાનપ્રસ્થને માત્ર પૂજા કરવાથી તે તૃપ્ત થાય છે; પરંતુ જે ગૃહસ્થને ભોજન કરાવે છે, તેણે વિશ્વેદેવોને પણ પૂજ્યા ગણાય.
Verse 36
वानप्रस्थेन ऋषयो वालखिल्यैः पुरन्दरः / यतीनां तु कृता पूजा साक्षाद्ब्रह्मा तुं पूजितः
વાનપ્રસ્થ દ્વારા ઋષિઓ પૂજિત થાય છે અને વાલખિલ્યો દ્વારા પુરંદર (ઇન્દ્ર) પૂજિત થાય છે; યતિઓની પૂજા કરવાથી સాక్షાત્ બ્રહ્મા પૂજિત થાય છે.
Verse 37
आश्रमो ऽपावनो यस्तु पञ्चमस्संकरात्मकः / चत्वारस्त्वाश्रमाः पूच्याः श्राद्धे देवे तथैव च
સંકર સ્વરૂપનો પાંચમો આશ્રમ અપાવન છે; શ્રાદ્ધ અને દેવપૂજામાં માત્ર ચાર આશ્રમો જ પૂજ્ય છે.
Verse 38
चतुराश्रमबाह्येभ्य स्तेभ्यः श्राद्धे न दापयेत् / यस्तिष्ठेद्वायुभक्षश्च चातुराश्रमबाह्यतः
ચતુરાશ્રમથી બહાર રહેનારાઓને શ્રાદ્ધમાં દાન ન આપવું; જે વાયુભક્ષ હોય તોય ચાતુરાશ્રમબાહ્ય હોય તેને પણ ન આપવું.
Verse 39
अनाश्रमीतपस्तेपे न तं तत्र निमन्त्रयेत् / अयतिर्मोक्षवादी च श्रुतौ तौ पङ्क्तिदूषकौ
જે આશ્રમ વિના તપ કરે છે, તેને આમંત્રણ આપવું નહીં. જે સંયમ વિના મોક્ષની વાતો કરે છે, તે બંને શ્રુતિમાં 'પંક્તિદૂષક' કહેવાયા છે.
Verse 40
उग्रेण तपसा युक्ता बहुज्ञाश्चित्रवादिनः / निन्दन्ति च द्विजातिभ्यः सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः
જે ઉગ્ર તપ કરે છે, બહુજ્ઞ હોવા છતાં વિચિત્ર વાતો કરે છે અને જે દ્વિજોની નિંદા કરે છે, તે સર્વે પંક્તિદૂષક છે.
Verse 41
औपवस्तास्तथा सांख्या नास्तिका वेदनिन्दकाः / ध्यानं निन्दन्ति ये केचित्सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः
દંભી ઉપવાસ કરનારા, સાંખ્ય મતના, નાસ્તિકો, વેદની નિંદા કરનારા અને જેઓ ધ્યાનની નિંદા કરે છે, તે સર્વે પંક્તિદૂષક છે.
Verse 42
वृथा मुण्डाश्च जटिलाः सर्वे कार्पटिकास्तथा / निर्घृणान्भिन्नवृत्तांश्च सर्वभक्षांश्च वर्जयेत्
વ્યર્થ મુંડન કરાવનારા, વ્યર્થ જટા રાખનારા, દંભી ભિક્ષુકો, નિર્દયી, દુરાચારી અને સર્વભક્ષી (ગમે તે ખાનારા) નો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
Verse 43
कारुकादीननाचारांल्लोकवेदबहिष्कृतान् / गाय नान्वेदवृत्तांश्च हव्यकव्ये न भोजयेत्
કારીગરો, અનાચારીઓ, લોક અને વેદથી બહિષ્કૃત લોકો તથા ગાયકોને હવ્ય અને કવ્ય કર્મોમાં ભોજન કરાવવું નહીં.
Verse 44
एतैस्तु वर्त्तयेद्यस्तु कृष्णवर्णं स गच्छति / यो ऽश्नाति सह शूद्रेणा सर्वे ते पङ्क्तिदूषणाः
જે આ આચારો પ્રમાણે વર્તે છે તે કૃષ્ણવર્ણતા પામે છે. જે શૂદ્ર સાથે ભોજન કરે છે, તેઓ સર્વે પંક્તિદૂષક કહેવાય છે.
Verse 45
व्याकर्षणं सत्त्वनिबर्हणं च कृषिर्वणिज्या पशुपालनं च / शुश्रूषणं चाप्यगुरोररेर्वाप्यकार्यमेतद्धि सदा द्विजानाम्
હળ ચલાવવું, પ્રાણિહિંસા, ખેતી, વેપાર અને પશુપાલન; તેમજ ગુરુની સેવા અને શત્રુ માટે પણ અયોગ્ય કાર્ય—આ બધું દ્વિજોને સદા વર્જ્ય છે.
Verse 46
मिथ्यासंकल्पिनः सर्वानुद्वृत्तांश्च विवर्जयेत् / मिथ्याप्रवादी निन्दाकृत्तथा सूचकदांभिकौ
મિથ્યા સંકલ્પ કરનારાં અને ઉદ્ધત એવા સૌને ત્યજી દેવા. મિથ્યાવાદી, નિંદાકાર, ચુગલખોર અને દંભી—એમને પણ વર્જવા.
Verse 47
उपपातकसंयुक्ताः पातकैश्च विशेषतः / वेदे नियोगदातारो लोभमोहफलर्थिनः
ઉપપાતકોથી જોડાયેલા અને વિશેષ કરીને મહાપાતકોથી પણ લિપ્ત; વેદમાં નિયોગ આપનાર બની લોભ-મોહથી ફળ ઇચ્છનારાઓ.
Verse 48
ब्रह्मविक्रयिणस्तान्वै श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् / न वियोगास्तु वेदानां यो नियुङ्क्ते स पापकृत्
જે બ્રહ્મવિદ્યા/વેદનો વેચાણ કરે છે, તેમને શ્રાદ્ધકર્મમાં અવશ્ય વર્જવા. વેદોને વિયોગ/વિચ્છેદ કરીને જે નિયોગ કરે છે તે પાપકર્તા છે.
Verse 49
वक्ता वेदफलाद्भ्रश्येद्दाता दानफलात्तथा / भृतको ऽध्यापयेद्यस्तु भृतकाध्यापितस्तु यः
જે વેદનું ઉપદેશ કરે તે વેદફળથી ભ્રષ્ટ થાય; અને જે દાન આપી શીખવાડે તે દાનફળથી પણ વંચિત થાય. જે વેતન લઈને શીખવે અથવા વેતન આપી શીખે—બંને નિંદ્ય છે.
Verse 50
नार्हतस्तावपि श्राद्धे ब्रह्माणः क्रयविक्रयी / क्रयश्च विक्रयश्चैवाजीवितार्थे विगर्हितौ
શ્રાદ્ધમાં ક્રય-વિક્રય કરનાર બ્રાહ્મણો પણ અયોગ્ય છે; કારણ કે જીવનાર્થે કરાયેલ ખરીદી અને વેચાણ નિંદ્ય છે.
Verse 51
वृत्तिरेषा तु वैश्यस्य ब्राह्मणस्य तु पातकम् / आहरेद्भृतितो वेदान् वेदेभ्यश्चोपजीवति
આ વૃત્તિ વૈશ્ય માટે યોગ્ય છે, પરંતુ બ્રાહ્મણ માટે પાતક છે. જે વેતન માટે વેદ લાવે/શીખવે અને વેદોથી જ જીવિકા કરે તે દોષી છે.
Verse 52
उभौ तौ नार्हतः श्राद्धं पुत्रिकापतिरेव च / वृथा दारांश्च यो गच्छेद्यो यजेत वृथाध्वरैः
એ બંને શ્રાદ્ધ માટે અયોગ્ય છે; તેમજ પુત્રિકાપતિ પણ. જે વ્યર્થ સ્ત્રીઓ પાસે જાય અને જે વ્યર્થ અધ્વર યજ્ઞ કરે—તે પણ અયોગ્ય છે.
Verse 53
नार्हतस्तावपि श्राद्धं द्विजो यश्चैव वार्धुषी / स्त्रियो रक्तान्तरा येषां परदारपराश्च ये
શ્રાદ્ધમાં વ્યાજ/સૂદની વૃત્તિ કરનાર દ્વિજ પણ અયોગ્ય છે. જેમની સ્ત્રીઓ રજસ્વલા (અશૌચમાં) હોય અને જે પરસ્ત્રીમાં આસક્ત હોય—તેઓ પણ અયોગ્ય છે.
Verse 54
अर्थकामरताश्चैव न ताञ्छ्राद्धेषु भोजयेत् / वर्णाश्रमाणां धर्मेषु विरुद्धाःसर्वकर्मणि
જે અર્થ અને કામમાં આસક્ત હોય, તેમને શ્રાદ્ધમાં ભોજન ન કરાવવું. જે વર્ણાશ્રમધર્મોના વિરોધી હોય, તેઓ સર્વ કર્મોમાં વિરુદ્ધ ગણાય છે.
Verse 55
स्तेनश्च सर्वयाजी च सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः / यश्च सूकरवद्भुङ्क्ते यश्च पाणितले द्विजः
ચોર અને જે સર્વ માટે યજ્ઞ કરે—એ બધા પંક્તિદૂષક છે; તેમજ જે સૂકર જેવી રીતે ખાય છે અને જે દ્વિજ હાથની તળીમાં રાખીને ખાય છે।
Verse 56
न तदश्नन्ति पितरो यश्च वाच्यं समश्नुते / स्त्रीशूद्रायान्नमेतद्वै श्राद्धोच्छिष्टं न दापयेत्
એવું અન્ન પિતૃઓ સ્વીકારતા નથી, અને જે નિંદનીય (વર્જિત) વસ્તુ ખાય છે તે પણ. સ્ત્રી અને શૂદ્રને શ્રાદ્ધનું ઉચ્છિષ્ટ અન્ન આપવું નહીં.
Verse 57
यो दद्याच्चानुसंमोहान्न तद्गच्छति वै पितॄन् / तस्मान्न देयमन्नाद्यमुच्छिष्टं श्राद्धकर्मणि
જો મોહવશ (અજ્ઞાનથી) એવું આપે, તો તે પિતૃઓ સુધી પહોંચતું નથી. તેથી શ્રાદ્ધકર્મમાં ઉચ્છિષ્ટ અન્નાદિ આપવું નહીં.
Verse 58
अन्यच्च दधिसर्पिर्भ्यां शिष्टं पुत्राय नान्यथा / अवशेषं तु दातव्यमन्नाद्यं तु विशेषतः
અને દહીં તથા ઘીમાંથી જે શેષ રહે, તે પુત્રને જ આપવું, અન્યથા નહીં. પરંતુ બાકી રહેલો અવશેષ દાન કરવો—વિશેષ કરીને અન્નાદિ.
Verse 59
पुष्पमूलफलैर्वापि तुष्टा गच्छेयुरन्ततः / यावन्न श्रपितं चान्नं यावतौष्ण्यं न मुञ्चति
પુષ્પ, મૂળ અને ફળોથી પણ પિતૃઓ અંતે તૃપ્ત થઈને ગમન કરે છે—જ્યાં સુધી રાંધેલું અન્ન પોતાની ઉષ્ણતા છોડતું નથી.
Verse 60
तावदश्नन्ति पितरो यावदश्नन्ति वाग्यताः / दत्तं प्रतिग्रहो होमो भोजनं बलिरेव च
વાણી-સંયમી (બ્રાહ્મણ) જેટલો સમય ભોજન કરે છે તેટલો જ સમય પિતૃઓ ભોજન કરે છે; દાન, પ્રતિગ્રહ, હોમ, ભોજન અને બલિ—આ બધું (શ્રાદ્ધમાં) છે.
Verse 61
सांगुष्ठेन तथा पाद्यं नासुरेभ्यो यथा भवेत् / एतान्येव च सर्वाणि दानानि च विशेषतः
અંગૂઠા સહિત (હસ્તવિધિથી) પાદ્ય અર્પણ કરવું, જેથી તે અસુરોને ન પહોંચે; અને વિશેષરૂપે આ જ સર્વ દાન (શ્રાદ્ધમાં) કરવાના છે.
Verse 62
अन्तर्जानूपविष्टेन तद्वदाचमनं भवेत् / मुण्डाञ्जटिलकाषायाञ्श्राद्धकर्मणि वर्जयेत्
ઘૂંટણની અંદર બેસીને તે પ્રમાણે આચમન કરવું; અને શ્રાદ્ધકર્મમાં મુંડિત, જટાધારી તથા કાષાયવસ્ત્રધારી (સંન્યાસચિહ્ન) ટાળવા.
Verse 63
ये तु वृत्ते स्थिता नित्यं ज्ञानिनो ध्यानिनस्तथा / देवभक्ता महात्मानः पुनीयुर्दर्शनादपि
જે સદા સદાચારામાં સ્થિત, જ્ઞાની અને ધ્યાની, દેવભક્ત મહાત્માઓ છે—તેઓ તો માત્ર દર્શનથી પણ પવિત્ર કરે છે.
Verse 64
शिखिभ्यो धातुरक्तेभ्यस्त्रिदण्डेभ्यः प्रदापयेत् / सर्वं योगेश्वरैर्व्याप्तं त्रैलोक्यं हि निरन्तरम्
ધાતુ-રક્ત શિખા અને ત્રિદંડધારીને દાન આપવું; કારણ કે યોગેશ્વરો દ્વારા વ્યાપ્ત આ ત્રૈલોક્ય નિરંતર સર્વત્ર પરિપૂર્ણ છે.
Verse 65
तस्मात्पश्यन्ति ते सर्वं यत्किञ्चिज्जगतीगतम् / व्यक्ताव्यक्तं वशे कृत्वा सर्वस्यापि च यत्परम्
એથી તેઓ જગતમાં જે કંઈ છે તે બધું જ જુએ છે; વ્યક્ત અને અવ્યક્તને વશમાં કરીને, સર્વથી પર જે પરમ તત્ત્વ છે તેને પણ જાણે છે.
Verse 66
सत्यासत्यं च यद्दृष्टं सद सच्च महात्मभिः / सर्वज्ञानानि सृष्टानि मोक्षादीनिमहात्मभिः
મહાત્માઓએ જે સત્ય-અસત્ય અને સત્-અસત્ જોયું છે; તે મહાત્માઓએ જ મોક્ષ આદિ સહિત સર્વ જ્ઞાનોની રચના કરી છે.
Verse 67
तस्मात्तेषां सदा भक्तः फलं प्राप्नोति वोत्तमम्
અતએવ જે સદા તેમનો ભક્ત રહે છે, તે ઉત્તમ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 68
ऋचश्च यो वेद स वेद वेदान्यजूंषि यो वेद यज्ञम् / सामानि यो वेद स वेद ब्रह्म यो मानसं वेद स वेद सर्वम्
જે ઋચાઓ જાણે છે તે વેદોને જાણે છે; જે યજુઃ જાણે છે તે યજ્ઞને જાણે છે. જે સામ જાણે છે તે બ્રહ્મને જાણે છે; જે માનસ (મન) જાણે છે તે સર્વને જાણે છે.
Frequently Asked Questions
It is primarily ritual-legal: a supplement to śrāddha-kalpa focusing on aśauca-related conduct, Brahmana selection cautions, and the dharma of honoring the atithi; no explicit royal/sage genealogy is cataloged in the sampled verses.
Because siddhas are said to move through the world disguised as Brahmanas; excessive suspicion risks offending a potentially divine visitor, so the text prioritizes respectful hospitality while still advising avoidance when clear faults are observed.
Devas and pitrs are described as ‘entering’ the Brahmana/guest as an instrument of lokānugraha (world-benefit); honoring him yields sacrifice-like merit and desired results, while disrespect leads to divine rejection—making hospitality a cosmically consequential act.