Adhyaya 11

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे पितृराज्य कल्पो नाम दशमो ऽध्यायः // १०// बृहस्पतिरुवाच राजतं राजताक्तं वा पितॄणां पात्रमुच्यते / राजतस्य कथावापि दर्शनं दान मेव वा

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં (વાયુપ્રોક્ત) મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં ‘પિતૃરાજ્યકલ્પ’ નામે દસમો અધ્યાય. બૃહસ્પતિએ કહ્યું—પિતૃઓ માટે ચાંદીનું અથવા ચાંદી-લેપિત પાત્ર કહેવાય છે; ચાંદીની કથા સાંભળવી, તેનું દર્શન કરવું, અથવા તેનું દાન કરવું પણ (પુણ્યદાયક છે)।

Verse 2

अनन्तमक्षयं स्वर्गे राजते दानमुच्यते / पितॄनेतेन दानेन सत्पुत्रास्तारयन्त्युत

સ્વર્ગમાં ચાંદીનું દાન અનંત અને અક્ષય ફળ આપનારું કહેવાય છે; આ દાનથી સತ್ಪુત્રો પિતૃઓને પણ તારવે છે।

Verse 3

राजते हि स्वधा दुग्धा पात्रे तैः पृथिवी पुरा / स्वधां वा पार्थिभिस्तात तस्मिन् दत्तं तदक्षयम्

પૂર્વકালে પૃથ્વી પર તેમણે (પિતૃઓએ) ચાંદીના પાત્રમાં સ્વધા દોહી હતી; હે તાત! રાજાઓએ તે પાત્રમાં સ્વધા દાન કરી હોય તો તે અક્ષય બને છે।

Verse 4

कृष्णाजिनस्य सांनिध्यं दर्शनं दानमेव च / रक्षोघ्नं ब्रह्म वर्चस्यं पशून्पुत्रांश्च तारयेत्

કૃષ્ણાજિનનું સાન્નિધ્ય, તેનું દર્શન અને તેનું દાન—આ બધું રાક્ષસઘ્ન, બ્રહ્મતેજ વધારનારું છે અને પશુઓ તથા પુત્રોને પણ તારણ આપે છે.

Verse 5

कनकं राजतं पात्रं दौहित्रं कुतुपस्तिलाः / वस्तूनि पावनीयानि त्रिदण्डीयोग एव वा

સોનું, ચાંદી, પાત્ર, દૌહિત્ર-દાન, કુતુપ અને તલ—આ પાવન કરનારાં પદાર્થો છે; અથવા ત્રિદંડી-યોગનું આચરણ પણ (પાવનીય) છે.

Verse 6

श्राद्धकर्मण्ययं श्रेष्ठो विधिर्ब्राह्मः सनातनः / आयुःकीर्तिप्रजैश्वर्यप्रज्ञासंततिवर्द्धनः

શ્રાદ્ધકર્મમાં આ બ્રાહ્મ, સનાતન વિધિ શ્રેષ્ઠ છે; તે આયુષ્ય, કીર્તિ, સંતાન, ઐશ્વર્ય, પ્રજ્ઞા અને વંશપરંપરાની વૃદ્ધિ કરે છે.

Verse 7

दिशिदक्षिणपूर्वस्यां वेदिस्थानं निवेदयेत् / सर्वतो ऽरत्निमात्रं च चतुरस्रं सुसंस्थितम्

દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં વેદીનું સ્થાન નક્કી કરવું; તે ચારેય બાજુ એક અરત્નિ પ્રમાણનું, ચતુરસ્ર અને સુસ્થિત હોવું જોઈએ.

Verse 8

वक्ष्यामि विधिवत्स्थानं पितॄणामनुशासितम् / धन्यमायुष्यमारोग्यं बलवर्णविवर्द्धनमा

પિતૃઓએ અનુશાસિત કરેલું, વિધિવત સ્થાન હું કહું છું; તે મંગલકારી, આયુષ્ય અને આરોગ્ય આપનારું તથા બળ અને વર્ણ (તેજ) વધારનારું છે.

Verse 9

तत्र गर्तास्त्रयः कायार्स्त्रयो दण्डाश्च खादिराः / अरत्निमात्रास्ते कार्या रजतैः प्रविभूषिताः

ત્યાં ત્રણ ગર્તો કરવાના અને ખદિર કાષ્ઠના ત્રણ દંડ પણ બનાવવા. તે દંડ અરત્ની જેટલા હોય અને રજતથી સુંદર રીતે અલંકૃત કરેલા હોય.

Verse 10

ते वितस्त्यायता गर्त्ताः सर्वतश्चतुरङ्गुलाः / प्राग्दक्षिणमुखान्कुर्यात्स्थिरानशुषिरांस्तथा

તે ગર્તો એક વિતસ્તિ જેટલા લાંબા અને સર્વ તરફ ચાર આંગળ જેટલા પરિમાણના હોવા જોઈએ. તેમને પૂર્વ-દક્ષિણમુખી કરીને, સ્થિર અને નિઃછિદ્ર બનાવવા જોઈએ.

Verse 11

अद्भिः पवित्रयुक्ताभिः पावयेत्सततं शुचिः / पयसा ह्याज गव्येन शोधनं चाद्भिरेव च

પવિત્ર સહિતના જળથી શુચિ પુરુષે સતત પાવનતા કરવી. બકરી અને ગાયના દૂધથી તથા જળથી જ શોધન કરવું.

Verse 12

सततं तर्पणं ह्येतत्तृप्तिर्भवति शास्वती / इह वामुत्र य वशी सर्वकामसमन्वितः

આ સતત તર્પણ છે; તેથી શાશ્વત તૃપ્તિ થાય છે. જે એવો વશી (સંયમી) છે, તે ઇહ અને પરલોકમાં સર્વકામોથી સમન્વિત થાય છે.

Verse 13

एवं त्रिषवणस्नातो योर्ऽचयेत्प्रयतः पितॄन् / मन्त्रेण विधिवत्सम्यगश्वमेधफलं लभेत्

જે આ રીતે ત્રિષવણ સ્નાન કરીને, સંયમપૂર્વક મંત્રથી વિધિ મુજબ પિતૃઓનું અર્ચન કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 14

तान्स्थापयेदमावास्यां गर्त्तान्वै चतुरङ्गुलान् / त्रिःसप्तसंस्थास्ते यज्ञास्त्रैलोक्यं धार्यते तु यः

અમાવાસ્યાએ ચાર આંગળ જેટલા ઊંડા તે ખાડા સ્થાપવા. આ ત્રિઃસપ્ત (એકવીસ) સંસ્થાવાળા યજ્ઞો છે; જેના દ્વારા ત્રૈલોક્ય ધારિત રહે છે.

Verse 15

तस्य पुष्टिस्तथैश्वर्यमायुः संततिरेव च / दिवि च भ्राजतेलक्ष्म्या मोक्षं च लभते क्रमात्

તેને પુષ્ટિ, ઐશ્વર્ય, આયુષ્ય અને સંતતિ—બધું પ્રાપ્ત થાય છે. તે સ્વર્ગમાં લક્ષ્મીના તેજથી ઝળહળે છે અને ક્રમે મોક્ષ પણ પામે છે.

Verse 16

पाप्मापहं पावनीयं ह्यश्वमेधफलं लभेत् / अश्वमेधफलं ह्येत्तद्द्विजैः संस्कृत्य पूजितम्

તે પાપહર, પાવન અશ્વમેધ-ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. આ અશ્વમેધ-ફળ દ્વિજોએ વિધિપૂર્વક સંસ્કાર કરીને પૂજિત ગણ્યું છે.

Verse 17

मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम् / देंवतेभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च

અતએવ હું બ્રહ્મનિર્મિત, અમૃતસમાન મંત્ર કહું છું—જે દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મહાયોગીઓ માટે પણ છે.

Verse 18

नमः स्वाहयै स्वधायै नित्यमेव भवत्युत / आद्धे ऽवसाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्तं जपेत्सदा

‘સ્વાહા’ અને ‘સ્વધા’ને નિત્ય નમસ્કાર. શ્રાદ્ધના આરંભે અને અંતે આને હંમેશાં ત્રણ વાર જપવું જોઈએ.

Verse 19

पिण्डनिर्वपणे वापि जपेदेतं समाहितः / क्षिप्रमायान्ति पितरो रक्षांसि प्रद्रवन्ति च

પિંડનિવાપણ સમયે પણ જે એકાગ્ર થઈ આ મંત્રનો જપ કરે છે, તેના પિતૃઓ શીઘ્ર આવે છે અને રાક્ષસો ભાગી જાય છે।

Verse 20

पित्र्यं तु त्रिषु कालेषु मन्त्रो ऽयं तारयत्युत / पठ्यमानः सदा श्राद्धे नियतैर्ब्रह्मवादिभिः

આ પિતૃસંબંધિત મંત્ર ત્રણેય કાળમાં જપવામાં આવે તો નિશ્ચયે તારણ કરે છે; અને શ્રાદ્ધમાં નિયમનિષ્ઠ બ્રહ્મવાદીઓ તેને સદા પાઠ કરે છે।

Verse 21

राज्यकामो जपेदेतं सदा मन्त्रमतन्द्रितः / वीर्यशौर्यार्थसत्त्वाशीरायुर्बुद्धिविवर्द्धनम्

રાજ્ય ઇચ્છનારએ આ મંત્રનો સદા આળસ વિના જપ કરવો; તે વીર્ય, શૌર્ય, અર્થ, સત્ત્વ, આશીર્વાદ, આયુષ્ય અને બુદ્ધિ વધારનાર છે।

Verse 22

प्रीयन्ते पितरो येन जपेन नियमेन च / सप्तर्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम्

જે જપ અને નિયમથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે, તે શુભ અને સર્વકામપ્રદ ‘સપ્તર્ચિષ’ હું હવે કહું છું।

Verse 23

अमूर्त्तीनां समूर्त्तिनां पितॄणां दीप्ततेजसाम् / नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचक्षुषाम्

અમૂર્ત અને સમૂર્ત, દીપ્ત તેજવાળા પિતૃઓને—ધ્યાનમાં સ્થિત અને યોગચક્ષુ ધરાવનારને—હું સદા નમસ્કાર કરું છું।

Verse 24

इन्द्रादीनां च नेतारो दशमारीचयोस्तथा / सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्नमस्यामि कामदान्

ઇન્દ્રાદિ નેતાઓને, દશ મરીચિઓને તથા સપ્તર્ષિઓના પિતૃઓને—કામના આપનાર તેમને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 25

मन्वादिनां च नेतारः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा / तान्नमस्कृत्य सर्वान्वै पितृमत्सु विधिष्वपि

મન્વાદિ તથા સૂર્ય-ચંદ્રના નેતાઓને—તેમને સર્વને નમસ્કાર કરીને હું પિતૃસંબંધિત વિધિઓમાં પણ પ્રવૃત્ત થાઉં છું।

Verse 26

नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄनथ / द्यावापृथिव्योश्च सदा नामस्यामि कृताञ्जलिः

નક્ષત્રો અને ગ્રહોના, વાયુ અને અગ્નિના, તેમજ દ્યાવા-પૃથ્વીના પિતૃઓને હું સદા અંજલિ બાંધી નમસ્કાર કરું છું।

Verse 27

देवर्षीणां च नेतारः सर्वलोकनमस्कृताः / त्रातारः सर्वभूतानां नमस्यामि पितामहान्

દેવર્ષિઓના નેતાઓ, સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત, અને સર્વ ભૂતોના રક્ષક—એ પિતામહોને હું નમસ્કાર કરું છું।

Verse 28

प्रजापतेर्गवां वह्नेः सोमाय च यमाय च / योगेश्वरेभ्यश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः

પ્રજાપતિને, ગાયોকে, અગ્નિને, સોમને અને યમને, તેમજ યોગેશ્વરોને—હું સદા અંજલિ બાંધી નમસ્કાર કરું છું।

Verse 29

पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु / स्वयंभुवे नमश्चैव ब्रह्मणे योगचक्षुषे

સાત લોકોમાં સ્થિત સાત પિતૃગણોને નમસ્કાર. સ્વયંભૂ તથા યોગચક્ષુવાળા બ્રહ્માને પણ નમો નમઃ.

Verse 30

एतदुक्तं च सप्तार्चिर्ब्रह्मर्षिगणसेवितम् / पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रोगविनाशनम्

આ ‘સપ્તાર્ચિ’ તરીકે કહેવાયેલું, બ્રહ્મર્ષિગણ દ્વારા સેવિત છે. આ પરમ પવિત્ર, શ્રીમય અને રોગવિનાશક છે.

Verse 31

एतेन विधिना युक्तस्त्रीन्वरांल्लभते नरः / अन्नमायुः सुताश्चैव ददते पितरो भुवि

આ વિધિથી યુક્ત મનુષ્ય ત્રણ વર મેળવે છે. પૃથ્વી પર પિતૃઓ તેને અન્ન, આયુષ્ય અને પુત્રો આપે છે.

Verse 32

भक्त्या परमया युक्तः श्रद्धधानो जितेन्द्रियः / सप्तार्चि षं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः

પરમ ભક્તિથી યુક્ત, શ્રદ્ધાવાન અને ઇન્દ્રિયજિત બની, જે નિત્ય સમાધાનચિત્તે ‘સપ્તાર્ચિ’નો જપ કરે છે,

Verse 33

सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड् भवेत् / यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा

સપ્તદ્વીપ-સમુદ્રોથી યુક્ત પૃથ્વી પર તે એકછત્ર રાજા બને છે. તેના ઘરમાં જે કંઈ રાંધાય—ભક્ષ્ય હોય કે ભોજ્ય—

Verse 34

अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिन्नयतने सदा / क्रमशः कीर्तयिष्यामि बलिपात्राण्यतः परम्

તે અયોગ્ય સ્થાને સદા નિવેદન કર્યા વિના ભોજન કરવું નહિ; હવે પછી હું બલિ-પાત્રો ક્રમે વર્ણવીશ।

Verse 35

येषु यच्च फलं प्रोक्तं तन्मे निगदतः श्रुणु / पलाशे ब्रह्मवर्चस्त्वमश्वत्थे वसुभावना

જેમાં જે ફળ કહેલું છે તે મારી પાસેથી સાંભળ; પલાશમાં બ્રહ્મતેજ, અને અશ્વત્થમાં વસુ-સમૃદ્ધિની ભાવના છે।

Verse 36

सर्वभूताधिपत्यं च प्लक्षे नित्यभुदात्दृतम् / पुष्टिः प्रजाश्च न्यग्रोधे बुद्धिः प्रज्ञा धृतिः स्मृतिः

પ્લક્ષમાં સર્વભૂતો પર અધિપત્ય નિત્ય કહેવાયું છે; ન્યગ્રોધમાં પુષ્ટિ અને સંતતિ, તેમજ બુદ્ધિ, પ્રજ્ઞા, ધૃતિ અને સ્મૃતિ।

Verse 37

रशोध्नं च यशस्यं च काश्मरीपात्रमुच्यते / सौभाग्यमुत्तमं लोके माधूके समुदात्दृतम्

કાશ્મરી-પાત્રને રોગશમન અને યશદાયક કહેવાય છે; માધૂકમાં લોકમાં ઉત્તમ સૌભાગ્ય જણાવાયું છે।

Verse 38

फलगुपात्रेषु कुर्वाणः सर्वान्कामानवाप्नुयात् / परां द्युतिमथार्केतु प्राकाश्यं च विशेषतः

ફલગુ-પાત્રોમાં કરનાર સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે; અને અર્કમાં પરમ તેજ તથા વિશેષ પ્રકાશ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 39

बैल्वे लक्ष्मीन्तथा मेधां नित्यमायुस्तथैव च / क्षेत्रारामतडागेषु सर्वसस्येषु चैव ह

બિલ્વવૃક્ષના સાન્નિધ્યે લક્ષ્મી, મેધા અને નિત્ય આયુષ્ય વધે છે; ખેતરો, ઉપવનો, તળાવો અને સર્વ શસ્યોમાં પણ શુભતા થાય છે।

Verse 40

वर्षत्य जस्रं पर्जन्यो वेणुपात्रेषु कुर्वतः / एतेष्वेव सुपात्रेषु भोजनाग्रमशेषतः

જે વાંસના પાત્રોમાં અન્ન-નૈવેદ્ય ગોઠવે છે, તેના માટે પર્જન્ય અવિરત વરસે છે; આવા સુપાત્રોમાં ભોજનનો પ્રથમ અંશ સંપૂર્ણ રીતે અર્પણ કરવો।

Verse 41

सदा दद्यात्स यज्ञानां सर्वेषां फलमाप्नुयात् / पितृभ्यः पुष्पमाल्यानि सुगन्धानि च तत्परः

જે સદા દાન કરે છે, તે સર્વ યજ્ઞોના ફળને પામે છે; અને જે પિતૃઓને પુષ્પમાળાઓ તથા સુગંધિત દ્રવ્યો અર્પણ કરવામાં તત્પર રહે છે।

Verse 42

सदा दद्यात्क्रियायुक्तः श विभाति दिवाकरः / गुग्गुलादींस्तथा धूपान्पितृभ्यो यः प्रयच्छति

જે ક્રિયાવિધી સાથે સદા દાન કરે છે, તે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બને છે; જે પિતૃઓને ગુગ્ગુલુ વગેરે ધૂપ અર્પે છે।

Verse 43

संयुक्तान्मधुसर्पिर्भ्यं सो ऽग्निष्टोमफलं लभेत् / धूपं गन्धगुणोपेतं कृत्वा पितृपरायणः

મધુ અને ઘી સાથે સંયુક્ત અર્પણ કરનાર અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે; સુગંધગુણયુક્ત ધૂપ બનાવી જે પિતૃભક્તિમાં પરાયણ રહે છે।

Verse 44

लभते च सुशर्माणि इह चामुत्र चोभयोः / दद्यादेवं पितृभ्यास्तु नित्यमेव ह्यतन्द्रितः

જે મનુષ્ય આળસ છોડીને નિત્ય આ રીતે પિતૃઓને દાન આપે છે, તે ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં કલ્યાણ અને સુખ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 45

दीपं पितृभ्यः प्रयतः सदा यस्तु प्रयच्छति / गतिं चाप्रतिमं चक्षुस्तस्मात्सलभते शुभम्

જે શુદ્ધભાવથી સદા પિતૃઓને દીવો અર્પે છે, તે અપ્રતિમ ગતિ અને દિવ્ય દૃષ્ટિ મેળવે છે; તેથી તેને શુભ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 46

तेजसा यशसा चैव कान्त्या चापि बलेन च / भुवि प्रकाशो भवति ब्राजते च त्रिविष्टपे

તેજ, યશ, કાંતિ અને બળથી તે પૃથ્વી પર પ્રકાશમાન બને છે અને ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) માં પણ તેજસ્વી રીતે શોભે છે.

Verse 47

अप्सरोभिः परिवृतो विमानाग्रे च मोदते / गन्धपुष्पैश्च धूपैश्व जपाहुतिभिरेव च

અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલો તે વિમાનના અગ્રભાગે આનંદ કરે છે; સુગંધ, પુષ્પ, ધૂપ તેમજ જપ અને આહુતિથી પણ તે તૃપ્ત થાય છે.

Verse 48

फलमूलनमस्कारैः पितॄणां प्रयतः शुचिः / पूजां कृत्वा द्विजान्पश्चात्पूजयेदन्नसंपदा

શુચિ અને સંયમી બની ફળ, મૂળ અને નમસ્કારથી પિતૃઓની પૂજા કરવી; પછી દ્વિજોની પૂજા કરીને અન્નસંપત્તિથી તેમનો સત્કાર કરવો.

Verse 49

श्राद्धकालेषु नियतं वायुभूताः पितामहाः / आविशन्ति द्विजाञ्छ्रेष्ठांस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते

શ્રાદ્ધકાળે પિતામહો વાયુરূপ બની નિશ્ચિત રીતે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોમાં પ્રવેશ કરે છે; તેથી હું તને આ કહું છું।

Verse 50

वस्त्रै रत्नप्रदानैश्च भक्ष्यैः पेयैस्तथैव च / गोभिरश्वैस्तथा ग्रामैः पूजयेद्द्विजसत्तमान्

વસ્ત્રો, રત્નદાન, ભક્ષ્ય-પેય, તેમજ ગાયો, અશ્વો અને ગામો વગેરે દ્વારા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 51

भवन्ति पितरः प्रीताः पूजितेषु द्विजातिषु / तस्माद्यत्नेन विधिवत्पूजयेत द्विजान्सदा

દ્વિજોની પૂજા થાય ત્યારે પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે; તેથી પ્રયત્નપૂર્વક અને વિધિપૂર્વક હંમેશાં દ્વિજોની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 52

सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजाः / प्रोक्षणं च ततः कुर्याच्छ्राद्धकर्मण्यतन्द्रितः

દ્વિજે ડાબા અને જમણા બંને હાથથી ઉલ્લેખન કરવું જોઈએ; પછી શ્રાદ્ધકર્મમાં આળસ ન રાખીને પ્રોક્ષણ પણ કરવું જોઈએ।

Verse 53

दर्भान्पिण्डांस्तथा भक्ष्यान्पुष्पाणि विविधानि च / गन्धदानमलङ्कारमेकैकं निर्वपेद् बुधः

દર્ભ, પિંડ, ભક્ષ્ય, વિવિધ પુષ્પો, ગંધદાન અને અલંકાર—આ બધું બુદ્ધિમાને એકેક કરીને અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 54

पेषयित्वाञ्जनं सम्यग्विश्वेषामुत्तरोत्तरम् / अभ्यङ्गं दर्भविञ्जूलैस्त्रिभिः कुर्याद्यथाविधि

અંજનને સારી રીતે પીસીને વિશ્વેદેવો માટે ક્રમશઃ વિધિપૂર્વક કર્મ કરવું. પછી દર્ભની ત્રણ ગાંઠોથી યથાવિધિ અભ્યંગ કરવો.

Verse 55

अपसव्यं वितृभयश्च दद्यादञ्जनमुत्तमम् / निपात्य जानु सर्वेषां वस्त्रार्थं सूत्रमेव वा

અપસવ્ય થઈને અને ભયનિવારણની ક્રિયા કરીને ઉત્તમ અંજન આપવું. પછી સૌની સામે ઘૂંટણ ટેકી વસ્ત્રાર્થે સૂત અથવા માત્ર દોરો જ આપવો.

Verse 56

खण्डनं प्रोक्षणं चैव तथैवोल्लेखनं द्विजः / सकृद्देवपितॄणां स्यात्पितॄणां त्रिभिरुच्यते

દ્વિજ ખંડન, પ્રોક્ષણ અને તેમજ ઉલ્લેખન કરે. દેવ-પિતૃઓ માટે એકવાર જ, અને પિતૃઓ માટે ત્રણવાર એમ કહેવાયું છે.

Verse 57

एकं पवित्रं हस्तेन पितॄनसर्वान्सकृत्सकृत् / चैलमन्त्रेण पिण्डेभ्यो दत्त्वादर्शाञ्जिने हि तम्

હાથમાં એક પવિત્ર (કુશવલય) ધારણ કરીને સર્વ પિતૃઓને વારંવાર સ્પર્શ કરવો. પછી ‘ચૈલ-મંત્ર’થી પિંડોને અર્પણ કરીને તેને દર્શાઞ્જલિમાં સ્થાપિત કરવો.

Verse 58

सदा सर्पिस्तिलैर्युक्तांस्त्रीन्पिण्डान्निर्वपेद्भुवि / जानु कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः

પિતૃપરાયણ બનીને ઘી અને તલથી યુક્ત ત્રણ પિંડ હંમેશાં ભૂમિ પર નિવેદન કરવો. પછી ઘૂંટણ ટેકી સવ્યભાવથી ભૂમિ પર વિધિ કરવી.

Verse 59

पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् / आहूय च पितॄन्प्राञ्चः पितृतीर्थेन यत्नतः

પિતા, પિતામહ તથા પ્રપિતામહ—એવા પિતૃઓને પૂર્વમુખ થઈ પિતૃતીથૅથી યત્નપૂર્વક આવાહન કરવું.

Verse 60

पिण्डान्परिक्षिपेत्सम्यगपसव्यमतन्द्रितः / अन्नाद्यैरेव मुख्यैश्चभक्ष्यैश्चैव पृथग्विधैः

અલસતા વિના અપસવ્ય ભાવથી પિંડોને યોગ્ય રીતે ગોઠવે અને મુખ્ય અન્નાદિ તથા વિવિધ ભક્ષ્યો અર્પણ કરે.

Verse 61

पृथङ्मातामहानां तु केचिदिच्छन्ति मानवाः / त्रीन्पिण्डानानुपूर्व्येण सांगुष्ठान्पुष्टिवर्द्धनान्

કેટલાક લોકો માતામહો માટે અલગ પિંડ ઇચ્છે છે; તેઓ ક્રમથી અંગૂઠા-પ્રમાણ, પુષ્ટિવર્ધક એવા ત્રણ પિંડ અર્પે છે.

Verse 62

जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् / सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धारार्थं मन्त्रमुच्चरन्

બંને ઘૂંટણ વચ્ચે યત્નપૂર્વક ક્રમથી પિંડ આપવો; અને સવ્ય-ઉત્તરા બંને હાથથી ધારણ કરીને મંત્ર ઉચ્ચારવો.

Verse 63

नमो वः पितरः शोषायेति सर्वमतन्द्रितः / दक्षिणस्यां तु पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डमुत्सृजेत्

‘નમો વઃ પિતરઃ શોષાય’ એમ સર્વ મંત્ર અલસતા વિના બોલી, જમણા હાથથી પ્રથમ પિંડ અર્પણ કરવો.

Verse 64

नमो वः पितरः सौम्यः पठन्नेवमतन्द्रितः / सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मेर्ऽधं समतन्द्रितः

હે પિતૃઓ, તમને નમસ્કાર. સૌમ્ય પુરુષ આ રીતે મંત્ર પાઠ કરે અને આળસ વિના રહે; ડાબા તથા ઉપર ઉઠાવેલા બંને હાથથી ધર્મકર્મમાં અર્ઘ્ય અર્પે.

Verse 65

उलूखलस्य लेखायामुदपात्रावसेचनम् / क्षौमं सूत्रं नवं दद्याच्छाणं कार्पासकं तथा

ઉલૂખલની રેખા પર જળપાત્રથી જળ છાંટવું. પછી નવું ક્ષૌમ સૂત્ર, તેમજ શણ અને કાર્પાસ (કપાસ)નું સૂત્ર દાન આપવું.

Verse 66

पत्रोर्णं पट्टसूत्रं च कौशेयं परिवर्जयेत् / वर्जयेद्यक्षणं यज्ञे यद्यप्यहतवस्त्रजाम्

પત્રોર્ણ, પટ્ટ-સૂત્ર અને કૌશેય (રેશમ) ત્યજી દેવું. યજ્ઞમાં આવા વસ્ત્રોનો ઉપયોગ ન કરવો, ભલે તે નવા અને અપ્રક્ષાલિત હોય.

Verse 67

न प्रीणन्ति तथैतानि दातु श्चाप्यहितं भवेत् / श्रेष्ठमाहुस्त्रिककुदमञ्जनं नित्यमेव च

આવી વસ્તુઓ તેમ પ્રસન્ન કરતી નથી, અને દાતાને પણ અહિતકારક બની શકે. શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે—ત્રિકકુદનું અંજન, અને તે પણ નિત્ય.

Verse 68

कृष्णेभ्यश्च तेलैस्तैलं यत्नात्सुपरिरक्षितम् / चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्

કૃષ્ણો (શ્યામ દેવ/પિતૃ) માટે તેલોમાંથી યત્નપૂર્વક સારી રીતે સંરક્ષિત તેલ અર્પવું. તેમજ ચંદન અને અગરુ—બન્ને; અને તમાલ, ઉશીર તથા પદ્મક પણ.

Verse 69

धूपश्च गुग्गलः श्रेष्टस्तुरुष्कः श्वेत एव च / शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च

ધૂપમાં ગુગ્ગુલુ શ્રેષ્ઠ છે, અને શ્વેત તુરુષ્ક પણ. શ્વેત સુમન પુષ્પો ઉત્તમ છે; તેમજ પદ્મ અને ઉત્પલ પણ.

Verse 70

गन्धरूपोपपन्नानि चारण्यानि च कृत्स्नशः / तथा हि सुमना नाडीरूपिकास्मकुरण्डिका

સુગંધ અને રૂપથી યુક્ત સર્વ પ્રકારનાં અરણ્ય પુષ્પો પણ. તેમજ સુમના, નાડીરૂપિકા અને અસ્મકુરંડિકા પણ.

Verse 71

पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः / यथा गन्धादपेतानि चोग्रगन्धानि यानि च

શ્રાદ્ધકર્મમાં હંમેશાં કેટલાક પુષ્પો વર્જ્ય છે—જેમ કે સુગંધ વિનાના, અને અતિ તીવ્ર ગંધવાળા પણ.

Verse 72

वर्जनीयानि पुष्पाणि पुष्टिमन्विच्चता सदा / द्विजातयो यथोद्दिष्टा नियताः स्युरुदङ्मुखाः

પુષ્ટિ ઇચ્છનારએ હંમેશાં વર્જ્ય પુષ્પો ટાળવા જોઈએ. અને જણાવ્યા મુજબ દ્વિજજન નિયમપૂર્વક ઉત્તરમુખ થઈ રહે.

Verse 73

पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्यक्षिणामुखः / तेषामभिमुखो दद्याद्दर्भत्पिण्डांश्च यत्नतः

યજમાને વિધિપૂર્વક દક્ષિણમુખ થઈ પૂજન કરવું. અને તેમની સામે રહી યત્નથી દર્ભયુક્ત પિંડ અર્પણ કરવા.

Verse 74

अनेन विधिना साक्षादर्चिताः स्युः पितामहाः / हरिता वै स पिञ्जालाः पुष्टाः स्निग्धाः समाहिताः

આ વિધિથી પિતામહો (પૂર્વજો) સాక్షાત્ પૂજિત થાય છે. તેઓ હરિત-પિંજરા વર્ણના, પુષ્ટ, સ્નિગ્ધ અને સમાહિતચિત્ત બની પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 75

रत्निमात्राः प्रमाणेन वितृतीर्थेन संस्मृताः / उपमूले तथा नीला विष्टरार्थं कुशोत्तमाः

રત્નિમાત્ર (હાથની પહોળાઈ) પ્રમાણથી, વિતૃતીથ રૂપે સ્મરિત. મૂળ પાસે તે નીલવર્ણ હોય; વિસ્તાર માટે ઉત્તમ કુશ વાપરવા.

Verse 76

तथा श्यामाकनीवारा दूर्वा च समुदाहृता / पूर्वं कीर्त्तिमतां श्रेष्ठो बभूवाश्वः प्रजापतिः

તેમજ શ્યામાક, નીવાર અને દૂર્વા પણ ઉલ્લેખિત છે. પ્રાચીનકાળે કીર્તિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ ‘અશ્વ’ નામે પ્રજાપતિ થયો.

Verse 77

तस्य बाला निपतिता भूमौ काशत्वामागताः / तस्माद्देयाः सदा काशाः श्राद्धकर्मसु पूजिताः

તેના વાળ ભૂમિ પર પડી કાશ ઘાસ બની ગયા. તેથી શ્રાદ્ધકર્મોમાં પૂજિત કાશ હંમેશાં અર્પણ કરવાં યોગ્ય છે.

Verse 78

पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्त्तव्यं भूतिमिच्छता / प्रजाः पुष्टिद्युतिप्रज्ञाकीर्त्तिकान्तिसमन्विताः

ભૂતિ (કલ્યાણ) ઇચ્છનારએ તેમાં પિંડ-નિર્વપણ અવશ્ય કરવું. ત્યારે પ્રજા પુષ્ટિ, તેજ, પ્રજ્ઞા, કીર્તિ અને કાંતિથી યુક્ત થાય છે.

Verse 79

भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानो ऽघवर्जिताः / सकृदेवास्तरेद्यर्भान्पिण्डार्थे दक्षिणामुखः

તેઓ સદા રુચિર, પાપરહિત અને અઘવર્જિત બને છે. પિંડાર્થે દક્ષિણમુખ થઈ એકવાર કુશાદિ પાથરવા જોઈએ.

Verse 80

प्राग्दक्षिणाग्रान्नियतो विधि चाप्यत्र वक्ष्यति / न दीनो नापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः / एकत्र चाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्समाहितः

અહીં વિધિ એ છે કે કુશના અગ્ર પૂર્વ-દક્ષિણ તરફ નિશ્ચિત રહે. મનુષ્ય ન દીન રહે, ન ક્રોધિત, ન ચિત્તભ્રમિત; એકાગ્ર થઈ શ્રાદ્ધ કરવું.

Verse 81

निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धतश्च सर्वे सुरदानवा मया / रक्षांसि यक्षाः सपिशाचसंघा हता मया यातुधानाश्च सर्वे

જે કંઈ અશુદ્ધતાસમાન હોય તે બધું હું નાશ કરું છું; મારા દ્વારા દેવવિરોધી દાનવો હણાયા છે. રાક્ષસો, યક્ષો, પિશાચસમૂહો અને સર્વ યાતુધાન મારા દ્વારા સંહૃત થયા છે.

Verse 82

एतेन मन्त्रेण तु संयतात्मा तां वै वेदिं सकृदुल्लिख्य धीरः / शिवां हि बुद्धिं ध्रुवमिच्छमानः क्षिपेद्द्विचातिर्दिशमुत्तरां गतः

આ મંત્રથી સંયતાત્મા ધીર પુરુષ તે વેદીને એકવાર ઉલ્લિખિત કરીને, કલ્યાણકારી સ્થિર બુદ્ધિ ઇચ્છતો, ઉત્તર દિશામાં જઈ બે વાર છાંટે.

Verse 83

एवं पित्र्यं दृष्टमन्त्रं हि यस्यतस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्वे / यस्मिन्देशे पठ्यते मन्त्र एष तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति

આ રીતે પિતૃસંબંધિત સિદ્ધ મંત્ર જેનાં પાસે હોય, તેને અહીં બધા અસુરો ટાળી દે છે. જે દેશમાં આ મંત્ર પાઠ થાય, તે દેશને રાક્ષસો પણ વર્જે છે.

Verse 84

अन्नप्रकारानशुचीनसाधून्संवीक्षते नो स्पृशंश्वापि दद्यात् / पवित्रपाणिश्च भवेन्न वा हि यः पुमान्न कार्यस्य फलं समश्नुते

અશુચિ અને અયોગ્ય અન્નપ્રકારોને ન જોવો, ન સ્પર્શવો, કૂતરાને પણ ન આપવો. હાથ પવિત્ર રાખવો; જે એમ ન કરે તે કર્મફળ ભોગવે નહીં.

Verse 85

अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्याद्धि यः सदा / मनसा काङ्क्षते यद्यत्तत्तद्यद्युः पितमहाः

જે આ વિધિ પ્રમાણે હંમેશાં નિત્ય શ્રાદ્ધ કરે છે, તે મનમાં જે જે ઇચ્છે છે તે તે પિતામહો તેને આપે છે.

Verse 86

पितरो हृष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च / भवन्त्येवं कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः

આ રીતે પ્રયત્નપૂર્વક નિત્ય શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતરો પ્રસન્ન થાય છે અને રાક્ષસો નિરાશ થાય છે.

Verse 87

शूद्राः श्राद्धेष्वविक्षीरं बल्वजा उपलास्तथा / विरणाश्चोतुवालाश्च लड्वा वर्ज्याश्च नित्यशः

શ્રાદ્ધમાં શૂદ્ર, ન ગાળેલું દૂધ, બલ્વજા, ઉપલા, વિરાણ, ઓતુવાલ અને લાડુ—આ બધું સદા વર્જ્ય છે.

Verse 88

एवमादीन्ययज्ञानि तृणानि परिवर्जयेत् / अञ्जनाभ्यजनं गन्धान्सूत्रप्रणयनं तथा

આ રીતે અયજ્ઞીય તૃણ વગેરેનો ત્યાગ કરવો; તેમજ અંજન લગાવવું, તેલમર્દન, સુગંધો વાપરવા અને યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું પણ (તે સમયે) વર્જ્ય છે.

Verse 89

काशेः पुनर्भवैः कार्यमश्वमेधफलं लभेत् / काशाः पुनर्भवा ये च बर्हिणो ह्युपबर्हिणः

કાશીમાં પુનર્જન્મ થવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. કાશીના પુનર્ભવ જે છે, તેઓ બર્હિણ અને ઉપબર્હિણ કહેવાય છે.

Verse 90

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः / पुष्पगन्धविभूषाणामेष मन्त्र उदाहृतः

આ રીતે પિતૃઓ દેવ છે અને દેવો પણ ફરી પિતૃ છે. પુષ્પ, સુગંધ અને વિભૂષણ અર્પણ માટે આ મંત્ર ઉચ્ચારાયો છે.

Verse 91

आहृत्य दक्षिणाग्निं तु होमार्थं वै प्रयत्नतः / अन्यार्थे लौकिकं वापि जुहुयात्कर्मसिद्धये

હોમ માટે પ્રયત્નપૂર્વક દક્ષિણાગ્નિ લાવી સ્થાપિત કરવો. અન્ય હેતુમાં પણ કર્મસિદ્ધિ માટે લૌકિક અગ્નિમાં આહુતિ આપી શકાય.

Verse 92

अन्तर्विधाय समिधस्ततो दीप्तो विधीयते / समाहितेन मनसा प्रणीयाग्निं समन्ततः

સમિધાઓ અંદર ગોઠવી પછી અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવામાં આવે છે. એકાગ્ર મનથી અગ્નિને ચારે તરફ વિધિપૂર્વક ચલાવવો.

Verse 93

अग्नये कव्यवाहाय स्वधा अङ्गिरसे नमः / सोमाय वै पितृमते स्वधा अङ्गिरसे पुनः

કવ્યવાહ અગ્નિને સ્વધા સાથે નમસ્કાર—અંગિરસને નમઃ. પિતૃમતિ સોમને પણ સ્વધા સાથે નમસ્કાર—અંગિરસને ફરી નમઃ.

Verse 94

यमाय वैवस्वतये स्वधानम इति ध्रुवम् / इत्येते होममन्त्रास्तु त्रयाणामनुपूर्वशः

યમ વૈવસ્વત માટે ‘સ્વધાનમ્’—આ નિશ્ચિત છે; આ ત્રણ માટે ક્રમશઃ હોમમંત્રો છે.

Verse 95

दक्षिणेनाग्नये नित्यं सोमायोत्तरतस्तथा / एतयोरन्तरे नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते

દક્ષિણ તરફ અગ્નિને નિત્ય અને ઉત્તર તરફ સોમને પણ; આ બંનેની વચ્ચે નિત્ય વિવસ્વતને આહુતિ અર્પણ કરવી.

Verse 96

उपहारः स्वधाकारस्तथैवोल्लेखनं च यत् / होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणं च विशेषतः

ઉપહાર, ‘સ્વધા’નો ઉચ્ચાર, તેમજ ઉલ્લેખન; હોમ-જપમાં નમસ્કાર, અને વિશેષ કરીને પ્રોક્ષણ—આ બધું વિધાન છે.

Verse 97

बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे तथैव च / अञ्जनाब्यञ्जनं चैव पिण्डनिर्वपणं तथा

ઘણા હવ્ય અને ઇંધણથી યુક્ત, સુપ્રજ્વલિત અગ્નિમાં; અંજન-વ્યંજન અને પિંડ-નિર્વપણ પણ કરવું.

Verse 98

अश्वमेधफलं चैतत्समिद्धे यत्कृतं द्विजैः / क्रिया सर्वा यथोद्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत्

સમિદ્ધ અગ્નિમાં દ્વિજોએ કરેલું આ કર્મ અશ્વમેધનું ફળ આપે છે; તેથી જણાવેલી બધી ક્રિયાઓ પ્રયત્નપૂર્વક આચરવી.

Verse 99

बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः / विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये

ઘણા હવ્ય-ઇંધણથી વિશેષ રીતે સુસમિદ્ધ, ધૂમરહિત અને લેલિહાન અગ્નિમાં કર્મસિદ્ધિ માટે હવન કરવું જોઈએ.

Verse 100

अप्रबुद्धे समिद्धे वा जुहुयाद्यो हुताशने / यजमानो भवे दन्धः सो ऽमुत्रेति हि नः श्रुतम्

જે અપ્રબુદ્ધ અથવા માત્ર સળગતા હુતાશનમાં આહુતિ આપે, તે યજમાન દૈન્ય અને મૂઢતા પામે; પરલોકમાં તેનો પતન થાય—એવું અમે સાંભળ્યું છે.

Verse 101

अल्पेन्धनो वा रूक्षो ऽग्निर्वस्फुलिङ्गश्च सर्वशः / ज्वालाधूमापसव्यश्च स तु वह्निरसिद्धये

જે અગ્નિમાં ઇંધણ ઓછું હોય, જે રૂક્ષ હોય, સર્વત્ર સ્ફુલિંગો ઉછાળે અને જેના જ્વાળા-ધૂમ અપસવ્ય (ડાબી તરફ) વળે—એવો વહ્નિ સિદ્ધિ માટે નથી.

Verse 102

दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः / भूमिं वगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवत्

જો અગ્નિ દુર્ગંધયુક્ત હોય, નીલો કે ખાસ કરીને કાળો હોય, અને જ્યાં તે જમીનમાં ધસી જાય તેમ લાગે—ત્યાં પરાભવ (અશુભ પરિણામ) જાણવું.

Verse 103

अर्चिष्मान् पिण्डितशिखः सर्प्पिकाञ्जनसन्निभः / स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये

જે વહ્નિ તેજસ્વી હોય, ગાઢ શિખાવાળો હોય, ઘૃતમિશ્રિત અંજન સમાન દીપ્ત હોય, સ્નિગ્ધ હોય અને પ્રદક્ષિણ (જમણી તરફ) ગતિ ધરાવે—એ વહ્નિ કાર્યસિદ્ધિ આપે છે.

Verse 104

नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम् / अक्षयं पूजितास्तेन भवन्ति पितरो ऽग्नयः

તે નર-નારી સમૂહમાંથી શાશ્વત પૂજા પ્રાપ્ત કરે છે; તેના દ્વારા પૂજાયેલા પિતૃઓ અને અગ્નિદેવ અક્ષય ફળદાતા બને છે.

Verse 105

बिल्वोदुंबरपत्राणि फलानि समिधस्तथा / श्राद्धे महापवित्राणि मेध्यानि च विशेषतः

બિલ્વ અને ઉદુંબરનાં પાંદડાં, ફળો તથા સમિધાઓ—શ્રાદ્ધમાં મહાપવિત્ર અને વિશેષરૂપે શુદ્ધિકારક ગણાય છે.

Verse 106

पवित्रं च द्विजश्रेष्ठाः शुद्धये जन्मकर्मणाम् / पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! જન્મ અને કર્મોની શુદ્ધિ માટે પવિત્ર દ્રવ્ય તથા પાત્રોમાં અર્પિત ફળ—આ બધું મેં શ્રાદ્ધકર્મમાં નિર્દેશ કર્યું છે.

Verse 107

तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम् / कृत्वा समाहितं चित्तमाग्नेयं वै करोम्यहम्

એ જ વાત સમિધાઓમાં પણ ક્રમશઃ સંપૂર્ણ રીતે જાણવી જોઈએ; ચિત્તને એકાગ્ર કરીને હું અગ્નેય વિધિનું જ આચરણ કરું છું.

Verse 108

अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः / घृतमादाय पात्रे च जुहुयाद्धव्यवाहने

દ્વિજસત્તમો દ્વારા ‘કરો’ એવી અનુમતિ મળ્યા પછી, પાત્રમાં ઘી લઈને હવ્યવાહન અગ્નિમાં આહુતિ આપવી જોઈએ.

Verse 109

पलाशप्लक्षन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः / उदुंबरस्तथाबिल्वश्चन्दनो यज्ञियाश्च ये

પલાશ, પ્લક્ષ, ન્યગ્રોધ (વડ), પ્લક્ષ, અશ્વત્થ (પીપળ), વિકંકટ, ઉદુંબર, બિલ્વ, ચંદન તથા જે યજ્ઞયોગ્ય વૃક્ષો છે.

Verse 110

सरलो देवदारुश्च शालश्च कदिरस्तथा / समिदर्थे प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः

સરળ, દેવદારુ, શાલ અને ખદિર—આ વૃક્ષો ખાસ કરીને સમિધ માટે પ્રશંસનીય ગણાય છે.

Verse 111

ग्राम्याः कण्टकिनश्चैव याज्ञिया ये च केचन / पूजिताः समिदर्थं ते पितॄणां वचनं यथा

ગ્રામ્ય, કાંટાવાળા તથા જે કોઈ યાજ્ઞિક વૃક્ષો હોય—સમિધ માટે તેઓ પિતૃઓના વચન મુજબ પૂજિત ગણાય છે.

Verse 112

समिद्भिः षट्फलेयाभिर्जुहुयाद्यो हुताशनम् / फलं यत्कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः शृणु

જે વ્યક્તિ ષટ્ફલેય સમિધોથી હુતાશનમાં આહુતિ આપે, તેના કર્મનું જે ફળ છે તે હું કહું છું—સાંભળો.

Verse 113

अक्षयं सर्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत् / श्लेष्मान्तको नक्तमालः कपित्थः शाल्मलिस्तथा

તે ફળ અક્ષય છે, સર્વકામના-પ્રદ છે; ખરેખર તે અશ્વમેધના ફળ સમાન છે. (સમિધ:) શ્લેષ્માંતક, નક્તમાલ, કપિત્થ અને શાલ્મલિ પણ.

Verse 114

नीपो विभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हिताः / चिरबिल्वस्तथा कोलस्तिदुकः श्राद्धकर्मणि

શ્રાદ્ધકર્મમાં નીપ અને વિભીતક નિંદિત ગણાય છે; તેમજ ચિરબિલ્વ, કોલ અને તિદુક પણ શ્રાદ્ધમાં વર્જ્ય છે.

Verse 115

बल्वजः कोविदारश्च वर्जनीयाः समन्ततः / शकुनानां निवासांश्च वर्जयेत महीरुहान्

બલ્વજ અને કોવિદાર સર્વથા વર્જ્ય છે; તેમજ જ્યાં પક્ષીઓનો વસવાટ હોય એવા મહાવૃક્ષો પણ ટાળવા જોઈએ.

Verse 116

अन्यांश्चैवंविधान्सर्वान्नयज्ञीयांश्च वर्जयेत् / स्वधेति चैव मन्त्राणां पितॄणां वचनं यथा / स्वाहेति चैव देवानां यज्ञकर्मण्युदाहृतम्

આ રીતે યજ્ઞયોગ્ય ન હોય તેવા અન્ય બધાં પણ વર્જવા. પિતૃઓ માટે મંત્રોમાં ‘સ્વધા’ કહેવાય છે અને દેવતાઓના યજ્ઞકર્મમાં ‘સ્વાહા’ ઉચ્ચારાય છે.