Adhyaya 8
Transmission of Bhāgavata Wisdom and Brahmā’s Vision of the Supreme Lord on Ananta
મૈત્રેય વિદુરની વંશપરંપરા અને ભક્તિને માન આપી, શ્રવણ-પરંપરાથી ભાગવતનું પ્રામાણ્ય સ્થાપે છે—સંકર્ષણે કુમારોને ઉપદેશ આપ્યો; સનત્કુમારે સાંખ્યાયનને શીખવ્યું; પરાશર અને બૃહસ્પતિએ શ્રવણ કર્યું; પરાશરથી મૈત્રેયને અને હવે વિદુરને કથા મળે છે. પછી વર્ણન પ્રલયના જળમાં જાય છે, જ્યાં અંતઃશક્તિના આશ્રયે અનંતશય્યા પર ગર્ભોદકશાયી વિષ્ણુ શયન કરે છે; કાલશક્તિ સૃષ્ટિના સૂક્ષ્મ તત્ત્વોને ઉદ્દીપિત કરે છે. પ્રભુની નાભિમાંથી વિશ્વકમળ પ્રગટે છે; તેમાં બ્રહ્મા જન્મે છે અને દિશાઓ નિહાળી ચતુર્મુખ બને છે. કમળનાળનું મૂળ ન મળતાં બહારની શોધ છોડીને આંતરિક ધ્યાન-તપમાં પ્રવૃત્ત થાય છે. દીર્ઘ તપથી હૃદયસ્થ પ્રભુને અનુભવી, શેષ પર શયન હરિનું વૈભવી સ્વરૂપ જુએ છે—રત્નાભૂષણ, શ્રીવત્સ, વનમાળા અને સુદર્શન-રક્ષાથી શોભિત. રજોગુણથી પ્રેરિત બ્રહ્મા સૃષ્ટિના કારણો જોઈ સ્તુતિ દ્વારા વિસર્ગ આરંભવા તૈયાર થાય છે; આગળના અધ્યાયમાં બ્રહ્મસ્તુતિ આવે છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच सत्सेवनीयो बत पूरुवंशो यल्लोकपालो भगवत्प्रधान: । बभूविथेहाजितकीर्तिमालां पदे पदे नूतनयस्यभीक्ष्णम् ॥ १ ॥
મૈત્રેય મુનિ બોલ્યા—અહો! પૂરુવંશ સત્ભક્તોની સેવાને યોગ્ય છે, કારણ કે તે વંશમાં લોકપાલ સમ રાજા પણ ભગવાનના પરમ ભક્ત થયા. તમે પણ એ જ વંશમાં જન્મ્યા છો; અને તમારા પ્રયત્નથી અજિત પ્રભુની કીર્તિમાળા પ્રત્યેક ક્ષણે, પ્રત્યેક પગલે નવી નવી બની રહી છે—આ અદ્ભુત છે.
Verse 2
सोऽहं नृणां क्षुल्लसुखाय दु:खं महद्गतानां विरमाय तस्य । प्रवर्तये भागवतं पुराणं यदाह साक्षाद्भगवानृषिभ्य: ॥ २ ॥
અતએવ હવે હું ભાગવત પુરાણનું પ્રવચન શરૂ કરું છું, જે સాక్షાત્ ભગવાને મહર્ષિઓને કહ્યું હતું, જેથી અતિ નાનાં સુખ માટે મહાન દુઃખોમાં ફસાયેલા મનુષ્યોને તે દુઃખમાંથી વિરામ મળે.
Verse 3
आसीनमुर्व्यां भगवन्तमाद्यं सङ्कर्षणं देवमकुण्ठसत्त्वम् । विवित्सवस्तत्त्वमत: परस्य कुमारमुख्या मुनयोऽन्वपृच्छन् ॥ ३ ॥
થોડા સમય પહેલાં, બ્રહ્માંડના તળિયે આસનસ્થ આદ્ય ભગવાન દેવ સંકર્ષણ—જેનુ સત્ત્વ અકુંઠ છે—ની પાસે, પરાત્પર વાસુદેવના તત્ત્વને જાણવા ઇચ્છુક, કુમારોમાં મુખ્ય સનત્કુમાર તથા અન્ય મહામુનિઓએ તમારી જેમ જ યથાર્થ રીતે પ્રશ્ન કર્યો હતો.
Verse 4
स्वमेव धिष्ण्यं बहु मानयन्तं यद्वासुदेवाभिधमामनन्ति । प्रत्यग्धृताक्षाम्बुजकोशमीष- दुन्मीलयन्तं विबुधोदयाय ॥ ४ ॥
તે સમયે ભગવાન સંકર્ષણ, જેને વિદ્વાનો ‘વાસુદેવ’ નામે પરમ પ્રભુ તરીકે માન આપે છે, તે સ્વામીનું જ અત્યંત માન રાખી ધ્યાનમાં હતા; મહર્ષિઓના કલ્યાણાર્થે તેમણે કમલસમાન નેત્રો થોડા ઉઘાડી વાણી આરંભી।
Verse 5
स्वर्धुन्युदार्द्रै: स्वजटाकलापै- रुपस्पृशन्तश्चरणोपधानम् । पद्मं यदर्चन्त्यहिराजकन्या: सप्रेमनानाबलिभिर्वरार्था: ॥ ५ ॥
તેઓ સ્વર્ગગંગાના જળમાર્ગે ઉતરી આવ્યા હોવાથી તેમની જટાઓ ભીની હતી; તેમણે પ્રભુના ચરણોના આધારરૂપ કમળને સ્પર્શ કર્યો—એ જ કમળને અહિરાજની પુત્રીઓ ઉત્તમ વર માટે પ્રેમપૂર્વક નાનાવિધ અર્પણોથી પૂજે છે।
Verse 6
मुहुर्गृणन्तो वचसानुराग- स्खलत्पदेनास्य कृतानि तज्ज्ञा: । किरीटसाहस्रमणिप्रवेक- प्रद्योतितोद्दामफणासहस्रम् ॥ ६ ॥
સનત્કુમાર આદિ ચાર કુમારો, પ્રભુની દિવ્ય લીલાઓના તત્ત્વજ્ઞ, પ્રેમથી ભરેલા પસંદગીના શબ્દોમાં લયબદ્ધ રીતે વારંવાર સ્તુતિ કરવા લાગ્યા; ત્યારે સહસ્ર ફણ ઉંચા કરેલા ભગવાન સંકર્ષણના શિરોમણિ રત્નોની કાંતિ સર્વ દિશામાં ઝળહળી ઊઠી।
Verse 7
प्रोक्तं किलैतद्भगवत्तमेन निवृत्तिधर्माभिरताय तेन । सनत्कुमाराय स चाह पृष्ट: सांख्यायनायाङ्ग धृतव्रताय ॥ ७ ॥
આ શ્રીમદ્ ભાગવતનો તાત્પર્ય ભગવત્તમ સંકર્ષણે નિવૃત્તિધર્મમાં રત સનત્કુમારને કહ્યો; અને હે પ્રિય, પછી ધૃતવ્રત સાંખ્યાયન મુનિએ પૂછતાં સનત્કુમારે સંકર્ષણ પાસેથી જેમ સાંભળ્યું તેમ જ ભાગવત સમજાવ્યું।
Verse 8
सांख्यायन: पारमहंस्यमुख्यो विवक्षमाणो भगवद्विभूती: । जगाद सोऽस्मद्गुरवेऽन्विताय पराशरायाथ बृहस्पतेश्च ॥ ८ ॥
સાંખ્યાયન મુનિ પરમહંસોમાં મુખ્ય હતા; તેઓ શ્રીમદ્ ભાગવત અનુસાર ભગવાનની વિભૂતિઓનું વર્ણન કરી રહ્યા હતા ત્યારે સંયોગે મારા ગુરુ પરાશર અને બૃહસ્પતિ—બન્નેએ તે સાંભળ્યું।
Verse 9
प्रोवाच मह्यं स दयालुरुक्तो मुनि: पुलस्त्येन पुराणमाद्यम् । सोऽहं तवैतत्कथयामि वत्स श्रद्धालवे नित्यमनुव्रताय ॥ ९ ॥
પુલસ્ત્ય મુનિના ઉપદેશ મુજબ દયાળુ મહર્ષિ પરાશરે મને પુરાણોમાં શ્રેષ્ઠ આ ભાગવત પુરાણ કહ્યુ̀. હે વત્સ, તું સદા શ્રદ્ધાળુ અને મારો અનુવ્રતી છે, તેથી હું પણ યથાશ્રુત તને આ કથા કહું છું.
Verse 10
उदाप्लुतं विश्वमिदं तदासीद् यन्निद्रयामीलितदृङ् न्यमीलयत् । अहीन्द्रतल्पेऽधिशयान एक: कृतक्षण: स्वात्मरतौ निरीह: ॥ १० ॥
તે સમયે ત્રણે લોક જળમાં ડૂબેલા હતા. ગર્ભોદકશાયી વિષ્ણુ એકલા જ અનંત શેષના શય્યા પર શયન કરતા હતા; આંતરિક શક્તિમાં નિદ્રાવત્ દેખાતા છતાં તેઓ બાહ્ય શક્તિના કર્મથી નિરીહ હતા, અને તેમની આંખો સંપૂર્ણ બંધ નહોતી.
Verse 11
सोऽन्त:शरीरेऽर्पितभूतसूक्ष्म: कालात्मिकां शक्तिमुदीरयाण: । उवास तस्मिन् सलिले पदे स्वे यथानलो दारुणि रुद्धवीर्य: ॥ ११ ॥
પ્રભુએ સર્વ જીવોને તેમના સૂક્ષ્મ શરીરો સહિત પોતાના અંદર ધારણ કરીને કાળાત્મિકા શક્તિને પ્રેરિત કરી, પ્રલયના જળમાં પોતાના સ્વપદે નિવાસ કર્યો—જેમ ઇંધણમાં અગ્નિનું બળ અંદર જ રુદ્ધ રહે છે તેમ.
Verse 12
चतुर्युगानां च सहस्रमप्सु स्वपन् स्वयोदीरितया स्वशक्त्या । कालाख्ययासादितकर्मतन्त्रो लोकानपीतान्ददृशे स्वदेहे ॥ १२ ॥
ભગવાને પોતાની સ્વયં પ્રેરિત આંતરિક શક્તિથી જળમાં નિદ્રાવત્ રહી ચતુર્યುಗોના સહસ્ર ચક્ર સુધી શયન કર્યું. કાળશક્તિથી પ્રેરિત થઈ જ્યારે જીવોના કર્મતંત્ર ફરી વિકસવા લાગ્યા, ત્યારે તેમણે પોતાના દિવ્ય દેહને નિલાભ રૂપે જોયો.
Verse 13
तस्यार्थसूक्ष्माभिनिविष्टदृष्टे- रन्तर्गतोऽर्थो रजसा तनीयान् । गुणेन कालानुगतेन विद्ध: सूष्यंस्तदाभिद्यत नाभिदेशात् ॥ १३ ॥
સૃષ્ટિના સૂક્ષ્મ વિષય પર ભગવાનની દૃષ્ટિ સ્થિર હતી; અંદર રહેલો તે સૂક્ષ્મ અર્થ રજોગુણથી ઉથલપાથલ થયો. કાળને અનુસરતા ગુણથી વિદ્ધ થઈ, જાણે સૂકાતો હોય તેમ, તે ભગવાનના નાભિ પ્રદેશને ભેદીને પ્રગટ થયો.
Verse 14
स पद्मकोश: सहसोदतिष्ठत् कालेन कर्मप्रतिबोधनेन । स्वरोचिषा तत्सलिलं विशालं विद्योतयन्नर्क इवात्मयोनि: ॥ १४ ॥
જીવોના કર્મફળની સમષ્ટિરૂપે તે કમળકળી અચાનક પ્રગટ થઈ; ભગવાન વિષ્ણુની પરમ ઇચ્છાથી તે સૂર્ય સમી તેજસ્વી બની સર્વત્ર પ્રકાશ ફેલાવી પ્રલયના વિશાળ જળને શોષવા લાગી।
Verse 15
तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णु: प्रावीविशत्सर्वगुणावभासम् । तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता स्वयम्भुवं यं स्म वदन्ति सोऽभूत् ॥ १५ ॥
તે વિશ્વ-પદ્મમાં સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ પરમાત્મારૂપે પ્રવેશ્યા; તે સર્વ ગુણોથી પરિપૂર્ણ થતાં વેદમય વિધાતા—જેનને સ્વયંભૂ કહે છે—પ્રગટ થયા।
Verse 16
तस्यां स चाम्भोरुहकर्णिकाया- मवस्थितो लोकमपश्यमान: । परिक्रमन् व्योम्नि विवृत्तनेत्र- श्चत्वारि लेभेऽनुदिशं मुखानि ॥ १६ ॥
પદ્મની કર્ણિકામાં સ્થિત હોવા છતાં બ્રહ્મા લોકને જોઈ શક્યા નહીં; તેથી તેમણે આકાશમાં પરિક્રમા કરી, અને ચારે દિશામાં નજર ફેરવતાં ફેરવતાં દિશાનુસાર ચાર મુખ પ્રાપ્ત કર્યા।
Verse 17
तस्माद्युगान्तश्वसनावघूर्ण- जलोर्मिचक्रात्सलिलाद्विरूढम् । उपाश्रित: कञ्जमु लोकतत्त्वं नात्मानमद्धाविददादिदेव: ॥ १७ ॥
તે કમળમાં આશ્રિત આદિદેવ બ્રહ્મા સૃષ્ટિતત્ત્વ, કમળ કે પોતાને યથાર્થ રીતે સમજી શક્યા નહીં; યુગાંતમાં પ્રલયવાયુ વહેવા લાગ્યો અને જળ તથા કમળને મહાન ચક્રાકાર તરંગોમાં ઘુમાવવા લાગ્યો।
Verse 18
क एष योऽसावहमब्जपृष्ठ एतत्कुतो वाब्जमनन्यदप्सु । अस्ति ह्यधस्तादिह किञ्चनैत- दधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम् ॥ १८ ॥
અજ્ઞાનવશ બ્રહ્માએ વિચાર્યું—હું કોણ છું, જે આ કમળના શિખર પર બેઠો છું? આ કમળ ક્યાંથી ઉગ્યું? ચોક્કસ નીચે કંઈક છે, અને જ્યાંથી આ કમળ ઉગ્યું તે જળની અંદર જ હશે।
Verse 19
स इत्थमुद्वीक्ष्य तदब्जनाल- नाडीभिरन्तर्जलमाविवेश । नार्वाग्गतस्तत्खरनालनाल- नाभिं विचिन्वंस्तदविन्दताज: ॥ १९ ॥
આ રીતે વિચાર કરીને બ્રહ્માજી કમળના દાંડીની નાડીઓ દ્વારા જળમાં પ્રવેશ્યા. વિષ્ણુની નાભિ નજીક જઈને પણ તે કમળનું મૂળ તેમને મળ્યું નહીં.
Verse 20
तमस्यपारे विदुरात्मसर्गं विचिन्वतोऽभूत्सुमहांस्त्रिणेमि: । यो देहभाजां भयमीरयाण: परिक्षिणोत्यायुरजस्य हेति: ॥ २० ॥
હે વિદુર! આ રીતે પોતાના અસ્તિત્વના મૂળને શોધતા બ્રહ્માને મહાકાળ પ્રાપ્ત થયો—વિષ્ણુના હાથમાં રહેલું શાશ્વત ચક્ર—જે દેહધારીઓના મનમાં મૃત્યુભય જગાવે છે.
Verse 21
ततो निवृत्तोऽप्रतिलब्धकाम: स्वधिष्ण्यमासाद्य पुन: स देव: । शनैर्जितश्वासनिवृत्तचित्तो न्यषीददारूढसमाधियोग: ॥ २१ ॥
પછી ઇચ્છિત ગંતવ્ય ન મળતાં તેમણે શોધ છોડીને ફરી પોતાના આસન—કમળના શિખર—પર પાછા આવ્યા. શ્વાસને ધીમે ધીમે જીતીને અને ચિત્તને નિવૃત્ત કરીને તેઓ સમાધિ-યોગમાં બેઠા.
Verse 22
कालेन सोऽज: पुरुषायुषाभि- प्रवृत्तयोगेन विरूढबोध: । स्वयं तदन्तर्हृदयेऽवभात- मपश्यतापश्यत यन्न पूर्वम् ॥ २२ ॥
બ્રહ્માના સો વર્ષના અંતે, યોગસાધના પૂર્ણ થતાં તેમનું જ્ઞાન પરિપક્વ થયું. ત્યારે તેમણે પોતાના હૃદયમાં અંતઃસ્થિત પરમ પુરુષને સ્વયં જોયા, જેને પહેલાં મહાપ્રયત્નથી પણ જોઈ શક્યા ન હતા.
Verse 23
मृणालगौरायतशेषभोग- पर्यङ्क एकं पुरुषं शयानम् । फणातपत्रायुतमूर्धरत्न- द्युभिर्हतध्वान्तयुगान्ततोये ॥ २३ ॥
બ્રહ્માએ જોયું કે પ્રલયજળ પર શેષનાગના વિશાળ, મૃણાલ જેવી ધવળ શય્યા પર એકલા પરમ પુરુષ ભગવાન શયન કરી રહ્યા છે. શેષના ફણાઓ પર જડિત રત્નોની કિરણોથી તે પ્રદેશ પ્રકાશિત થયો અને અંધકાર દૂર થયો.
Verse 24
प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपलाद्रे: सन्ध्याभ्रनीवेरुरुरुक्ममूर्ध्न: । रत्नोदधारौषधिसौमनस्य वनस्रजो वेणुभुजाङ्घ्रि पाङ्घ्रे : ॥ २४ ॥
પ્રભુના દિવ્ય દેહની કાંતિ હરિતોપલ પર્વતની શોભાને પણ તિરસ્કારતી હતી. સંધ્યાના વાદળોથી સજ્જ તે પ્રવાળ પર્વત જેટલો સુંદર લાગે, પ્રભુનું પીતાંબર તેની શોભાને પણ મટાડી દે. શિખરનું સોનું પણ રત્નજડિત પ્રભુના શિરોભૂષણ સામે ફિક્કું પડે. ધોધ, ઔષધિઓ અને ફૂલોની છટા જાણે વનમાળા હોય, પરંતુ રત્ન, મોતી, તુલસીદળ અને પુષ્પમાળાથી અલંકૃત પ્રભુનું વિશાળ સ્વરૂપ તથા તેમના ભુજાઓ અને ચરણો એ દૃશ્યને પણ લજાવે.
Verse 25
आयामतो विस्तरत: स्वमान- देहेन लोकत्रयसंग्रहेण । विचित्रदिव्याभरणांशुकानां कृतश्रियापाश्रितवेषदेहम् ॥ २५ ॥
લંબાઈ અને પહોળાઈમાં અનંત એવો તેમનો સ્વપ્રકાશમાન દિવ્ય દેહ ઊર્ધ્વ, મધ્ય અને અધો—ત્રણેય લોકોને પોતાના અંદર સમાવીને વ્યાપી રહ્યો હતો. અદ્વિતીય વસ્ત્રો અને વિવિધ દિવ્ય આભૂષણોથી તેમનું સ્વરૂપ પોતે જ તેજોમય બની પરમ શ્રીયુક્ત અને યોગ્ય રીતે અલંકૃત હતું.
Verse 26
पुंसां स्वकामाय विविक्तमार्गै- रभ्यर्चतां कामुदुघाङ्घ्रि पद्मम् । प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दु- मयूखभिन्नाङ्गुलिचारुपत्रम् ॥ २६ ॥
ભૌતિક કલુષ વિના શુદ્ધ ભક્તિથી એકાંત માર્ગે જે પ્રભુની આરાધના કરે છે, તેમના માટે પ્રભુના ચરણકમળ સર્વ વરદાન આપનાર છે. પ્રભુએ કૃપાથી પોતાના ચરણકમળ ઊંચા કરીને દર્શાવ્યા; ચંદ્રસમાન નખોમાંથી નીકળતી દિવ્ય કિરણો એવી શોભા આપતી હતી કે જાણે આંગળીઓ જ ફૂલની સુંદર પાંખડીઓ હોય.
Verse 27
मुखेन लोकार्तिहरस्मितेन परिस्फुरत्कुण्डलमण्डितेन । शोणायितेनाधरबिम्बभासा प्रत्यर्हयन्तं सुनसेन सुभ्र्वा ॥ २७ ॥
લોકોના દુઃખને હરનાર મધુર સ્મિતયુક્ત મુખથી ભગવાને ભક્તોની સેવાને સ્વીકારી. ઝગમગતા કુંડળોથી શોભિત તેમનું મુખ, લાલ અધરોની કાંતિ, સુંદર નાસિકા અને મનોહર ભ્રૂઓના સૌંદર્યથી અત્યંત પ્રીતિકર હતું; તે સ્મિતે ભક્તોની વ્યથા શમાવી.
Verse 28
कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससा स्वलंकृतं मेखलया नितम्बे । हारेण चानन्तधनेन वत्स श्रीवत्सवक्ष:स्थलवल्लभेन ॥ २८ ॥
હે પ્રિય વિદુર! પ્રભુની કમર કદંબફૂલના કેસરધૂળ જેવી પીળી વસ્ત્રથી ઢંકાયેલી હતી અને સુંદર રીતે અલંકૃત મેખલાથી ઘેરાયેલી હતી. તેમના વક્ષસ્થળ પર શ્રીવત્સનું ચિહ્ન શોભતું હતું અને અપરિમિત મૂલ્યના હારે તે વક્ષને વધુ વિભૂષિત કર્યું હતું.
Verse 29
परार्ध्यकेयूरमणिप्रवेक- पर्यस्तदोर्दण्डसहस्रशाखम् । अव्यक्तमूलं भुवनाङ्घ्रि पेन्द्र- महीन्द्रभोगैरधिवीतवल्शम् ॥ २९ ॥
ચંદનવૃક્ષ જેમ સુગંધિત પુષ્પ-શાખાઓથી શોભે છે, તેમ પ્રભુનું દિવ્ય દેહ અમૂલ્ય મણિ-મુક્તા અને કેયૂરાદિ અલંકારોથી અલંકૃત હતું. તેઓ સ્વયંસ્થિત, જગતના અધિપતિ, અને અનંત-શેષના ફણોની છત્રછાયાથી આવૃત હતા।
Verse 30
चराचरौको भगवन्महीध्र- महीन्द्रबन्धुं सलिलोपगूढम् । किरीटसाहस्रहिरण्यशृङ्ग- माविर्भवत्कौस्तुभरत्नगर्भम् ॥ ३० ॥
ભગવાન ચર-અચર સર્વ જીવોના આશ્રયરૂપે મહાપર્વત સમા સ્થિત હતા. તેઓ નાગોના મિત્ર, કારણ કે અનંત-શેષ તેમના સખા-સેવક છે. પર્વતની સહસ્ર સુવર્ણ શિખરોની જેમ અનંતના સુવર્ણ કિરીટધારી ફણો દેખાયા; અને કૌસ્તુભાદિ રત્નોથી તેમનું દિવ્ય દેહ રત્નગર્ભ હતું. પ્રલયજળમાં તેઓ ક્યારેક નિમગ્ન પણ થાય છે।
Verse 31
निवीतमाम्नायमधुव्रतश्रिया स्वकीर्तिमय्या वनमालया हरिम् । सूर्येन्दुवाय्वग्न्यगमं त्रिधामभि: परिक्रमत्प्राधनिकैर्दुरासदम् ॥ ३१ ॥
બ્રહ્માએ પર્વતાકાર તે રૂપને જોઈ નક્કી કર્યું કે આ જ હરિ, પરમેશ્વર છે. તેમના વક્ષસ્થળની વનમાળા મધુર ગાનમાં વૈદિક જ્ઞાનરૂપ કીર્તિ પ્રગટ કરતી અતિ શોભતી હતી. તેઓ સુદર્શન ચક્રથી રક્ષિત હોવાથી સૂર્ય, ચંદ્ર, વાયુ, અગ્નિ વગેરે પણ તેમની પાસે પહોંચી શકતા નહોતા।
Verse 32
तर्ह्येव तन्नाभिसर:सरोज- मात्मामम्भ: श्वसनं वियच्च । ददर्श देवो जगतो विधाता नात: परं लोकविसर्गदृष्टि: ॥ ३२ ॥
ત્યારે જ જગતના વિધાતા બ્રહ્માએ પ્રભુને જોઈ એકસાથે સૃષ્ટિ તરફ પણ દૃષ્ટિ કરી. તેમણે વિષ્ણુની નાભિનું સરોવર, તેમાંનું કમળ, પ્રલયજળ, શોષક વાયુ અને આકાશ—આ બધું પ્રત્યક્ષ જોયું; સૃષ્ટિદૃષ્ટિ આથી આગળ જઈ શકી નહીં।
Verse 33
स कर्मबीजं रजसोपरक्त: प्रजा: सिसृक्षन्नियदेव दृष्ट्वा । अस्तौद्विसर्गाभिमुखस्तमीड्य- मव्यक्तवर्त्मन्यभिवेशितात्मा ॥ ३३ ॥
રજોગુણથી પરિપૂર્ણ થઈ બ્રહ્મામાં સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છા જાગી. ભગવાને સૂચવેલા સૃષ્ટિના કારણોને જોઈ તેઓ દ્વિતીય સર્ગ તરફ ઉન્મુખ થયા અને સર્જન-ભાવના માર્ગે સ્થિત રહી સ્તુત્ય પ્રભુને વિનયપૂર્વક પ્રાર્થનાઓ અર્પણ કરવા લાગ્યા।
Frequently Asked Questions
Because Bhāgavata-jñāna is not presented as speculation but as śabda-pramāṇa received through realized transmitters. The chapter foregrounds epistemic authority: the same truth is preserved by faithful hearing, and its purpose is compassion—liberating beings trapped in great misery for tiny pleasures.
Brahmā’s failure in external investigation teaches the limit of sensory and intellectual search. He returns to the lotus, restrains objectives, and performs deep meditation (tapas/samādhi). Only when the Lord reveals Himself within the heart does Brahmā gain true knowledge—showing that creation-knowledge depends on surrender and divine grace, not mere exploration.
Garbhodakaśāyī Viṣṇu is the Purusha expansion who enters each universe, from whom the cosmic lotus and Brahmā arise. His ‘rest’ on Ananta in pralaya symbolizes transcendence over material guṇas while still governing them: the jīvas remain in subtle suspension, and kāla later agitates prakṛti for the next cycle of manifestation.