Adhyaya 3

Verse 1

उद्धव उवाच तत: स आगत्य पुरं स्वपित्रो- श्चिकीर्षया शं बलदेवसंयुत: । निपात्य तुङ्गाद्रिपुयूथनाथं हतं व्यकर्षद् व्यसुमोजसोर्व्याम् ॥ १ ॥

શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા—ત્યારબાદ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ બલદેવ સાથે મથુરા નગરીમાં આવ્યા. માતા-પિતાને પ્રસન્ન કરવા શત્રુસમૂહના નાયક કંસને સિંહાસન પરથી પાડી, મહાબળથી જમીન પર ઘસડતાં ઘસડતાં મારી નાખ્યો।

Verse 2

सान्दीपने: सकृत्प्रोक्तं ब्रह्माधीत्य सविस्तरम् । तस्मै प्रादाद्वरं पुत्रं मृतं पञ्चजनोदरात् ॥ २ ॥

ભગવાને સાંદીપની મુનિ પાસેથી એકવાર સાંભળતાં જ વેદોને શાખાઓ સહિત વિસ્તારે અધ્યયન કરી લીધા. ગુરુદક્ષિણારૂપે તેમણે પંચજનના ઉદરથી (યમલોક પ્રદેશથી) ગુરુનો મૃત પુત્ર પાછો લાવી અર્પણ કર્યો।

Verse 3

समाहुता भीष्मककन्यया ये श्रिय: सवर्णेन बुभूषयैषाम् । गान्धर्ववृत्त्या मिषतां स्वभागं जह्रे पदं मूर्ध्नि दधत्सुपर्ण: ॥ ३ ॥

ભીષ્મકની પુત્રી રુક્મિણીની રૂપ-શ્રીથી આકર્ષાઈ અનેક રાજા-રાજકુમારો લગ્ન માટે એકત્ર થયા. પરંતુ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે તેમના જોતા જોતા ગાન્ધર્વ રીતિથી પોતાનો ભાગ લઈ લીધો—જેમ સુપર્ણ ગરુડ અમૃત હરી લઈ જાય.

Verse 4

ककुद्मिनोऽविद्धनसो दमित्वा स्वयंवरे नाग्नजितीमुवाह । तद्भग्नमानानपि गृध्यतोऽज्ञा- ञ्जघ्नेऽक्षत: शस्त्रभृत: स्वशस्त्रै: ॥ ४ ॥

જેનાં નાકમાં છિદ્ર ન હતું એવા સાત બળદોને વશ કરી ભગવાને સ્વયંવરમાં નાગ્નજિતીને પરણ્યા. હારેલા પ્રતિસ્પર્ધીઓ છતાં રાજકુમારી માટે લાલચથી યુદ્ધે ઊતર્યા; ત્યારે ભગવાને પોતાના શસ્ત્રોથી તેમને માર્યા અથવા ઘાયલ કર્યા, પરંતુ પોતે અક્ષત રહ્યા।

Verse 5

प्रियं प्रभुर्ग्राम्य इव प्रियाया विधित्सुरार्च्छद् द्युतरुं यदर्थे । वज्र्याद्रवत्तं सगणो रुषान्ध: क्रीडामृगो नूनमयं वधूनाम् ॥ ५ ॥

પ્રિય પત્નીને પ્રસન્ન કરવા પ્રભુએ સામાન્ય પતિની જેમ સ્વર્ગમાંથી પારિજાત વૃક્ષ લાવી આપ્યું. એ કારણે પત્નીઓથી પ્રેરિત ઇન્દ્ર ક્રોધાંધ બની વજ્ર ધારણ કરી દળ-બળ સાથે પ્રભુ પાછળ દોડ્યો—જાણે સ્ત્રીઓનું રમકડું મૃગ હોય.

Verse 6

सुतं मृधे खं वपुषा ग्रसन्तं दृष्ट्वा सुनाभोन्मथितं धरित्र्या । आमन्त्रितस्तत्तनयाय शेषं दत्त्वा तदन्त:पुरमाविवेश ॥ ६ ॥

ધરિત્રીનો પુત્ર નરકાસુર આકાશને ગળી જવા પ્રયત્ન કરતો હતો; યુદ્ધમાં ભગવાને તેને વધ કર્યો. ત્યારબાદ ભૂમાતાએ પ્રભુને પ્રાર્થના કરી; પ્રભુએ બાકીનું રાજ્ય તેના પુત્રને આપી દૈત્યના અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો.

Verse 7

तत्राहृतास्ता नरदेवकन्या: कुजेन दृष्ट्वा हरिमार्तबन्धुम् । उत्थाय सद्यो जगृहु: प्रहर्ष- व्रीडानुरागप्रहितावलोकै: ॥ ७ ॥

ત્યાં દૈત્યના ગૃહમાં, નરકાસુર દ્વારા અપહૃત રાજકન્યાઓ દુઃખિતોના મિત્ર હરિને જોઈ તત્કાળ ઊભી થઈ. હર્ષ, લાજ અને અનુરાગથી ભરેલી નજરે તેમણે પ્રભુને નિહાળ્યા અને તેમને પતિરૂપે સ્વીકારવા ઉત્સુક થઈ.

Verse 8

आसां मुहूर्त एकस्मिन्नानागारेषु योषिताम् । सविधं जगृहे पाणीननुरूप: स्वमायया ॥ ८ ॥

આ બધી રાજકન્યાઓ અલગ અલગ કક્ષોમાં હતી. પ્રભુએ પોતાની આંતરિક માયાશક્તિથી એક જ ક્ષણે દરેકને અનુરૂપ અનેક સ્વરૂપ ધારણ કરીને વિધિપૂર્વક તેમના હાથ ગ્રહણ કર્યા.

Verse 9

तास्वपत्यान्यजनयदात्मतुल्यानि सर्वत: । एकैकस्यां दश दश प्रकृतेर्विबुभूषया ॥ ९ ॥

પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપનો વિસ્તાર કરવા ઇચ્છીને પ્રભુએ તેમની સૌમાં, દરેકમાં દસ દસ કરીને, પોતાના સમાન ગુણવાળા સંતાન ઉત્પન્ન કર્યા.

Verse 10

कालमागधशाल्वादीननीकै रुन्धत: पुरम् । अजीघनत्स्वयं दिव्यं स्वपुंसां तेज आदिशत् ॥ १० ॥

કાલયવન, મગધરાજ અને શાલ્વ વગેરે સૈન્ય સાથે મથુરા નગરીને ઘેરી બેઠા. ત્યારે પ્રભુએ પોતે તેમને ન મારી, પોતાના પુરુષોના દિવ્ય તેજ અને પરાક્રમ દર્શાવવા માટે આદેશ આપ્યો.

Verse 11

शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्वलमेव च । अन्यांश्च दन्तवक्रादीनवधीत्कांश्च घातयत् ॥ ११ ॥

શમ્બર, દ્વિવિદ, બાણ, મુર, બલ્વલ તથા દંતવક્ર આદિ અનેક દૈત્યોમાંથી કેટલાંકને ભગવાને સ્વયં વધ કર્યા અને કેટલાંકને બલદેવ વગેરે દ્વારા મરાવ્યા।

Verse 12

अथ ते भ्रातृपुत्राणां पक्षयो: पतितान्नृपान् । चचाल भू: कुरुक्षेत्रं येषामापततां बलै: ॥ १२ ॥

પછી, હે વિદુર, પ્રભુએ તમારા ભાઈના પુત્રોના પક્ષ અને વિરોધી પક્ષ—બન્ને તરફના રાજાઓને કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં મરાવ્યા. તેઓ એટલા મહાબળી હતા કે યુદ્ધભૂમિમાં ચાલતાં ધરતી કંપતી હોય તેમ લાગતું।

Verse 13

सकर्णदु:शासनसौबलानां कुमन्त्रपाकेन हतश्रियायुषम् । सुयोधनं सानुचरं शयानं भग्नोरुमूर्व्यां न ननन्द पश्यन् ॥ १३ ॥

કર્ણ, દુઃશાસન અને સૌબલના દુષ્કુમંત્રોના પરિણામે દુર્યોધનની શ્રી અને આયુષ્ય નષ્ટ થયું. તે પોતાના અનુચરો સાથે જમીન પર પડ્યો હતો અને તેની જાંઘો તૂટી હતી છતાં તે બળવાન હતો—આ દૃશ્ય જોઈ ભગવાન પ્રસન્ન થયા નહીં।

Verse 14

कियान् भुवोऽयं क्षपितोरुभारो यद्‌द्रोणभीष्मार्जुनभीममूलै: । अष्टादशाक्षौहिणिको मदंशै- रास्ते बलं दुर्विषहं यदूनाम् ॥ १४ ॥

[યુદ્ધ પછી પ્રભુએ કહ્યું:] દ્રોણ, ભીષ્મ, અર્જુન અને ભીમના સહારે અઢાર અક્ષૌહિણી સેનારૂપે ધરતીનો મહાભાર હવે ઘટ્યો છે. પરંતુ આ શું? મારા જ અંશથી ઉત્પન્ન યદુવંશનું મહાબળ હજી બાકી છે; તે વધુ દુર્વિષહ ભાર બની શકે છે।

Verse 15

मिथो यदैषां भविता विवादो मध्वामदाताम्रविलोचनानाम् । नैषां वधोपाय इयानतोऽन्यो मय्युद्यतेऽन्तर्दधते स्वयं स्म ॥ १५ ॥

જ્યારે મધુના નશાથી તેમની આંખો તાંબડી લાલ થશે અને તેઓ પરસ્પર ઝઘડશે, ત્યારે જ તેમનો નાશ થશે; આ સિવાય તેમના વધનો બીજો ઉપાય નથી. મારા અંતર્ધાન પછી આ ઘટના સ્વયં બનશે।

Verse 16

एवं सञ्चिन्त्य भगवान् स्वराज्ये स्थाप्य धर्मजम् । नन्दयामास सुहृद: साधूनां वर्त्म दर्शयन् ॥ १६ ॥

આ રીતે વિચાર કરીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને સમગ્ર ધરતીના પરમ શાસનપદે સ્થાપ્યા, જેથી સાધુજન માટે ધર્મમાર્ગે રાજધર્મનો આદર્શ દર્શાવી સુહૃદોને આનંદિત કરે।

Verse 17

उत्तरायां धृत: पूरोर्वंश: साध्वभिमन्युना । स वै द्रौण्यस्त्रसंप्लुष्ट: पुनर्भगवता धृत: ॥ १७ ॥

ઉત્તરાના ગર્ભમાં મહાવીર અભિમન્યુ દ્વારા પૂરુવંશનો ભ્રૂણ ધારિત થયો; તે દ્રોણપુત્રના અસ્ત્રથી દગ્ધ થયો, પરંતુ પછી ભગવાને ફરી તેને ધારણ કરીને રક્ષા કરી।

Verse 18

अयाजयद्धर्मसुतमश्वमेधैस्त्रिभिर्विभु: । सोऽपि क्ष्मामनुजै रक्षन् रेमे कृष्णमनुव्रत: ॥ १८ ॥

વಿಭુ ભગવાને ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરને ત્રણ અશ્વમેધ યજ્ઞ કરાવ્યા; અને શ્રીકૃષ્ણના અનુવ્રત યુધિષ્ઠિરે પોતાના નાનાં ભાઈઓની સહાયથી ધરતીનું રક્ષણ કરી આનંદથી રાજ્યભોગ કર્યો।

Verse 19

भगवानपि विश्वात्मा लोकवेदपथानुग: । कामान् सिषेवे द्वार्वत्यामसक्त: सांख्यमास्थित: ॥ १९ ॥

એક સાથે વિશ્વાત્મા ભગવાન લોક અને વેદના માર્ગને અનુસરી દ્વારકામાં જીવનસુખોનો ઉપભોગ કરતા હતા; પરંતુ સાંખ્યમાં વર્ણવેલા જ્ઞાન-વૈરાગ્યમાં સ્થિત રહી આસક્તિથી રહિત હતા।

Verse 20

स्‍निग्धस्मितावलोकेन वाचा पीयूषकल्पया । चरित्रेणानवद्येन श्रीनिकेतेन चात्मना ॥ २० ॥

ત્યાં તેઓ શ્રીલક્ષ્મીના નિવાસ એવા પોતાના દિવ્ય દેહ સાથે વિરાજમાન હતા; સ્નિગ્ધ મૃદુસ્મિત દૃષ્ટિ, અમૃતસમાન વાણી, નિર્દોષ ચરિત્ર અને શ્રીનિકેત સ્વરૂપથી શોભિત હતા।

Verse 21

इमं लोकममुं चैव रमयन् सुतरां यदून् । रेमे क्षणदया दत्तक्षणस्त्रीक्षणसौहृद: ॥ २१ ॥

ભગવાને આ લોક અને પરલોકમાં પણ, વિશેષ કરીને યદુવંશની સંગતમાં, લીલા-વિહાર કર્યો. રાત્રિના અવકાશ-ક્ષણોમાં તેમણે સ્ત્રીઓ સાથે દાંપત્ય-સખ્યનું મધુર રસાસ્વાદન કર્યું.

Verse 22

तस्यैवं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् । गृहमेधेषु योगेषु विराग: समजायत ॥ २२ ॥

આ રીતે અનેક વર્ષો સુધી ગૃહસ્થ-લીલામાં રમતા હોવા છતાં, અંતે ક્ષણભંગુર કામભોગ પ્રત્યે ભગવાનમાં પૂર્ણ વૈરાગ્ય પ્રગટ થયું.

Verse 23

दैवाधीनेषु कामेषु दैवाधीन: स्वयं पुमान् । को विश्रम्भेत योगेन योगेश्वरमनुव्रत: ॥ २३ ॥

જ્યારે કામભોગ પણ દૈવાધીન છે અને જીવ પોતે પણ દૈવના વશમાં છે, ત્યારે યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણની દિવ્ય ઇન્દ્રિય-લીલાઓ પર દૃઢ વિશ્વાસ માત્ર તે જ રાખી શકે, જે ભક્તિસેવા દ્વારા તેમના અનુવ્રત ભક્ત બન્યો હોય.

Verse 24

पुर्यां कदाचित्क्रीडद्‍‌भिर्यदुभोजकुमारकै: । कोपिता मुनय: शेपुर्भगवन्मतकोविदा: ॥ २४ ॥

એક વખત નગરમાં યદુ અને ભોજ વંશના રાજકુમારો રમતમાં મગ્ન હતા. તેમની હરકતોથી મહર્ષિઓ ક્રોધિત થયા અને ભગવાનની ઇચ્છા જાણીને તેમણે તેમને શાપ આપ્યો.

Verse 25

तत: कतिपयैर्मासैर्वृष्णिभोजान्धकादय: । ययु: प्रभासं संहृष्टा रथैर्देवविमोहिता: ॥ २५ ॥

પછી થોડા મહિનાઓ બાદ, વૃષ્ણિ, ભોજ અને અંધક વગેરે—જે દેવાંશ અવતાર હતા—શ્રીકૃષ્ણના મોહથી રથોમાં આનંદપૂર્વક પ્રભાસ ગયા; પરંતુ ભગવાનના નિત્ય ભક્તો ગયા નહીં અને દ્વારકામાં જ રહ્યા.

Verse 26

तत्र स्‍नात्वा पितृन्देवानृषींश्चैव तदम्भसा । तर्पयित्वाथ विप्रेभ्यो गावो बहुगुणा ददु: ॥ २६ ॥

ત્યાં સ્નાન કરીને તેમણે તે તીર્થના જળથી પિતૃઓ, દેવો અને ઋષિઓને તર્પણ કરીને તૃપ્ત કર્યા. પછી બ્રાહ્મણોને રાજસી દાનરૂપે અનેક ઉત્તમ ગાયો આપી.

Verse 27

हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्यजिनकम्बलान् । यानं रथानिभान् कन्या धरां वृत्तिकरीमपि ॥ २७ ॥

તેમણે માત્ર પોષિત ગાયો જ નહીં, પણ સોનું, ચાંદી, શય્યા, વસ્ત્રો, અજિન-આસન, કમ્બળ, વાહનો, રથો, હાથી, કન્યાઓ અને જીવનનિર્વાહ માટે પૂરતી જમીન પણ દાનમાં આપી.

Verse 28

अन्नं चोरुरसं तेभ्यो दत्त्वा भगवदर्पणम् । गोविप्रार्थासव: शूरा: प्रणेमुर्भुवि मूर्धभि: ॥ २८ ॥

પછી તેમણે ભગવાનને પહેલે અર્પિત કરેલું અતિરસાળ ભોજન બ્રાહ્મણોને આપ્યું. અને માથું ધરતીને સ્પર્શે તેમ પ્રણામ કર્યો. ગો-અને વિપ્ર-રક્ષા જ તેમના જીવનનો પ્રાણ હતો.