Adhyaya 21
Kardama Muni’s Penance, Viṣṇu’s Darśana, and the Arrangement of Devahūti’s Marriage
વિદુર મૈત્રેયને સ્વાયંભુવ મનુના વંશની વિશેષ વિગતો પૂછે છે—ખાસ કરીને દેવહૂતિનો કર્દમ મુનિ સાથેનો વિવાહ અને મનુની પુત્રીઓની સંતતિ. મૈત્રેય વર્ણવે છે કે કર્દમ મુનિએ સરસ્વતી તટે બિંદુ-સરોવર પાસે દસ હજાર વર્ષ તપ કર્યું, જેના અંતે ગરુડારૂઢ ભગવાન વિષ્ણુ સాక్షાત્ પ્રગટ થયા. કર્દમ ભક્તિભાવથી સ્તુતિ કરે છે, યોગ્ય પત્નીની ઇચ્છા પણ વિનમ્રતાથી નિવેદે છે, અને પ્રભુને કાળસ્વરૂપ, સર્જનહાર, મુક્તિદાતા તથા જગત્-ચક્રના અધિપતિ તરીકે વખાણે છે—જેનુ ચક્ર ભક્તોને ક્ષીણ કરી શકતું નથી. ભગવાન કર્દમની નિયમબદ્ધ ઉપાસનાને માન્યતા આપી મનુ-શતરূপા સાથે દેવહૂતિના આગમનની આગાહી કરે છે, નવ પુત્રીઓનું વરદાન આપે છે અને પોતાના અંશાવતાર કપિલરૂપે સાંખ્ય-તત્ત્વ ઉપદેશ આપવાની ઘોષણા કરે છે. ભગવાન વૈકુંઠ પ્રસ્થાન કર્યા પછી નિર્ધારિત સમયે મનુ આવે છે; બિંદુ-સરોવરનું પાવન સૌંદર્ય વર્ણાય છે અને કર્દમ દ્વારા મનુનું સત્કાર દર્શાવી આગળના વિવાહ-વિચાર અને ગૃહસ્થ-પર્યાયની ભૂમિકા રચાય છે, જે કપિલદેવના ઉપદેશ તરફ દોરી જાય છે।
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच स्वायम्भुवस्य च मनोर्वंश: परमसम्मत: । कथ्यतां भगवन् यत्र मैथुनेनैधिरे प्रजा: ॥ १ ॥
વિદુરે કહ્યું: સ્વાયંભુવ મનુનો વંશ પરમ માન્ય છે. હે ભગવન, કૃપા કરીને તે વંશનું વર્ણન કરો, જેમાં મૈથુન દ્વારા પ્રજા વધતી ગઈ.
Verse 2
प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य वै । यथाधर्मं जुगुपतु: सप्तद्वीपवतीं महीम् ॥ २ ॥
સ્વાયંભુવ મનુના બે પુત્રો—પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ—ધર્મ મુજબ સાત દ્વીપોથી યુક્ત પૃથ્વીનું શાસન કરતા હતા।
Verse 3
तस्य वै दुहिता ब्रह्मन्देवहूतीति विश्रुता । पत्नी प्रजापतेरुक्ता कर्दमस्य त्वयानघ ॥ ३ ॥
હે પવિત્ર બ્રાહ્મણ, હે નિષ્પાપ, તમે કહ્યું છે કે તેની પુત્રી ‘દેવહૂતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતી અને તે પ્રજાપતિ કર્દમની પત્ની બની।
Verse 4
तस्यां स वै महायोगी युक्तायां योगलक्षणै: । ससर्ज कतिधा वीर्यं तन्मे शुश्रूषवे वद ॥ ४ ॥
યોગના લક્ષણો (અષ્ટ સિદ્ધિઓ)થી યુક્ત એવી તે રાજકુમારી દ્વારા તે મહાયોગીએ કેટલા પ્રકારની સંતતિ ઉત્પન્ન કરી? કૃપા કરીને કહો; હું સાંભળવા આતુર છું।
Verse 5
रुचिर्यो भगवान् ब्रह्मन्दक्षो वा ब्रह्मण: सुत: । यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भार्यां च मानवीम् ॥ ५ ॥
હે બ્રહ્મન, કૃપા કરીને કહો કે પૂજ્ય રૂચિ અને બ્રહ્માના પુત્ર દક્ષે સ્વાયંભુવ મનુની અન્ય બે પુત્રીઓને પત્નીરૂપે પ્રાપ્ત કરીને કેવી રીતે સંતાન-પ્રજાની સૃષ્ટિ કરી.
Verse 6
मैत्रेय उवाच प्रजा: सृजेति भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदित: । सरस्वत्यां तपस्तेपे सहस्राणां समा दश ॥ ६ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—બ્રહ્મદેવની ‘પ્રજા સર્જો’ એવી આજ્ઞાથી પૂજ્ય કર્દમ મુનિએ સરસ્વતી નદીના કાંઠે દસ હજાર વર્ષ તપ કર્યું.
Verse 7
तत: समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कर्दम: । सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्नवरदाशुषम् ॥ ७ ॥
પછી કર્દમ મુનિએ સમાધિયુક્ત ક્રિયાયોગ દ્વારા ભક્તિપૂર્વક શ્રીહરીની આરાધના કરી અને તેમને પ્રસન્ન કર્યા; કારણ કે તેઓ શરણાગતોને ત્વરિત વર આપનાર ભગવાન છે.
Verse 8
तावत्प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्ष: कृते युगे । दर्शयामास तं क्षत्त: शाब्दं ब्रह्म दधद्वपु: ॥ ८ ॥
ત્યારે સત્યયુગમાં કમળનેત્ર ભગવાન પ્રસન્ન થઈ, હે ક્ષત્તા, કર્દમ મુનિને દર્શન આપ્યા અને વેદશબ્દથી જ સમજાય એવું પોતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું.
Verse 9
स तं विरजमर्काभं सितपद्मोत्पलस्रजम् । स्निग्धनीलालकव्रातवक्त्राब्जं विरजोऽम्बरम् ॥ ९ ॥
કર્દમ મુનિએ પરમેશ્વરને જોયા—જે મલિનતાથી રહિત, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, શ્વેત કમળ અને ઉત્પલની માળ ધારણ કરનાર હતા. તેમના કમળમુખને ચમકતા નીલા વાંકડિયા વાળ શોભાવતા હતા અને તેઓ નિર્મળ પીતાંબર પહેરેલા હતા.
Verse 10
किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्वेतोत्पलक्रीडनकं मन:स्पर्शस्मितेक्षणम् ॥ १० ॥
મુકુટ અને કુંડળોથી શોભિત ભગવાને ત્રણ હાથમાં શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરી, ચોથા હાથમાં શ્વેત કમળ; તેમની હર્ષભરી સ્મિતમય નજર ભક્તોના હૃદયને મોહી લે છે।
Verse 11
विन्यस्तचरणाम्भोजमंसदेशे गरुत्मत: । दृष्ट्वा खेऽवस्थितं वक्ष:श्रियं कौस्तुभकन्धरम् ॥ ११ ॥
ગરુડના ખભા પર પોતાના કમળચરણ મૂકીને, ગળેથી લટકતા કૌસ્તુભ મણિ સાથે અને વક્ષસ્થળ પર શ્રીવત્સની સુવર્ણ રેખાથી શોભિત ભગવાન આકાશમાં સ્થિત હતા।
Verse 12
जातहर्षोऽपतन्मूर्ध्ना क्षितौ लब्धमनोरथ: । गीर्भिस्त्वभ्यगृणात्प्रीतिस्वभावात्मा कृताञ्जलि: ॥ १२ ॥
ભગવાનનું સాక్షાત દર્શન થતાં જ કર્દમ મુનિ પરમ હર્ષથી ભરાઈ ગયા; તેમની ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ. તેમણે મસ્તક નમાવી ધરતી પર પડી, પ્રેમભર્યા હૃદયથી હાથ જોડીને સ્તુતિઓ દ્વારા પ્રભુને પ્રસન્ન કર્યા।
Verse 13
ऋषिरुवाच जुष्टं बताद्याखिलसत्त्वराशे: सांसिद्ध्यमक्ष्णोस्तव दर्शनान्न: । यद्दर्शनं जन्मभिरीड्य सद्भि- राशासते योगिनो रूढयोगा: ॥ १३ ॥
ઋષિ બોલ્યા—હે સર્વ સત્ત્વરાશિના આશ્રય, પૂજ્ય પ્રભુ! આજે તમારા દર્શનથી અમારી દૃષ્ટિને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ. જે દર્શનને ઉન્નત યોગીઓ અનેક જન્મોની સાધનાથી ઇચ્છે છે, તે જ આજે અમને મળ્યું।
Verse 14
ये मायया ते हतमेधसस्त्वत्- पादारविन्दं भवसिन्धुपोतम् । उपासते कामलवाय तेषां रासीश कामान्निरयेऽपि ये स्यु: ॥ १४ ॥
તમારા કમળચરણો સંસાર-સમુદ્ર પાર કરાવતી સાચી નૌકા છે. પરંતુ માયાથી બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થયેલા લોકો એ જ ચરણોની ઉપાસના તુચ્છ અને ક્ષણિક ઇન્દ્રિયસુખ માટે કરે છે—એવા સુખ તો નરકમાં પડેલા લોકોને પણ મળે. છતાં, હે પ્રભુ, તમે એટલા દયાળુ છો કે તેમના પર પણ કૃપા વરસાવો છો।
Verse 15
तथा स चाहं परिवोढुकाम: समानशीलां गृहमेधधेनुम् । उपेयिवान्मूलमशेषमूलं दुराशय: कामदुघाङ्घ्रिपस्य ॥ १५ ॥
અતએવ, ગૃહસ્થજીવનમાં ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર કામધેનુ સમી સમાન સ્વભાવવાળી કન્યાને પરણવાની ઇચ્છાથી, કામવશ થઈ હું પણ તમારા કમળચરણોની શરણમાં આવ્યો છું; તમે સર્વમૂલના મૂળ, કલ્પવૃક્ષ સમાન છો।
Verse 16
प्रजापतेस्ते वचसाधीश तन्त्या लोक: किलायं कामहतोऽनुबद्ध: । अहं च लोकानुगतो वहामि बलिं च शुक्लानिमिषाय तुभ्यम् ॥ १६ ॥
હે પ્રભુ, તમે સર્વ જીવોના અધીષ અને નેતા છો. તમારી પ્રજાપતિ-આજ્ઞા રૂપ દોરીથી બંધાયેલા જેમ આ લોક કામથી પીડિત થઈ સતત અનુબદ્ધ રહે છે. લોકાનુગત બની, હે ધર્મસ્વરૂપ, હું પણ તમને—શુક્લ અનિમિષ, નિત્ય કાળરૂપ—બલિ અર્પણ કરું છું।
Verse 17
लोकांश्च लोकानुगतान् पशूंश्च हित्वा श्रितास्ते चरणातपत्रम् । परस्परं त्वद्गुणवादसीधु- पीयूषनिर्यापितदेहधर्मा: ॥ १७ ॥
પરંતુ જે લોકો રૂઢિચુસ્ત લૌકિક કાર્યો અને તેના પશુવત્ અનુયાયીઓને ત્યજી, તમારા કમળચરણોના છત્રછાયામાં શરણ લે છે, અને પરસ્પર તમારા ગુણ-લીલા ચર્ચા રૂપ મધુ-અમૃતનું પાન કરે છે, તેઓ દેહની પ્રાથમિક આવશ્યકતાઓના બંધનથી મુક્ત થાય છે।
Verse 18
न तेऽजराक्षभ्रमिरायुरेषां त्रयोदशारं त्रिशतं षष्टिपर्व । षण्नेम्यनन्तच्छदि यत्त्रिणाभि करालस्रोतो जगदाच्छिद्य धावत् ॥ १८ ॥
તમારું ચક્ર અજર અક્ષર બ્રહ્મરૂપ અક્ષ પર ફરતું—ત્રણ નાભિ, તેર આરો, ૩૬૦ પરવો, છ નેમિ અને અસંખ્ય પાંદડાં/આવરણોથી અલંકૃત છે. તેની ભયંકર ગતિ સમગ્ર જગતની આયુષ્ય કાપી નાખે છે, પરંતુ ભક્તોની આયુષ્યને સ્પર્શ પણ કરી શકતી નથી।
Verse 19
एक: स्वयं सञ्जगत: सिसृक्षया- द्वितीययात्मन्नधियोगमायया । सृजस्यद: पासि पुनर्ग्रसिष्यसे यथोर्णनाभिर्भगवन् स्वशक्तिभि: ॥ १९ ॥
પ્રિય પ્રભુ, વિશ્વોની સૃષ્ટિ કરનાર તમે એકલા જ છો. હે ભગવાન, સૃષ્ટિ કરવાની ઇચ્છાથી, તમારી દ્વિતીય શક્તિ યોગમાયાના અધિન તમારી સ્વશક્તિઓ દ્વારા તમે સર્જો છો, પાળો છો અને ફરી સંહારો છો; જેમ કરોળિયો પોતાની શક્તિથી જાળું વણે અને પછી તેને પોતે જ વાળી લે।
Verse 20
नैतद्बताधीश पदं तवेप्सितं यन्मायया नस्तनुषे भूतसूक्ष्मम् । अनुग्रहायास्त्वपि यर्ही मायया लसत्तुलस्या भगवान् विलक्षित: ॥ २० ॥
હે પ્રભુ! આ તમારું ઇચ્છિત નથી, છતાં અમારી ઇન્દ્રિયસંતોષ માટે તમે તમારી માયાથી સ્થૂલ‑સૂક્ષ્મ ભૂતોની સૃષ્ટિ પ્રગટ કરો છો. અમ પર તમારી નિર્હેતુક કૃપા વરસે; કારણ કે તમે તુલસીપત્રોની તેજસ્વી માળાથી શોભિત શાશ્વત સ્વરૂપે અમારી સામે પ્રગટ થયા છો।
Verse 21
तं त्वानुभूत्योपरतक्रियार्थं स्वमायया वर्तितलोकतन्त्रम् । नमाम्यभीक्ष्णं नमनीयपाद- सरोजमल्पीयसि कामवर्षम् ॥ २१ ॥
તમારા સાક્ષાત્કારથી કર્મફળાસક્તિ શમાય—એ હેતુથી તમે તમારી માયાથી લોકતંત્રનું વિસ્તરણ કર્યું છે. હું વારંવાર તમારા વંદનીય પદકમળોને નમસ્કાર કરું છું; તે શરણ્ય છે અને અલ્પજન પર પણ સર્વ આશીર્વાદોની વર્ષા કરે છે।
Verse 22
ऋषिरुवाच इत्यव्यलीकं प्रणुतोऽब्जनाभ- स्तमाबभाषे वचसामृतेन । सुपर्णपक्षोपरि रोचमान: प्रेमस्मितोद्वीक्षणविभ्रमद्भ्रू: ॥ २२ ॥
ઋષિએ કહ્યું: આ રીતે નિષ્કપટ સ્તુતિથી પ્રશંસિત પદ્મનાભ ભગવાન, ગરુડના ખભા પર અતિ સુંદર રીતે તેજસ્વી બની, અમૃતસમાન મધુર વચનો વડે ઉત્તર આપ્યા. સ્નેહભર્યા સ્મિત સાથે ઋષિને જોતા તેમની ભ્રૂઓ મનોહર રીતે હલતી હતી।
Verse 23
श्रीभगवानुवाच विदित्वा तव चैत्यं मे पुरैव समयोजि तत् । यदर्थमात्मनियमैस्त्वयैवाहं समर्चित: ॥ २३ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: તારા ચિત્તનો અભિપ્રાય જાણીને, જે હેતુ માટે તું આત્મનિયમોથી મારી સારી રીતે આરાધના કરી છે, તે વ્યવસ્થા મેં પહેલેથી જ કરી દીધી છે।
Verse 24
न वै जातु मृषैव स्यात्प्रजाध्यक्ष मदर्हणम् । भवद्विधेष्वतितरां मयि संगृभितात्मनाम् ॥ २४ ॥
પ્રભુએ આગળ કહ્યું: હે ઋષિ, હે પ્રજાધ્યક્ષ! જે ભક્તિથી મારી આરાધના કરે છે—વિશેષ કરીને તારા જેવા, જેમણે પોતાનું સર્વસ્વ મને અર્પણ કર્યું છે—તેમના માટે મારી પૂજા કદી નિષ્ફળ થતી નથી; નિરાશાનો પ્રશ્ન જ નથી।
Verse 25
प्रजापतिसुत: सम्राण्मनुर्विख्यातमङ्गल: । ब्रह्मावर्तं योऽधिवसन् शास्ति सप्तार्णवां महीम् ॥ २५ ॥
બ્રહ્માના પુત્ર પ્રજાપતિનો પુત્ર, ધર્મમંગલ કર્મોમાં પ્રસિદ્ધ સમ્રાટ સ્વાયંભુવ મનુ બ્રહ્માવર્તમાં નિવાસ કરીને સાત સમુદ્રો સહિત પૃથ્વીનું શાસન કરે છે।
Verse 26
स चेह विप्र राजर्षिर्महिष्या शतरूपया । आयास्यति दिदृक्षुस्त्वां परश्वो धर्मकोविद: ॥ २६ ॥
હે વિપ્ર! ધર્મમાં નિપુણ તે રાજર્ષિ સમ્રાટ પોતાની મહિષી શતરূপા સાથે તમને દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી પરમદિવસે અહીં આવશે।
Verse 27
आत्मजामसितापाङ्गीं वय:शीलगुणान्विताम् । मृगयन्तीं पतिं दास्यत्यनुरूपाय ते प्रभो ॥ २७ ॥
તેમની એક યુવાન પુત્રી છે, કાળા નેત્રવાળી; વય, શીલ અને ગુણોથી યુક્ત છે અને યોગ્ય પતિ શોધે છે. હે પ્રભુ, તમને તેના અનુરૂપ જાણીને તેઓ તેને તમારી પત્ની રૂપે અર્પણ કરશે।
Verse 28
समाहितं ते हृदयं यत्रेमान् परिवत्सरान् । सा त्वां ब्रह्मन्नृपवधू: काममाशु भजिष्यति ॥ २८ ॥
હે બ્રહ્મન! આટલા વર્ષોથી તમારા હૃદયમાં જે કલ્પના સ્થિર હતી, તેવી જ તે રાજવધૂ હશે; તે શીઘ્ર જ તમારી બનીને તમારી ઇચ્છા મુજબ સેવા કરશે।
Verse 29
या त आत्मभृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति । वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्त्यञ्जसात्मन: ॥ २९ ॥
તે તમારા દ્વારા સ્થાપિત થયેલા બીજથી નવ પુત્રીઓ પ્રસવશે; અને તમારી તે પુત્રીઓ દ્વારા ઋષિઓ વિધિપૂર્વક સંતતિ ઉત્પન્ન કરશે।
Verse 30
त्वं च सम्यगनुष्ठाय निदेशं म उशत्तम: । मयि तीर्थीकृताशेषक्रियार्थो मां प्रपत्स्यसे ॥ ३० ॥
તું મારી આજ્ઞાનું યથાવત્ અનુષ્ઠાન કરીને, તારા સર્વ કર્મફળો મને અર્પણ કરી, હૃદય શુદ્ધ કરીને અંતે મને જ પ્રાપ્ત કરશ।
Verse 31
कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाभयमात्मवान् । मय्यात्मानं सह जगद् द्रक्ष्यस्यात्मनि चापि माम् ॥ ३१ ॥
સર્વ જીવો પર દયા કરીને અને સૌને અભય દાન કરીને, આત્મસંયમી બની તું આત્મસાક્ષાત્કાર પામશ; મને જગતসহ તારા અંદર અને તને મારા અંદર જોઈશ।
Verse 32
सहाहं स्वांशकलया त्वद्वीर्येण महामुने । तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्वसंहिताम् ॥ ३२ ॥
હે મહામુનિ! તારા વીર્ય દ્વારા તારી પત્ની દેવહૂતિના ગર્ભમાં હું મારા સ્વાંશ સાથે પ્રગટ થઈશ; તારી નવ કન્યાઓ સાથે હું તેને પરમ તત્ત્વોની તત્ત્વસંહિતા ઉપદેશીશ।
Verse 33
मैत्रेय उवाच एवं तमनुभाष्याथ भगवान् प्रत्यगक्षज: । जगाम बिन्दुसरस: सरस्वत्या परिश्रितात् ॥ ३३ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—આ રીતે કર્દમ મુનિને કહીને, ઇન્દ્રિયોથી અગોચર ભગવાન (અંતર્મુખ ભક્તિથી પ્રગટ થનારા) સરસ્વતીથી ઘેરાયેલા બિંદુ-સરોવરથી પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 34
निरीक्षतस्तस्य ययावशेष- सिद्धेश्वराभिष्टुतसिद्धमार्ग: । आकर्णयन् पत्ररथेन्द्रपक्षै- रुच्चारितं स्तोममुदीर्णसाम ॥ ३४ ॥
મુનિ જોતા જ રહ્યા; મુક્ત મહાત્માઓ દ્વારા સ્તુત થયેલા વૈકુંઠમાર્ગ એવા સિદ્ધપથથી ભગવાન પ્રસ્થાન કર્યા. ગરુડના પંખોની ફફડાટથી ઉચ્ચારિત સામવેદાધારિત સ્તોત્રધ્વનિ મુનિ સાંભળતા રહ્યા।
Verse 35
अथ सम्प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवानृषि: । आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन् ॥ ३५ ॥
પછી ભગવાન પ્રસ્થાન કર્યા પછી પૂજ્ય ઋષિ કર્દમ બિંદુ-સરોવરનાં કિનારે રહી, પ્રભુએ કહેલા સમયની પ્રતીક્ષા કરતા રહ્યા।
Verse 36
मनु: स्यन्दनमास्थाय शातकौम्भपरिच्छदम् । आरोप्य स्वां दुहितरं सभार्य: पर्यटन्महीम् ॥ ३६ ॥
સ્વાયંભુવ મનુ પત્ની સાથે સોનાના આભૂષણોથી શોભિત રથમાં બેઠા અને પોતાની પુત્રીને પણ બેસાડી ધરતીભર પ્રવાસ કરવા લાગ્યા।
Verse 37
तस्मिन् सुधन्वन्नहनि भगवान् यत्समादिशत् । उपायादाश्रमपदं मुने: शान्तव्रतस्य तत् ॥ ३७ ॥
હે વિદુર! ભગવાને જે શુભ દિવસ જણાવ્યું હતું, એ જ દિવસે તેઓ શાંતવ્રત મુનિના આશ્રમસ્થાને પહોંચી ગયા।
Verse 38
यस्मिन् भगवतो नेत्रान्न्यपतन्नश्रुबिन्दव: । कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम् ॥ ३८ ॥ तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् । पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम् ॥ ३९ ॥
આ પવિત્ર સરોવર ‘બિંદુ-સરોવર’ તરીકે ઓળખાયું; કારણ કે શરણાગત મુનિ પ્રત્યે અતિ કરુણાથી દ્રવિત થયેલા ભગવાનની આંખોમાંથી અશ્રુબિંદુઓ ત્યાં પડ્યા હતા। સરસ્વતીના જળથી પરિપૂર્ણ તે સરોવરનું જળ મંગલમય, અમૃત સમ મીઠું અને મહર્ષિગણ દ્વારા સેવિત હતું।
Verse 39
यस्मिन् भगवतो नेत्रान्न्यपतन्नश्रुबिन्दव: । कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम् ॥ ३८ ॥ तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् । पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम् ॥ ३९ ॥
સરસ્વતીના જળથી પરિપૂર્ણ તે પવિત્ર સરોવર ‘બિંદુ-સરોવર’ નામે પ્રસિદ્ધ હતું; તેનું જળ મંગલમય, અમૃત સમ મીઠું અને મહર્ષિગણ દ્વારા સેવિત હતું।
Verse 40
पुण्यद्रुमलताजालै: कूजत्पुण्यमृगद्विजै: । सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं वनराजिश्रियान्वितम् ॥ ४० ॥
સરોભરના કિનારા પુણ્ય વૃક્ષો અને લતાઓના ગૂચ્છોથી ઘેરાયેલા હતા. સર્વ ઋતુના ફળ-ફૂલોથી સમૃદ્ધ; ત્યાં પુણ્ય પશુ-પક્ષીઓ વિવિધ સ્વરે કૂજન કરતા, અને વનકુંજોની શોભાથી તે ઝળહળતું હતું।
Verse 41
मत्तद्विजगणैर्घुष्टं मत्तभ्रमरविभ्रमम् । मत्तबर्हिनटाटोपमाह्वयन्मत्तकोकिलम् ॥ ४१ ॥
એ પ્રદેશ આનંદિત પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતો હતો. મત્ત ભમરા ફરતા-ફરતા ગુંજન કરતા; મત્ત મોર ગર્વથી નૃત્ય કરતા; અને હર્ષિત કોયલો પરસ્પર એકબીજાને બોલાવતી હતી।
Verse 42
कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनै: । कुन्दमन्दारकुटजैश्चूतपोतैरलङ्कृतम् ॥ ४२ ॥ कारण्डवै: प्लवैर्हंसै: कुररैर्जलकुक्कुटै: । सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैर्वल्गु कूजितम् ॥ ४३ ॥
બિંદુ-સરોવર કદંબ, ચંપક, અશોક, કરંજ, બકુલ, આસન, કુન્દ, મંદાર, કુટજ અને કાચા આંબાના વૃક્ષોથી અલંકૃત હતું. કારણ્ડવ બતકો, પ્લવ, હંસ, કુરર, જલકુક્કુટ, સારસ, ચક્રવાક અને ચકોરના મધુર કૂજનથી વાયુ ભરાઈ ગયો હતો।
Verse 43
कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनै: । कुन्दमन्दारकुटजैश्चूतपोतैरलङ्कृतम् ॥ ४२ ॥ कारण्डवै: प्लवैर्हंसै: कुररैर्जलकुक्कुटै: । सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैर्वल्गु कूजितम् ॥ ४३ ॥
બિંદુ-સરોવર કદંબ, ચંપક, અશોક, કરંજ, બકુલ, આસન, કુન્દ, મંદાર, કુટજ અને કાચા આંબાના વૃક્ષોથી અલંકૃત હતું. કારણ્ડવ બતકો, પ્લવ, હંસ, કુરર, જલકુક્કુટ, સારસ, ચક્રવાક અને ચકોરના મધુર કૂજનથી વાયુ ભરાઈ ગયો હતો।
Verse 44
तथैव हरिणै: क्रोडै: श्वाविद्गवयकुञ्जरै: । गोपुच्छैर्हरिभिर्मर्कैर्नकुलैर्नाभिभिर्वृतम् ॥ ४४ ॥
તેના કિનારા હરણ, વરાહ, સિયાળિયા (સાહી), ગવય, હાથી, બબૂન, સિંહ, વાંદરા, નકુલ (મુંગૂસ) અને કસ્તૂરી હરણોથી ભરપૂર હતા।
Verse 45
प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वयहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥
આદિરાજ સ્વાયંભુવ મનુ પોતાની પુત્રી સાથે તે શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં પ્રવેશ કરીને મુનિના આશ્રમે ગયા અને અગ્નિમાં આહુતિ અર્પી આસન પર બેઠેલા મુનિને જોયા.
Verse 46
प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वयहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥
મુનિનું શરીર તેજથી ઝગમગતું હતું; લાંબા સમયની કઠોર તપશ્ચર્યા છતાં તેઓ અતિશય કૃશ નહોતા, કારણ કે ભગવાનની સ્નિગ્ધ કટાક્ષદૃષ્ટિ તેમના પર હતી અને પ્રભુના ચંદ્રસમાન વચનામૃતનું પીયૂષ તેમણે શ્રવણ કર્યું હતું.
Verse 47
प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराज: सहात्मज: । ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५ ॥ विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । नातिक्षामं भगवत: स्निग्धापाङ्गावलोकनात् । त द्वयहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च ॥ ४६ ॥ प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम् ॥ ४७ ॥
મુનિ ઊંચા કાયાના હતા; કમળપાંદડાં જેવી વિશાળ આંખો, જટાઓ અને ચીરવસ્ત્ર ધારણ કરેલા. મનુ નજીક જઈ તેમને થોડા મલિન દેખાયા—જાણે અઘડ રત્ન.
Verse 48
अथोटजमुपायातं नृदेवं प्रणतं पुर: । सपर्यया पर्यगृह्णात्प्रतिनन्द्यानुरूपया ॥ ४८ ॥
રાજા પોતાના કૂટિરમાં આવી આગળ નમસ્કાર કરે છે એમ જોઈ મુનિએ આશીર્વાદ આપી અભિવાદન કર્યું અને યોગ્ય સન્માનપૂર્વક તેમનું સ્વાગત કર્યું.
Verse 49
गृहीतार्हणमासीनं संयतं प्रीणयन्मुनि: । स्मरन् भगवदादेशमित्याह श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४९ ॥
યોગ્ય સન્માન પ્રાપ્ત કરીને રાજા સંયમિત થઈ મૌન બેઠા. ત્યારે મુનિ કર્દમે ભગવાનના આદેશને સ્મરીને, રાજાને પ્રસન્ન કરે તેવી મૃદુ વાણીમાં કહ્યું.
Verse 50
नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते । वधाय चासतां यस्त्वं हरे: शक्तिर्हि पालिनी ॥ ५० ॥
હે દેવ! તમારું આ પરિભ્રમણ નિશ્ચયે સજ્જનોના રક્ષણ અને દુષ્ટોના વિનાશ માટે છે, કારણ કે તમે શ્રીહરિની પાલક શક્તિ છો।
Verse 51
योऽर्केन्द्वग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् । रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नम: ॥ ५१ ॥
જ્યારે જરૂર પડે ત્યારે તમે સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, ઇન્દ્ર, વાયુ, યમ, ધર્મ અને વરુણ વગેરેના રૂપ ધારણ કરો છો; તે શુક્લસ્વરૂપ વિષ્ણુને નમસ્કાર।
Verse 52
न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥
જો તમે રત્નજડિત વિજયરથ પર ચઢીને પાપીઓને ભયભીત ન કરતા, ધનુષ્યની ટંકારથી ભયંકર ગર્જના ન કરતા, અને સૂર્ય સમાન વિશાળ સેના ખેંચતા—જેના પગલાંથી ભૂમંડળ કંપે—જગતમાં પરિભ્રમણ ન કરતા, તો હે રાજન, ભગવાને રચેલા વર્ણાશ્રમ-ધર્મના બધા સેતુ દસ્યુઓ દ્વારા તૂટી પડત।
Verse 53
न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥
જો તમે રત્નજડિત વિજયરથ પર ચઢીને પાપીઓને ભયભીત ન કરતા, ધનુષ્યની ટંકારથી ભયંકર ગર્જના ન કરતા, અને સૂર્ય સમાન વિશાળ સેના ખેંચતા—જેના પગલાંથી ભૂમંડળ કંપે—જગતમાં પરિભ્રમણ ન કરતા, તો હે રાજન, ભગવાને રચેલા વર્ણાશ્રમ-ધર્મના બધા સેતુ દસ્યુઓ દ્વારા તૂટી પડત।
Verse 54
न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् । विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन्मण्डलं भुव: । विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव ॥ ५३ ॥ तदैव सेतव: सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धना: । भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभि: ॥ ५४ ॥
જો તમે રત્નજડિત વિજયરથ પર ચઢીને પાપીઓને ભયભીત ન કરતા, ધનુષ્યની ટંકારથી ભયંકર ગર્જના ન કરતા, અને સૂર્ય સમાન વિશાળ સેના ખેંચતા—જેના પગલાંથી ભૂમંડળ કંપે—જગતમાં પરિભ્રમણ ન કરતા, તો હે રાજન, ભગવાને રચેલા વર્ણાશ્રમ-ધર્મના બધા સેતુ દસ્યુઓ દ્વારા તૂટી પડત।
Verse 55
अधर्मश्च समेधेत लोलुपैर्व्यङ्कुशैर्नृभि: । शयाने त्वयि लोकोऽयं दस्युग्रस्तो विनङ्क्ष्यति ॥ ५५ ॥
જો તમે લોકસ્થિતિની ચિંતા છોડીને શયન કરો, તો ધનલોભી અને અંકુશવિહિન લોકો નિરોધ વિના અધર્મ વધારશે; દસ્યુઓના ઉપદ્રવથી આ લોક નાશ પામશે।
Verse 56
अथापि पृच्छे त्वां वीर यदर्थं त्वमिहागत: । तद्वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा ॥ ५६ ॥
તથાપિ, હે વીર રાજન, તમે કયા હેતુથી અહીં આવ્યા છો તે હું પૂછું છું. જે કંઈ હોય, અમે તેને નિષ્કપટ હૃદયથી, સંકોચ વિના પૂર્ણ કરીશું।
Frequently Asked Questions
The chapter presents Viṣṇu’s darśana as the fruit of sustained tapas performed in devotional trance—discipline of mind and senses offered as bhakti, not mere yogic exhibition. In Bhāgavata theology, Bhagavān becomes visible when He is pleased by surrendered service; the appearance confirms that sincere spiritual practice is met by divine reciprocation and that the Lord can redirect mixed motives (including desire for marriage) toward dharma and eventual liberation.
Kardama’s honesty illustrates a key Bhāgavata principle: approaching the Lord, even with mixed desires, is superior to pursuing desires independently. By taking shelter of the Lord’s lotus feet, his personal motive is placed under divine purification. The Lord does not endorse lust as an ideal; He grants a dharmic arrangement (marriage to Devahūti) and simultaneously sets Kardama on a trajectory of detachment, culminating in self-realization and the advent of Kapila’s liberating instruction.
Devahūti is Svāyambhuva Manu’s daughter, given to Kardama as part of the manvantara’s dharmic social order. Their union is crucial because it becomes the locus for the Lord’s promised descent as Kapila, who will teach tattva-jñāna (Sāṅkhya) to Devahūti. The narrative thus links household life (gṛhastha-dharma), lineage expansion (nine daughters), and the highest aim (mokṣa) through Bhagavān-centered instruction.
The kāla-cakra imagery depicts time as the Lord’s irresistible governance over the cosmos—measuring creation through cyclic divisions (days, months, seasons, years) and diminishing embodied lifespan. Kardama emphasizes that while time consumes the world’s duration, it cannot ‘touch’ the devotee in the same way, because devotion aligns one with the eternal Lord and grants transcendence over fear and mortality.
The detailed tīrtha description establishes sacred geography as a theological witness: Bindu-sarovara is portrayed as sanctified by the Lord’s compassion (tears) and by the presence of sages, making it an ideal setting for revelation and dharmic transition. In Purāṇic narrative strategy, such descriptions also signal a shift from cosmic discourse to embodied history—where divine encounters occur within the sanctified natural world.