Adhyaya 20
Secondary Creation Begins: Brahmā’s Productions, the Guṇas, and the Emergence of Orders of Beings
અધ્યાયની શરૂઆતમાં શૌનક સૂતને વિદુર–મૈત્રેય સંવાદ આગળ ચલાવવા વિનંતી કરે છે અને શ્રવણને ગંગાસ્નાન સમાન પાવન ગણાવે છે. વરાહ-લીલા સાંભળીને વિદુર પૂછે છે—બ્રહ્માએ પ્રજાપતિઓ ઉત્પન્ન કર્યા પછી સૃષ્ટિ કેવી રીતે આગળ વધી: વ્યક્તિગત રીતે, પત્નીઓ સાથે, કે સમૂહરૂપે? મૈત્રેય સૃષ્ટિ-ક્રમ સમજાવે છે: કાળથી ગુણક્ષોભ થાય છે; મહાવિષ્ણુનું અધિષ્ઠાન અને જીવોના કર્મથી તત્ત્વો પ્રગટે છે; મહત્તત્ત્વમાંથી ત્રિવિધ અહંકાર, પછી ભૂતોનું સંયોજન; ભગવચ્છક્તિથી પંચભૂત ભેગાં થઈ બ્રહ્માંડ-અંડ બને છે. ત્યારબાદ ગર્ભોદકશાયી વિષ્ણુ તેમાં પ્રવેશ કરે છે; તેમની નાભિમાંથી કમળ, કમળમાંથી બ્રહ્મા પ્રગટે છે અને અંતર્યામીની પ્રેરણાથી પુનઃસૃષ્ટિ કરે છે. બ્રહ્માના દેહત્યાગથી રાત્રિ, સંધ્યા વગેરે અવસ્થાઓ બને છે અને ગુણાનુસાર યક્ષ-રાક્ષસ, દેવ, અસુર, ગંધર્વ-અપ્સરા, ભૂત-પ્રેત, પિતૃ, સિદ્ધ વગેરે વર્ગો પ્રગટે છે. અંતે મનુઓ દ્વારા માનવવ્યવસ્થાનું સ્થિરકરણ અને ઋષિઓનો પ્રાદુર્ભાવ—સૃષ્ટિ અને ધર્મને વેગ આપવા—આગામી તબક્કાની ભૂમિકા રચે છે.
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच महीं प्रतिष्ठामध्यस्य सौते स्वायम्भुवो मनु: । कान्यन्वतिष्ठद् द्वाराणि मार्गायावरजन्मनाम् ॥ १ ॥
શ્રી શૌનકે પૂછ્યું: હે સૂત ગોસ્વામી! પૃથ્વી ફરીથી પોતાના સ્થાન પર સ્થિર થયા પછી સ્વાયંભુવ મનુએ આગળ જન્મ લેનાર લોકોને મુક્તિનો માર્ગ બતાવવા માટે કયા કયા દ્વાર/ઉપાયો સ્થાપ્યા?
Verse 2
क्षत्ता महाभागवत: कृष्णस्यैकान्तिक: सुहृत् । यस्तत्याजाग्रजं कृष्णे सापत्यमघवानिति ॥ २ ॥
ક્ષત્તા વિદુર મહાભાગવત હતા, શ્રીકૃષ્ણના એકાંત ભક્ત અને પ્રિય સુહૃદ। તેમણે પોતાના મોટા ભાઈ ધૃતરાષ્ટ્રનો સંગ ત્યાગ્યો, કારણ કે તે પોતાના પુત્રો સાથે પ્રભુની ઇચ્છા વિરુદ્ધ કાવતરાં કરતો હતો।
Verse 3
द्वैपायनादनवरो महित्वे तस्य देहज: । सर्वात्मना श्रित: कृष्णं तत्परांश्चाप्यनुव्रत: ॥ ३ ॥
વિદુર દ્વૈપાયન વેદવ્યાસના દેહજ હતા અને મહિમામાં તેમનાથી ઓછા ન હતા. તેમણે સર્વાત્મનાથી શ્રીકૃષ્ણના ચરણકમળનો આશ્રય લીધો અને તેમના ભક્તોમાં પરાયણ રહ્યા.
Verse 4
किमन्वपृच्छन्मैत्रेयं विरजास्तीर्थसेवया । उपगम्य कुशावर्त आसीनं तत्त्ववित्तमम् ॥ ४ ॥
તીર્થસેવાથી રજોગુણથી શુદ્ધ થયેલા વિદુર અંતે કુશાવર્ત (હરિદ્વાર) પહોંચ્યા. ત્યાં તત્ત્વવિદ મહર્ષિ મૈત્રેયને આસનસ્થ જોઈને તેમણે પૂછ્યું—વિદુરે મૈત્રેયને આગળ શું પૂછ્યું?
Verse 5
तयो: संवदतो: सूत प्रवृत्ता ह्यमला: कथा: । आपो गाङ्गा इवाघघ्नीर्हरे: पादाम्बुजाश्रया: ॥ ५ ॥
હે સૂત! વિદુર અને મૈત્રેયના સંવાદમાં હરિના ચરણકમળનો આશ્રય લીધેલી નિર્મળ કથાઓ વહેતી થઈ હશે. તે ગંગાજળ સમાન પાપહારી છે.
Verse 6
ता न: कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्योदारकर्मण: । रसज्ञ: को नु तृप्येत हरिलीलामृतं पिबन् ॥ ६ ॥
હે સૂત ગોસ્વામી, તમારું કલ્યાણ થાઓ. કૃપા કરીને પ્રભુના ઉદાર અને કીર્તનીય કર્મોનું વર્ણન કરો. હરિલીલામૃત પીતાં કયો રસજ્ઞ ભક્ત તૃપ્ત થઈ શકે?
Verse 7
एवमुग्रश्रवा: पृष्ट ऋषिभिर्नैमिषायनै: । भगवत्यर्पिताध्यात्मस्तानाह श्रूयतामिति ॥ ७ ॥
નૈમિષારણ્યના મહર્ષિઓએ આમ પૂછતાં, રોમહર્ષણપુત્ર ઉગ્રશ્રવા સૂત ગોસ્વામી—જેનુ ચિત્ત ભગવાનની દિવ્ય લીલામાં અર્પિત હતું—તેમને કહ્યું: હવે હું જે કહું છું તે સાંભળો।
Verse 8
सूत उवाच हरेर्धृतक्रोडतनो: स्वमायया निशम्य गोरुद्धरणं रसातलात् । लीलां हिरण्याक्षमवज्ञया हतं सञ्जातहर्षो मुनिमाह भारत: ॥ ८ ॥
સૂતજી બોલ્યા—હરિએ પોતાની યોગમાયાથી વરાહરૂપ ધારણ કરી રસાતલમાંથી પૃથ્વીનો ઉદ્ધાર કર્યો અને હિરણ્યાક્ષને લીલામાં અવગણ્ય રીતે સંહાર્યો. આ કથા સાંભળી ભારતવંશીય વિદુર આનંદિત થઈ મુનિને બોલ્યા.
Verse 9
विदुर उवाच प्रजापतिपति: सृष्ट्वा प्रजासर्गे प्रजापतीन् । किमारभत मे ब्रह्मन् प्रब्रूह्यव्यक्तमार्गवित् ॥ ९ ॥
વિદુર બોલ્યા—હે બ્રહ્મન, તમે અવ્યક્ત માર્ગના જાણકાર છો. પ્રજાસર્જનમાં પ્રજાપતિઓને સર્જ્યા પછી બ્રહ્માએ આગળ શું આરંભ કર્યું? કૃપા કરીને કહો.
Verse 10
ये मरीच्यादयो विप्रा यस्तु स्वायम्भुवो मनु: । ते वै ब्रह्मण आदेशात्कथमेतदभावयन् ॥ १० ॥
વિદુરે પૂછ્યું—મરીચિ વગેરે ઋષિઓ અને સ્વાયંભુવ મનુ જેવા પ્રજાપતિઓએ બ્રહ્માની આજ્ઞા મુજબ આ સર્જન કેવી રીતે કર્યું અને આ પ્રગટ વિશ્વને કેવી રીતે વિસ્તરાવ્યું?
Verse 11
सद्वितीया: किमसृजन् स्वतन्त्रा उत कर्मसु । आहोस्वित्संहता: सर्व इदं स्म समकल्पयन् ॥ ११ ॥
શું તેમણે પોતાની-પોતાની પત્નીઓ સાથે મળીને સર્જન કર્યું? કે કર્મમાં સ્વતંત્ર રહ્યા? અથવા શું તેઓ બધા મળીને સંયુક્ત રીતે આ સર્જન રચ્યું?
Verse 12
मैत्रेय उवाच दैवेन दुर्वितर्क्येण परेणानिमिषेण च । जातक्षोभाद्भगवतो महानासीद् गुणत्रयात् ॥ १२ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—અચિંત્ય દૈવી વ્યવસ્થા, પરમ પુરુષ (મહાવિષ્ણુ)ની પ્રેરણા અને અનિમેષ કાળશક્તિથી જ્યારે ત્રિગુણોની સમ્યાવસ્થા ક્ષુબ્ધ થઈ, ત્યારે મહત્તત્ત્વ—સમસ્ત ભૌતિક તત્ત્વોની સમષ્ટિ—ઉત્પન્ન થયું.
Verse 13
रज:प्रधानान्महतस्त्रिलिङ्गो दैवचोदितात् । जात: ससर्ज भूतादिर्वियदादीनि पञ्चश: ॥ १३ ॥
રજોગુણપ્રધાન મહત્તત્ત્વમાંથી જીવના દૈવવિધાનથી પ્રેરિત ત્રિવિધ અહંકાર ઉત્પન્ન થયો. તે અહંકારમાંથી ફરી આકાશાદિ પાંચ-પાંચ તત્ત્વોના અનેક સમૂહો પ્રગટ થયા।
Verse 14
तानि चैकैकश: स्रष्टुमसमर्थानि भौतिकम् । संहत्य दैवयोगेन हैममण्डमवासृजन् ॥ १४ ॥
તે તત્ત્વો અલગ-અલગ રહી ભૌતિક વિશ્વ સર્જવામાં અસમર્થ હતાં. પરંતુ પરમેશ્વરની શક્તિના દૈવયોગથી એકત્ર થઈ તેમણે તેજસ્વી સુવર્ણમય અંડ ઉત્પન્ન કર્યો।
Verse 15
सोऽशयिष्टाब्धिसलिले आण्डकोशो निरात्मक: । साग्रं वै वर्षसाहस्रमन्ववात्सीत्तमीश्वर: ॥ १५ ॥
તે તેજસ્વી અંડકોશ કારણ-સમુદ્રના જળમાં નિર્જીવ સ્થિતિમાં હજાર વર્ષથી વધુ સમય પડ્યો રહ્યો. ત્યારબાદ ભગવાન તેમાં ગર્ભોદકશાયી વિષ્ણુ રૂપે પ્રવેશ્યા।
Verse 16
तस्य नाभेरभूत्पद्मं सहस्रार्कोरुदीधिति । सर्वजीवनिकायौको यत्र स्वयमभूत्स्वराट् ॥ १६ ॥
ગર્ભોદકશાયી વિષ્ણુ ભગવાનની નાભિમાંથી હજાર પ્રજ્વલિત સૂર્ય સમાન તેજસ્વી કમળ પ્રગટ થયું. એ કમળ સર્વ બંધિત જીવોનું આશ્રયસ્થાન છે, અને એમાંથી જ પ્રથમ જીવ—સર્વાધિકારી બ્રહ્મા—પ્રાદુર્ભવ્યા।
Verse 17
सोऽनुविष्टो भगवता य: शेते सलिलाशये । लोकसंस्थां यथापूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया ॥ १७ ॥
જે ભગવાન ગર્ભોદક-સમુદ્રમાં શયન કરે છે, તે બ્રહ્માના હૃદયમાં પ્રવેશ્યા. ત્યારે બ્રહ્માએ પ્રેરિત બુદ્ધિથી, પોતાની વ્યવસ્થાથી, પૂર્વવત્ લોકસંસ્થા રચવાનું આરંભ કર્યું।
Verse 18
ससर्ज च्छाययाविद्यां पञ्चपर्वाणमग्रत: । तामिस्रमन्धतामिस्रं तमो मोहो महातम: ॥ १८ ॥
સૌ પ્રથમ બ્રહ્માએ પોતાની છાયામાંથી બંધ જીવોનાં અવિદ્યાના પાંચ આવરણો સર્જ્યાં—તામિસ્ર, અંધ-તામિસ્ર, તમસ, મોહ અને મહા-મોહ।
Verse 19
विससर्जात्मन: कायं नाभिनन्दंस्तमोमयम् । जगृहुर्यक्षरक्षांसि रात्रिं क्षुत्तृट्समुद्भवाम् ॥ १९ ॥
પછી બ્રહ્માએ તમોગુણમય તે દેહને અરુચિથી ત્યજી દીધો. એ અવસરે યક્ષો અને રાક્ષસો તેને કબજે કરવા દોડી આવ્યા; તે દેહ રાત્રિના રૂપે ટકી રહ્યો, અને રાત્રિ ભૂખ-તરસનું મૂળ છે.
Verse 20
क्षुत्तृड्भ्यामुपसृष्टास्ते तं जग्धुमभिदुद्रुवु: । मा रक्षतैनं जक्षध्वमित्यूचु: क्षुत्तृडर्दिता: ॥ २० ॥
ભૂખ અને તરસથી વશ થઈ તેઓ ચારે તરફથી બ્રહ્માને ગળી જવા દોડ્યા અને બૂમ પાડી—“એને બચાવશો નહીં! એને ખાઈ જાઓ!”
Verse 21
देवस्तानाह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत । अहो मे यक्षरक्षांसि प्रजा यूयं बभूविथ ॥ २१ ॥
દેવતાઓના અધિપતિ બ્રહ્માએ વ્યાકુળ થઈ કહ્યું—“મને ખાશો નહીં, મારી રક્ષા કરો. અરે! તમે મારી જ પ્રજા બની યક્ષ અને રાક્ષસ થયા છો.”
Verse 22
देवता: प्रभया या या दीव्यन् प्रमुखतोऽसृजत् । ते अहार्षुर्देवयन्तो विसृष्टां तां प्रभामह: ॥ २२ ॥
પછી તેમણે સત્ત્વગુણની તેજસ્વી પ્રભાથી ઝગમગતા મુખ્ય દેવતાઓ સર્જ્યા. તેમના સમક્ષ તેમણે દિવસનું પ્રકાશમય સ્વરૂપ મૂક્યું, અને દેવતાઓએ રમૂજી ભાવથી તેને સ્વીકારી લીધું.
Verse 23
देवोऽदेवाञ्जघनत: सृजति स्मातिलोलुपान् । त एनं लोलुपतया मैथुनायाभिपेदिरे ॥ २३ ॥
પછી દેવ બ્રહ્માએ પોતાના નિતંબમાંથી અસુરોને ઉત્પન્ન કર્યા; તેઓ અત્યંત કામલોલુપ હતા, અને એ લોલુપતાથી તેઓ બ્રહ્મા પાસે સંભોગ માટે આવી પડ્યા।
Verse 24
ततो हसन् स भगवानसुरैर्निरपत्रपै: । अन्वीयमानस्तरसा क्रुद्धो भीत: परापतत् ॥ २४ ॥
ત્યારે ભગવાન બ્રહ્મા તેમની મૂર્ખતા પર હસ્યા; પરંતુ નિર્લજ્જ અસુરો ઝડપથી પાછળ પડ્યા તે જોઈ તેઓ ક્રોધિત અને ભયભીત થઈ ત્વરિત રીતે ભાગી ગયા।
Verse 25
स उपव्रज्य वरदं प्रपन्नार्तिहरं हरिम् । अनुग्रहाय भक्तानामनुरूपात्मदर्शनम् ॥ २५ ॥
પછી તેઓ વરદાતા, શરણાગતના દુઃખ હરણ કરનાર હરિ પાસે ગયા; જે ભક્તોને અનુગ્રહ કરવા તેમના અનુરૂપ પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપોનું દર્શન કરાવે છે।
Verse 26
पाहि मां परमात्मंस्ते प्रेषणेनासृजं प्रजा: । ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो ॥ २६ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પરમાત્મન્ પ્રભુ! તમારી આજ્ઞાથી મેં આ પ્રજાઓને સર્જી છે; આ પાપીઓ મને ભોગવવા/આક્રમણ કરવા આગળ વધે છે, કૃપા કરીને મારી રક્ષા કરો।
Verse 27
त्वमेक: किल लोकानां क्लिष्टानां क्लेशनाशन: । त्वमेक: क्लेशदस्तेषामनासन्नपदां तव ॥ २७ ॥
હે પ્રભુ! કષ્ટગ્રસ્ત લોકોના ક્લેશનો નાશ કરનાર એકમાત્ર તમે જ છો; અને જે તમારા ચરણોમાં આશ્રય લેતા નથી તેમને ક્લેશ આપનાર પણ તમે જ છો।
Verse 28
सोऽवधार्यास्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्मदर्शन: । विमुञ्चात्मतनुं घोरामित्युक्तो विमुमोच ह ॥ २८ ॥
પરના ચિત્તને સ્પષ્ટ જાણનાર ભગવાને બ્રહ્માનું કાર્પણ્ય જોઈ કહ્યું—“આ ઘોર અને અશુદ્ધ દેહ ત્યજી દે.” પ્રભુની આજ્ઞાથી બ્રહ્માએ તે દેહ છોડ્યો.
Verse 29
तां क्वणच्चरणाम्भोजां मदविह्वललोचनाम् । काञ्चीकलापविलसद्दुकूलच्छन्नरोधसम् ॥ २९ ॥
બ્રહ્માએ ત્યાગેલી તે દેહ-તનુ સાંજની સંધ્યા બની—દિવસ અને રાત મળવાનો, કામ ઉદ્દીપક સમય. રજોગુણથી આક્રાંત, સ્વભાવથી કામી અસુરોએ તેને એક યુવતી માન્યો—જેનાં કમળચરણોમાં નૂપુર ઝણઝણતા, આંખો મદથી વિહ્વળ, અને સૂક્ષ્મ વસ્ત્રથી ઢંકાયેલા નિતંબ પર કાંચી ઝગમગતી હતી।
Verse 30
अन्योन्यश्लेषयोत्तुङ्गनिरन्तरपयोधराम् । सुनासां सुद्विजां स्निग्धहासलीलावलोकनाम् ॥ ३० ॥
તેના સ્તન પરસ્પર ચોંટવાથી ઊંચા દેખાતા અને એટલા નજીક હતા કે વચ્ચે જગ્યા ન હતી. તેની નાક સુડોળ, દાંત સુંદર; હોઠ પર સ્નિગ્ધ સ્મિત રમતું હતું અને તે અસુરો તરફ ક્રીડાભાવે ચપલ દૃષ્ટિ ફેંકતી હતી।
Verse 31
गूहन्तीं व्रीडयात्मानं नीलालकवरूथिनीम् । उपलभ्यासुरा धर्म सर्वे सम्मुमुहु: स्त्रियम् ॥ ३१ ॥
કાળા વાળથી શોભિત તે લાજથી જાણે પોતાને છુપાવતી હતી. તે સ્ત્રીને જોઈ બધા અસુરો કામવાસનાથી મોહીત થઈ ગયા।
Verse 32
अहो रूपमहो धैर्यमहो अस्या नवं वय: । मध्ये कामयमानानामकामेव विसर्पति ॥ ३२ ॥
અસુરોએ વખાણ્યું—“અહો, કેવું રૂપ! અહો, કેવું ધૈર્ય! અહો, આનું નવું યૌવન!” અમે બધા તેને ઇચ્છીએ છીએ, છતાં તે અમારી વચ્ચે કામરહિત જેવી ફરી રહી છે।
Verse 33
वितर्कयन्तो बहुधा तां सन्ध्यां प्रमदाकृतिम् । अभिसम्भाव्य विश्रम्भात्पर्यपृच्छन् कुमेधस: ॥ ३३ ॥
સાંજની સંધ્યા તેમને યુવતીના સ્વરૂપે દેખાઈ; દુષ્ટબુદ્ધિ અસુરો અનેક રીતે વિચાર-વિતર્ક કરતાં, તેને આદર આપી સ્નેહપૂર્વક આમ પૂછવા લાગ્યા।
Verse 34
कासि कस्यासि रम्भोरु को वार्थस्तेऽत्र भामिनि । रूपद्रविणपण्येन दुर्भगान्नो विबाधसे ॥ ३४ ॥
હે રંભોરુ સુંદરિ! તું કોણ છે? કોની પત્ની કે પુત્રી છે? હે ભામિની, અહીં આવવાનો તારો હેતુ શું છે? તારા સૌંદર્યરૂપ અમૂલ્ય ધનથી અમ જેવા દુર્ભાગ્યોને કેમ સતાવે છે?
Verse 35
या वा काचित्त्वमबले दिष्टया सन्दर्शनं तव । उत्सुनोषीक्षमाणानां कन्दुकक्रीडया मन: ॥ ३५ ॥
હે સુંદરિ અબલે, તું જે કોઈ હો—તારું દર્શન અમને સૌભાગ્યે મળ્યું. બોલની રમતમાં તું જોનારાં સૌના મનને ઉછાળીને વ્યાકુલ કરે છે.
Verse 36
नैकत्र ते जयति शालिनि पादपद्मं घ्नन्त्या मुहु: करतलेन पतत्पतङ्गम् । मध्यं विषीदति बृहत्स्तनभारभीतं शान्तेव दृष्टिरमला सुशिखासमूह: ॥ ३६ ॥
હે શાલિની સુંદરિ! તું વારંવાર હાથની હથેળીથી ઉછળતા બોલને મારતી હોય ત્યારે તારા કમળચરણ એક જગ્યાએ સ્થિર રહેતા નથી. ભરેલા સ્તનોના ભારથી તારી કમર થાકી જાય છે અને તારી નિર્મળ નજર જાણે શાંત થઈ જાય છે. તારા સુંદર વાળની વેણી બાંધી દે।
Verse 37
इति सायन्तनीं सन्ध्यामसुरा: प्रमदायतीम् । प्रलोभयन्तीं जगृहुर्मत्वा मूढधिय: स्त्रियम् ॥ ३७ ॥
આ રીતે મોહિત બુદ્ધિવાળા અસુરોએ સ્ત્રી જેવી મોહિની રૂપે દેખાતી સાંજની સંધ્યાને સ્ત્રી માનીને પકડી લીધી।
Verse 38
प्रहस्य भावगम्भीरं जिघ्रन्त्यात्मानमात्मना । कान्त्या ससर्ज भगवान् गन्धर्वाप्सरसां गणान् ॥ ३८ ॥
ભાવગંભીર હાસ્ય સાથે, પોતાની કાંતિથી જાણે પોતાને જ આસ્વાદિત કરતાં, ભગવાન બ્રહ્માએ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના ગણો સર્જ્યા।
Verse 39
विससर्ज तनुं तां वैज्योत्स्नां कान्तिमतीं प्रियाम् । त एव चाददु: प्रीत्या विश्वावसुपुरोगमा: ॥ ३९ ॥
પછી બ્રહ્માએ ચંદ્રજ્યોત્સ્ના જેવી તેજસ્વી, કાંતિમતી અને પ્રિય એવી તે દેહરૂપ તનુ ત્યજી; વિશ્વાવસુ આદિ ગંધર્વોએ તેને આનંદથી ગ્રહણ કરી।
Verse 40
सृष्ट्वा भूतपिशाचांश्च भगवानात्मतन्द्रिणा । दिग्वाससो मुक्तकेशान् वीक्ष्य चामीलयद् दृशौ ॥ ४० ॥
પછી ભગવાન બ્રહ્માએ પોતાની તન્દ્રાથી ભૂત-પિશાચો સર્જ્યા; તેમને દિગંબર અને છૂટા વાળવાળા જોઈ તેમણે આંખો મીંચી લીધી।
Verse 41
जगृहुस्तद्विसृष्टां तां जृम्भणाख्यां तनुं प्रभो: । निद्रामिन्द्रियविक्लेदो यया भूतेषु दृश्यते । येनोच्छिष्टान्धर्षयन्ति तमुन्मादं प्रचक्षते ॥ ४१ ॥
પ્રભુ બ્રહ્માએ ત્યજી દીધેલી ‘જૃંભણા’ (જાંભાઈ) નામની તનુ ભૂત-પિશાચોએ ગ્રહણ કરી. આ જ ઇન્દ્રિયોમાં લાળ જેવી ભેજ ઉત્પન્ન કરનાર નિદ્રા છે. અશુચિ મનુષ્યો પર તેમનો આક્રમણ ‘ઉન્માદ’ કહેવાય છે।
Verse 42
ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानज: । साध्यान् गणान् पितृगणान् परोक्षेणासृजत्प्रभु: ॥ ४२ ॥
પોતાને ઇચ્છા અને ઊર્જાથી પરિપૂર્ણ માનતા, ભગવાન અજ બ્રહ્માએ પોતાના પરોક્ષ (અદૃશ્ય) સ્વરૂપમાંથી સાધ્યોના ગણો અને પિતૃગણો સર્જ્યા।
Verse 43
त आत्मसर्गं तं कायं पितर: प्रतिपेदिरे । साध्येभ्यश्च पितृभ्यश्च कवयो यद्वितन्वते ॥ ४३ ॥
પિતૃઓએ પોતાના અસ્તિત્વનું કારણ એવા તે સૂક્ષ્મ, અદૃશ્ય દેહને ધારણ કર્યો. એ જ સૂક્ષ્મ દેહના માધ્યમથી શ્રાદ્ધકાળે વિધિજ્ઞો સાધ્યો અને પિતૃઓને પિંડ-જળ વગેરે અર્પણ કરે છે.
Verse 44
सिद्धान् विद्याधरांश्चैव तिरोधानेन सोऽसृजत् । तेभ्योऽददात्तमात्मानमन्तर्धानाख्यमद्भुतम् ॥ ४४ ॥
પછી બ્રહ્માએ પોતાની તિરોધાન-શક્તિથી સિદ્ધો અને વિદ્યાધરોની સૃષ્ટિ કરી અને તેમને ‘અંતર્ધાન’ નામનું પોતાનું અદ્ભુત સ્વરૂપ આપ્યું.
Verse 45
स किन्नरान किम्पुरुषान् प्रत्यात्म्येनासृजत्प्रभु: । मानयन्नात्मनात्मानमात्माभासं विलोकयन् ॥ ४५ ॥
એક દિવસે પ્રભુ બ્રહ્માએ જળમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોયું; તેને નિહાળી પોતાને માન આપતાં, એ પ્રતિબિંબમાંથી કિમ્પુરુષો તથા કિન્નરોની સૃષ્ટિ કરી.
Verse 46
ते तु तज्जगृहू रूपं त्यक्तं यत्परमेष्ठिना । मिथुनीभूय गायन्तस्तमेवोषसि कर्मभि: ॥ ४६ ॥
કિમ્પુરુષો અને કિન્નરોએ પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ ત્યાગેલું તે છાયામય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. તેથી તેઓ પત્નીઓসহ દરરોજ પ્રભાતે તેના કર્મોની કથા ગાઈને તેની સ્તુતિ કરે છે.
Verse 47
देहेन वै भोगवता शयानो बहुचिन्तया । सर्गेऽनुपचिते क्रोधादुत्ससर्ज ह तद्वपु: ॥ ४७ ॥
ભોગવાળા દેહ સાથે બ્રહ્મા લાંબો પડી રહ્યો અને સૃષ્ટિનું કાર્ય આગળ વધતું નથી એવી ઘણી ચિંતા કરવા લાગ્યો. ત્યારે ક્રોધ અને ખિન્નતામાં તેણે એ દેહ પણ ત્યજી દીધો.
Verse 48
येऽहीयन्तामुत: केशा अहयस्तेऽङ्ग जज्ञिरे । सर्पा: प्रसर्पत: क्रूरा नागा भोगोरुकन्धरा: ॥ ४८ ॥
હે પ્રિય વિદુર, તે દેહમાંથી પડેલા વાળ સર્પ બની ગયા; અને હાથ-પગ સંકોચાઈ દેહ રેંગતો હતો ત્યારે, તેમાંમાંથી ક્રૂર સર્પો તથા ફણ ફેલાવેલા નાગો ઉત્પન્ન થયા।
Verse 49
स आत्मान् मन्यमान: कृतकृत्यमिवात्मभू: । तदा मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान् ॥ ४९ ॥
એક દિવસે સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ પોતાને કૃતકૃત્ય સમાન માન્યું; ત્યારે તેમણે મનથી જ લોકકલ્યાણ કરનાર મનુઓને સર્જ્યા।
Verse 50
तेभ्य: सोऽसृजत्स्वीयं पुरं पुरुषमात्मवान् । तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टा: प्रशशंसु: प्रजापतिम् ॥ ५० ॥
આત્મસંયમી સર્જનહાર બ્રહ્માએ તેમને પોતાનું જ માનવીય સ્વરૂપ આપ્યું. મનુઓને જોઈને અગાઉ સર્જાયેલા દેવો, ગંધર્વો વગેરે પ્રજાપતિ બ્રહ્માની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા।
Verse 51
अहो एतज्जगत्स्रष्ट: सुकृतं बत ते कृतम् । प्रतिष्ठिता: क्रिया यस्मिन् साकमन्नमदामहे ॥ ५१ ॥
તેઓ પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા: હે જગત્સ્રષ્ટા, અમે આનંદિત છીએ; તમે જે સર્જ્યું છે તે અતિ ઉત્તમ છે. આ માનવ સ્વરૂપમાં યજ્ઞાદિ ક્રિયાઓ દૃઢ રીતે સ્થાપિત થઈ છે, તેથી અમે સૌ સાથે યજ્ઞના હવિષ્યભાગને વહેંચી લઈશું।
Verse 52
तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना । ऋषीनृषिर्हृषीकेश: ससर्जाभिमता: प्रजा: ॥ ५२ ॥
તપ, વિદ્યા, યોગ અને સુસમાધિથી યુક્ત, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનાર સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ પોતાના પ્રિય પુત્રરૂપ મહર્ષિઓને સર્જ્યા।
Verse 53
तेभ्यश्चैकैकश: स्वस्य देहस्यांशमदादज: । यत्तत्समाधियोगर्द्धितपोविद्याविरक्तिमत् ॥ ५३ ॥
તેમના દરેક પુત્રને અજ (અજન્મા) સર્જનહારે પોતાના દેહનો એક અંશ આપ્યો; તે સમાધિ-યોગથી વૃદ્ધિ પામેલા તપ, વિદ્યાઅને વૈરાગ્યથી યુક્ત હતો।
Frequently Asked Questions
The brahmāṇḍa marks the first coherent integration of the otherwise separate elements; it becomes viable only when empowered by the Lord’s śakti. The Lord’s entry as Garbhodakaśāyī Viṣṇu establishes that creation is not merely mechanical: divine immanence sustains order, enables Brahmā’s birth from the lotus, and provides the inner intelligence (buddhi-yoga in principle) by which Brahmā can ‘recreate as before.’ The theology safeguards transcendence (the Lord is beyond guṇas) while affirming governance (He animates and directs the cosmos).
The narrative links certain beings to guṇa-dominant conditions: when Brahmā first produces coverings of ignorance, the cast-off ‘body of ignorance’ becomes night, associated with hunger and thirst. Yakṣas and Rākṣasas, driven by consumption and agitation, seize that condition. Symbolically, ‘night’ represents tamas—confusion and compulsive appetite—showing how psychological states (hunger, thirst, delusion) are mapped onto cosmic functions and species-types in Visarga.
The Manus are progenitors and administrators who establish human social-religious order conducive to yajña and welfare (loka-saṅgraha). Other classes celebrate because the human form becomes the stable venue for ritual exchange—sacrificial offerings that nourish the devas and uphold cosmic reciprocity. In Bhāgavatam’s frame, this is not mere ritualism; it is a step toward regulated life that can mature into devotion and liberation.