Adhyaya 12
Brahmā’s Creation: The Kumāras, Rudra, the Prajāpatis, and the Manifestation of Vedic Sound
મૈત્રેય કાળ-તત્ત્વના વર્ણનથી આગળ વધીને બ્રહ્માના ‘વિસર્ગ’—દ્વિતીય સર્જન કેવી રીતે ચાલે છે અને કેવી રીતે નિયમિત થાય છે—તે કહે છે. બ્રહ્મા પ્રથમ મોહાદિ અજ્ઞાનજન્ય સ્થિતિઓ ઉત્પન્ન કરે છે; પછી તેમાં વૈરાગ્ય પામી ધ્યાનથી પોતાને સ્થિર કરે છે. ત્યારબાદ ચાર કુમારો સર્જે છે; પરંતુ તેઓ વાસુદેવ-ભક્તિ અને મોક્ષમુખી વૈરાગ્યથી પ્રજોત્પત્તિ સ્વીકારતા નથી. તેથી બ્રહ્માનો સંયત ક્રોધ રુદ્રરૂપે પ્રગટે છે; રુદ્રના નામ, નિવાસ અને રુદ્રાણીઓ નિર્ધારિત થાય છે. રુદ્રની ઉગ્ર સંતતિ વિશ્વસ્થિતિને ધમકી આપે ત્યારે બ્રહ્મા તેને તપસ્યામાં પ્રવૃત્ત કરી સંયમને સૃષ્ટિ-ધારણ માટે અનિવાર્ય નિયમ બનાવે છે. પછી બ્રહ્મા મનોજ દસ પુત્રો (નારદ વગેરે) ઉત્પન્ન કરે છે અને પોતાના દેહમાંથી ધર્મ-અધર્મ તથા વિવિધ વૃત્તિઓ કેવી રીતે ઉદ્ભવે છે તે દર્શાવે છે. વાક્-પ્રસંગમાં પુત્રોની ટકોરથી બ્રહ્મા લજ્જિત થઈ તે દેહ ત્યજે છે; તે અંધકાર/ધુમ્મસ બને છે. અંતે બ્રહ્માના મુખોથી ચાર વેદ, વેદાંગ, યજ્ઞ, વર્ણાશ્રમધર્મ, છંદ, શિક્ષા-ધ્વનિશાસ્ત્ર અને ઓંકાર પ્રગટે છે—શબ્દને જગતની વ્યવસ્થાનો મૂળ સિદ્ધાંત બતાવતા. પ્રજાવૃદ્ધિ માટે બ્રહ્મા સ્વાયંભુવ મનુ અને શતરূপામાં વિભક્ત થાય છે; તેમની સંતતિ (પ્રિયવ્રત, ઉત્તાનપાદ અને પુત્રીઓ) આગળની વંશકથાઓ તથા દેવહૂતિ–કર્દમ–કપિલ પ્રસંગ માટે સેતુ બને છે.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इति ते वर्णित: क्षत्त: कालाख्य: परमात्मन: । महिमा वेदगर्भोऽथ यथास्राक्षीन्निबोध मे ॥ १ ॥
મૈત્રેયે કહ્યું—હે ક્ષત્તા! પરમાત્માના ‘કાળ’ સ્વરૂપની મહિમા મેં તને આ રીતે વર્ણવી. હવે વેદજ્ઞાનના ભંડાર બ્રહ્માને તેમણે કેવી રીતે સર્જ્યા, તે મારી પાસેથી સાંભળ.
Verse 2
ससर्जाग्रेऽन्धतामिस्रमथ तामिस्रमादिकृत् । महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तय: ॥ २ ॥
બ્રહ્માએ સૌપ્રથમ અજ્ઞાનની વૃત્તિઓ સર્જી—અંધ-તામિસ્ર, તામિસ્ર, મહામોહ, મોહ અને તમઃ; જે જીવને સ્વરૂપ-વિસ્મૃતિ અને ભ્રાંતિભર્યા આસક્તિમાં બાંધે છે.
Verse 3
दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्वमन्यत । भगवद्ध्यानपूतेन मनसान्यां ततोऽसृजत् ॥ ३ ॥
આવી ભ્રમજનક સૃષ્ટિને પાપમય કાર્ય માનીને બ્રહ્માને તેમાં વિશેષ આનંદ ન થયો. તેમણે ભગવાનના ધ્યાનથી મનને પવિત્ર કર્યું અને પછી બીજી પ્રકારની સૃષ્ટિ શરૂ કરી.
Verse 4
सनकं च सनन्दं च सनातनमथात्मभू: । सनत्कुमारं च मुनीन्निष्क्रियानूर्ध्वरेतस: ॥ ४ ॥
આદિમાં આત્મભૂ બ્રહ્માએ સનક, સનંદ, સનાતન અને સનત્કુમાર—આ ચાર મહામુનિઓને સર્જ્યા. તેઓ ઊર્ધ્વરેતસ અને નિષ્ક્રિય હોવાથી ભૌતિક કર્મોમાં પ્રવૃત્ત ન થયા.
Verse 5
तान् बभाषे स्वभू: पुत्रान् प्रजा: सृजत पुत्रका: । तन्नैच्छन्मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणा: ॥ ५ ॥
સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ પોતાના પુત્રોને કહ્યું—“પુત્રો, હવે પ્રજાનું સર્જન કરો.” પરંતુ તેઓ વાસુદેવપરાયણ અને મોક્ષધર્મમાં સ્થિત હોવાથી આ આજ્ઞા માનવા ઇચ્છ્યા નહીં।
Verse 6
सोऽवध्यात: सुतैरेवं प्रत्याख्यातानुशासनै: । क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुमुपचक्रमे ॥ ६ ॥
પુત્રોએ પિતાની આજ્ઞા નકારી દેતાં બ્રહ્માના મનમાં અસહ્ય ક્રોધ ઊઠ્યો; છતાં તેને કાબૂમાં રાખવા અને પ્રગટ ન થવા દેવા તેમણે પ્રયત્ન કર્યો।
Verse 7
धिया निगृह्यमाणोऽपि भ्रुवोर्मध्यात्प्रजापते: । सद्योऽजायत तन्मन्यु: कुमारो नीललोहित: ॥ ७ ॥
બ્રહ્મા બુદ્ધિથી ક્રોધ દબાવતા હોવા છતાં તે પ્રજાપતિના ભ્રૂમધ્યમાંથી તત્કાળ બહાર નીકળી આવ્યો; અને તરત જ નીલ-લોહિત વર્ણનો એક કુમાર જન્મ્યો।
Verse 8
स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् भव: । नामानि कुरु मे धात: स्थानानि च जगद्गुरो ॥ ८ ॥
જન્મતાં જ તે રડવા લાગ્યો. દેવોના પૂર્વજ ભગવાન્ ભવ બોલ્યો—“હે ધાતા, હે જગદ્ગુરો, મારાં નામો અને મારું સ્થાન નક્કી કરો.”
Verse 9
इति तस्य वच: पाद्मो भगवान् परिपालयन् । अभ्यधाद्भद्रया वाचा मा रोदीस्तत्करोमि ते ॥ ९ ॥
તેની વાત સ્વીકારી કમળજ સર્વશક્તિમાન બ્રહ્માએ મૃદુ વાણીથી તેને શાંત કર્યો અને કહ્યું—“રડો નહીં; તું જે ઇચ્છે છે તે હું નિશ્ચય કરી આપીશ.”
Verse 10
यदरोदी: सुरश्रेष्ठ सोद्वेग इव बालक: । ततस्त्वामभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजा: ॥ १० ॥
પછી બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવશ્રેષ્ઠ! તું વ્યાકુળ થઈ બાળકની જેમ રડ્યો, તેથી સર્વ પ્રજા તને ‘રુદ્ર’ નામે બોલાવશે.
Verse 11
हृदिन्द्रियाण्यसुर्व्योम वायुरग्निर्जलं मही । सूर्यश्चन्द्रस्तपश्चैव स्थानान्यग्रे कृतानि ते ॥ ११ ॥
હે પ્રિય બાલક! તારા નિવાસ માટે મેં પહેલેથી જ આ સ્થાનો નક્કી કર્યા છે—હૃદય, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણવાયુ, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ, પૃથ્વી, સૂર્ય, ચંદ્ર અને તપશ્ચર્યા.
Verse 12
मन्युर्मनुर्महिनसो महाञ्छिव ऋतध्वज: । उग्ररेता भव: कालो वामदेवो धृतव्रत: ॥ १२ ॥
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે પ્રિય રુદ્ર! તારા અન્ય અગિયાર નામો છે: મન્યુ, મનુ, મહિનસ, મહાન, શિવ, ઋતધ્વજ, ઉગ્રરેતા, ભવ, કાલ, વામદેવ અને ધૃતવ્રત.
Verse 13
धीर्धृतिरसलोमा च नियुत्सर्पिरिलाम्बिका । इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रिय: ॥ १३ ॥
હે રુદ્ર! તારી પણ અગિયાર પત્નીઓ છે, જેઓ રુદ્રાણીઓ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે: ધી, ધૃતિ, રસા, ઉમા, નિયુત, સર્પિ, ઇલા, અંબિકા, ઇરાવતી, સ્વધા અને દીક્ષા.
Verse 14
गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च सयोषण: । एभि: सृज प्रजा बह्वी: प्रजानामसि यत्पति: ॥ १४ ॥
હે પુત્ર! પત્નીઓ સહિત આ નામો અને સ્થાનો સ્વીકાર. હવે તું પ્રજાના અધિપતિઓમાંનો એક છે; તેથી આ દ્વારા બહુ પ્રજાનું સર્જન કર.
Verse 15
इत्यादिष्ट: स्वगुरुणा भगवान्नीललोहित: । सत्त्वाकृतिस्वभावेन ससर्जात्मसमा: प्रजा: ॥ १५ ॥
સ્વગુરુની આજ્ઞાથી નীল-લોહિત ભગવાન રુદ્રે પોતાના સમાન રૂપ, બળ અને ઉગ્ર સ્વભાવવાળી અનેક પ્રજાઓ સર્જી।
Verse 16
रुद्राणां रुद्रसृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् । निशाम्यासंख्यशो यूथान् प्रजापतिरशङ्कत ॥ १६ ॥
રુદ્રે સર્જેલા રુદ્રોના અસંખ્ય જૂથો ચારે તરફ ભેગા થઈ જગતને ગળી જવા દોડ્યા. તે જોઈ પ્રજાપતિ બ્રહ્મા ભયભીત થયા।
Verse 17
अलं प्रजाभि: सृष्टाभिरीदृशीभि: सुरोत्तम । मया सह दहन्तीभिर्दिशश्चक्षुर्भिरुल्बणै: ॥ १७ ॥
બ્રહ્માએ રુદ્રને કહ્યું: હે દેવોત્તમ, આવી પ્રજાઓની સૃષ્ટિ પૂરતી છે. તેઓ પોતાની ઉગ્ર આંખોની અગ્નિથી સર્વ દિશાઓ દહન કરે છે અને મને પણ આક્રમણ કરે છે।
Verse 18
तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्वभूतसुखावहम् । तपसैव यथापूर्व स्रष्टा विश्वमिदं भवान् ॥ १८ ॥
મારા પ્રિય પુત્ર, સર્વભૂતોને સુખ આપનાર અને કલ્યાણકારી તપમાં સ્થિર થા. માત્ર તપ દ્વારા જ તું પૂર્વવત્ આ વિશ્વની સૃષ્ટિ કરી શકીશ।
Verse 19
तपसैव परं ज्योतिर्भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतगुहावासमञ्जसा विन्दते पुमान् ॥ १९ ॥
તપ દ્વારા જ મનુષ્ય પરમ જ્યોતિ સ્વરૂપ અધોક્ષજ ભગવાનને સહજ રીતે પામે છે; તેઓ સર્વભૂતોના હૃદય-ગુહામાં વસે છે અને ઇન્દ્રિયોથી પર છે।
Verse 20
मैत्रेय उवाच एवमात्मभुवादिष्ट: परिक्रम्य गिरां पतिम् । बाढमित्यमुमामन्त्र्य विवेश तपसे वनम् ॥ २० ॥
શ્રીમૈત્રેયે કહ્યું—આ રીતે સ્વયંભૂ બ્રહ્માની આજ્ઞા પામી રુદ્રે વેદોના સ્વામી એવા પિતાની પરિક્રમા કરી. ‘બાઢમ્’ કહી સંમતિ આપીને તે તપ માટે વનમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 21
अथाभिध्यायत: सर्गं दश पुत्रा: प्रजज्ञिरे । भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकसन्तानहेतव: ॥ २१ ॥
પછી ભગવાનની શક્તિથી યુક્ત બ્રહ્માએ સૃષ્ટિ-વિસ્તારનું ચિંતન કર્યું; લોકસંતતિના હેતુરૂપે દસ પુત્રો પ્રગટ થયા.
Verse 22
मरीचिरत्र्याङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठो दक्षश्च दशमस्तत्र नारद: ॥ २२ ॥
મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, ભૃગુ, વસિષ્ઠ, દક્ષ અને દસમો નારદ—આ રીતે જન્મ્યા.
Verse 23
उत्सङ्गान्नारदो जज्ञे दक्षोऽङ्गुष्ठात्स्वयम्भुव: । प्राणाद्वसिष्ठ: सञ्जातो भृगुस्त्वचि करात्क्रतु: ॥ २३ ॥
નારદ બ્રહ્માના ઉત્સંગ (શ્રેષ્ઠ અંગ)માંથી જન્મ્યા; સ્વયંભૂ બ્રહ્માના અંગૂઠામાંથી દક્ષ, પ્રાણમાંથી વસિષ્ઠ, ત્વચામાંથી ભૃગુ અને કર (હાથ)માંથી ક્રતુ પ્રગટ થયા.
Verse 24
पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्य: कर्णयोऋर्षि: । अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिर्मरीचिर्मनसोऽभवत् ॥ २४ ॥
પુલહ નાભિમાંથી જન્મ્યા; ઋષિ પુલસ્ત્ય કાનમાંથી; અંગિરા મુખમાંથી; અત્રિ આંખમાંથી; અને મરીચિ મનમાંથી પ્રગટ થયા.
Verse 25
धर्म: स्तनाद्दक्षिणतो यत्र नारायण: स्वयम् । अधर्म पृष्ठतो यस्मान्मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ २५ ॥
બ્રહ્માના વક્ષસ્થળના જમણા ભાગમાંથી ધર્મ પ્રગટ થયો, જ્યાં સ્વયં પરમેશ્વર નારાયણ બિરાજમાન છે. તેમની પીઠમાંથી અધર્મ ઉત્પન્ન થયો, જ્યાંથી જીવ માટે લોકભયંકર મૃત્યુ પ્રવર્તે છે.
Verse 26
हृदि कामो भ्रुव: क्रोधो लोभश्चाधरदच्छदात् । आस्याद्वाक्सिन्धवो मेढ्रान्निऋर्ति: पायोरघाश्रय: ॥ २६ ॥
બ્રહ્માના હૃદયમાંથી કામ પ્રગટ થયો, ભ્રૂમધ્યમાંથી ક્રોધ, હોઠોની વચ્ચેમાંથી લોભ. મુખમાંથી વાણીશક્તિ, લિંગમાંથી સમુદ્રો, અને ગુદામાંથી નૈઋતિ તથા પાપાશ્રય નીચ કર્મો ઉત્પન્ન થયા.
Verse 27
छायाया: कर्दमो जज्ञे देवहूत्या: पति: प्रभु: । मनसो देहतश्चेदं जज्ञे विश्वकृतो जगत् ॥ २७ ॥
બ્રહ્માની છાયામાંથી પ્રભુ મુનિ કર્દમ પ્રગટ થયા; તેઓ મહાભાગ્યા દેવહૂતિના પતિ હતા. આ રીતે વિશ્વકર્તા બ્રહ્માના મન અથવા દેહમાંથી આ સમગ્ર જગત પ્રગટ થયું.
Verse 28
वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर्हरतीं मन: । अकामां चकमे क्षत्त: सकाम इति न: श्रुतम् ॥ २८ ॥
હે વિદુર, સ્વયંભૂ બ્રહ્માના દેહમાંથી ‘વાક્’ નામની સુકુમાર પુત્રી જન્મી, જે મન હરી લેતી હતી. અમે સાંભળ્યું છે કે તે તો તેમના પ્રત્યે અકામ હતી, છતાં બ્રહ્મા તેના પ્રત્યે સકામ થયા.
Verse 29
तमधर्मे कृतमतिं विलोक्य पितरं सुता: । मरीचिमुख्या मुनयो विश्रम्भात्प्रत्यबोधयन् ॥ २९ ॥
પિતાને અધર્મના કર્મમાં મોહગ્રસ્ત થયેલા જોઈ, મરીચિ વગેરે મુનિઓ—બ્રહ્માના પુત્રો—ઘણા આદર અને વિશ્વાસ સાથે તેમને સમજાવવા લાગ્યા અને આ રીતે બોલ્યા.
Verse 30
नैतत्पूर्वै: कृतं त्वद्ये न करिष्यन्ति चापरे । यस्त्वं दुहितरं गच्छेरनिगृह्याङ्गजं प्रभु: ॥ ३० ॥
હે પિતા, આ કાર્ય ન તો પૂર્વજોએ કર્યું છે કે ન તો ભવિષ્યમાં કોઈ કરશે. તમે જગતના સ્વામી હોવા છતાં પોતાની પુત્રી પ્રત્યેની કામવાસનાને રોકી શકતા નથી, તે અયોગ્ય છે.
Verse 31
तेजीयसामपि ह्येतन्न सुश्लोक्यं जगद्गुरो । यद्वृत्तमनुतिष्ठन् वै लोक: क्षेमाय कल्पते ॥ ३१ ॥
હે જગદગુરુ, ભલે તમે અત્યંત તેજસ્વી હો, તો પણ આ કાર્ય તમને શોભતું નથી, કારણ કે લોકો પોતાના કલ્યાણ માટે તમારા આચરણનું જ અનુકરણ કરે છે.
Verse 32
तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा । आत्मस्थं व्यञ्जयामास स धर्मं पातुमर्हति ॥ ३२ ॥
તે ભગવાનને અમારા સાદર પ્રણામ, જેમણે પોતાના તેજથી પોતાનામાં રહેલા આ બ્રહ્માંડને પ્રગટ કર્યું છે. તેઓ જ ધર્મનું રક્ષણ કરવા યોગ્ય છે.
Verse 33
स इत्थं गृणत: पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् । प्रजापतिपतिस्तन्वं तत्याज व्रीडितस्तदा । तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद्विदुस्तम: ॥ ३३ ॥
પ્રજાપતિઓના પિતા બ્રહ્માએ જ્યારે પોતાના પુત્રોને આ રીતે બોલતા જોયા, ત્યારે તેઓ ખૂબ શરમાઈ ગયા અને તરત જ તે શરીરનો ત્યાગ કર્યો. પાછળથી તે શરીર દિશાઓમાં ભયંકર ધુમ્મસ અને અંધકાર તરીકે પ્રગટ થયું.
Verse 34
कदाचिद् ध्यायत: स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् । कथं स्रक्ष्याम्यहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा ॥ ३४ ॥
એક સમયે, જ્યારે બ્રહ્માજી વિચાર કરી રહ્યા હતા કે ભૂતકાળની જેમ લોકોનું સર્જન કેવી રીતે કરવું, ત્યારે તેમના ચાર મુખોમાંથી સર્વ જ્ઞાન ધરાવતા ચાર વેદો પ્રગટ થયા.
Verse 35
चातुर्होत्रं कर्मतन्त्रमुपवेदनयै: सह । धर्मस्य पादाश्चत्वारस्तथैवाश्रमवृत्तय: ॥ ३५ ॥
ઉપવેદો સહિત યજ્ઞનું ચાતુર્હોત્ર કર્મતંત્ર પ્રગટ થયું—હોતા, અધ્વર્યુ, અગ્નિ અને યજ્ઞકર્મ. તેમજ ધર્મના ચાર પાદ—સત્ય, તપ, દયા અને શૌચ—અને ચાર આશ્રમોના કર્તવ્યો પણ પ્રગટ થયા.
Verse 36
विदुर उवाच स वै विश्वसृजामीशो वेदादीन् मुखतोऽसृजत् । यद् यद् येनासृजद् देवस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३६ ॥
વિદુર બોલ્યા—હે તપોધન ઋષિ! વિશ્વસ્રષ્ટા બ્રહ્માએ પોતાના મુખમાંથી વેદાદિ પ્રગટ કર્યા. દેવએ જે જે અને જેમના દ્વારા રચ્યું, તે મને કહો.
Verse 37
मैत्रेय उवाच ऋग्यजु:सामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखै: । शास्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात्क्रमात् ॥ ३७ ॥
મૈત્રેય બોલ્યા—બ્રહ્માના આગળના મુખથી ક્રમે ઋગ્, યજુઃ, સામ અને અથર્વ—આ ચાર વેદ પ્રગટ થયા. ત્યારબાદ શાસ્ત્ર, ઇજ્યા (યજ્ઞવિધિ), સ્તુતિ-સ્તોત્ર, સ્તોમ અને પ્રાયશ્ચિત્ત વગેરે પણ ક્રમશઃ સ્થાપિત થયા.
Verse 38
आयुर्वेदं धनुर्वेदं गान्धर्वं वेदमात्मन: । स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात्पूर्वादिभिर्मुखै: ॥ ३८ ॥
તેમણે વેદોમાંથી જ આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ, ગાન્ધર્વવેદ અને સ્થાપત્યવેદ પણ સર્જ્યા. આ બધું આગળના મુખથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ પ્રગટ થયું.
Verse 39
इतिहासपुराणानि पञ्चमं वेदमीश्वर: । सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्य: ससृजे सर्वदर्शन: ॥ ३९ ॥
પછી સર્વદર્શી ઈશ્વરે ઇતિહાસ અને પુરાણોને ‘પાંચમો વેદ’ બનાવી પોતાના સર્વ મુખોથી સર્જ્યા; કારણ કે તે ભૂત-વર્તમાન-ભવિષ્ય બધું જ જુએ છે.
Verse 40
षोडश्युक्थौ पूर्ववक्त्रात्पुरीष्यग्निष्टुतावथ । आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम् ॥ ४० ॥
બ્રહ્માના પૂર્વ મુખમાંથી ષોડશી, ઉક્થ, પુરીષ્ય, અગ્નિષ્ટોમ, આપ્તોર્યામ, અતિરાત્ર, વાજપેય અને ગોસવ—આ વિવિધ અગ્નિ યજ્ઞો પ્રગટ થયા।
Verse 41
विद्या दानं तप: सत्यं धर्मस्येति पदानि च । आश्रमांश्च यथासंख्यमसृजत्सह वृत्तिभि: ॥ ४१ ॥
વિદ્યા, દાન, તપ અને સત્ય—આ ધર્મના ચાર પાદ કહેવાય છે; અને તેને આચરવા માટે વિવિધ વૃત્તિઓসহ ચાર આશ્રમોને બ્રહ્માએ ક્રમસર સર્જ્યા।
Verse 42
सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत्तथा । वार्तासञ्चयशालीनशिलोञ्छ इति वै गृहे ॥ ४२ ॥
પછી દ્વિજોના માટે સાવિત્રી-સંસ્કાર, પ્રાજાપત્ય-વ્રત, બ્રાહ્મ-વ્રત અને બૃહદ્વ્રત સ્થાપિત થયા; તેમજ ગૃહસ્થમાં વાર્તા, સંચય, શાલીન અને શિલોઞ્છ—આજીવિકાના માર્ગો પણ પ્રગટ થયા।
Verse 43
वैखानसा वालखिल्यौदुम्बरा: फेनपा वने । न्यासे कुटीचक: पूर्वं बह्वोदो हंसनिष्क्रियौ ॥ ४३ ॥
નિવૃત્ત જીવનના ચાર વિભાગ—વૈખાનસ, વાલખિલ્ય, ઔદુમ્બર અને ફેનપ; તથા સંન્યાસના ચાર વિભાગ—કુટીચક, બહ્વોદ, હંસ અને નિષ્ક્રિય—આ બધાં બ્રહ્મામાંથી પ્રગટ થયા।
Verse 44
आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च । एवं व्याहृतयश्वासन् प्रणवो ह्यस्य दहृत: ॥ ४४ ॥
આન્વીક્ષિકી (તર્કશાસ્ત્ર), ત્રયી (વેદવિદ્યા), વાર્તા અને દંડનીતિ—આ બધું પ્રગટ થયું; તેમજ ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ—આ વ્યાહૃતિઓ પણ; અને પ્રણવ ઓંકાર બ્રહ્માના હૃદયમાંથી પ્રાદુર્ભૂત થયો।
Verse 45
तस्योष्णिगासील्लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभो: । त्रिष्टुम्मांसात्स्नुतोऽनुष्टुब्जगत्यस्थ्न: प्रजापते: ॥ ४५ ॥
ત્યારબાદ સર્વશક્તિમાન પ્રજાપતિના દેહના રોમોથી ઉષ્ણિક્ છંદ પ્રગટ થયો. ત્વચાથી ગાયત્રી, માંસથી ત્રિષ્ટુપ્, શિરાઓથી અનુષ્ટુપ્ અને અસ્થિઓથી જગતી છંદ ઉત્પન્ન થયો।
Verse 46
मज्जाया: पङ्क्तिरुत्पन्ना बृहती प्राणतोऽभवत् ॥ ४६ ॥
અસ્થિમજ્જાથી પઙ્ક્તિ છંદ પ્રગટ થયો અને પ્રજાપતિના પ્રાણવાયુથી બૃહતી છંદ ઉત્પન્ન થયો।
Verse 47
स्पर्शस्तस्याभवज्जीव: स्वरो देह उदाहृत । ऊष्माणमिन्द्रियाण्याहुरन्त:स्था बलमात्मन: । स्वरा: सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापते: ॥ ४७ ॥
બ્રહ્માની જીવશક્તિ સ્પર્શ અક્ષરો રૂપે પ્રગટ થઈ; તેમનું દેહ સ્વર અક્ષરો કહેવાયું. ઊષ્મ અક્ષરો તેમના ઇન્દ્રિયો, અંતઃસ્થ અક્ષરો તેમનું બળ; અને તેમના વિહારથી સંગીતના સાત સ્વરો ઉત્પન્ન થયા।
Verse 48
शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मन: पर: । ब्रह्मावभाति विततो नानाशक्त्युपबृंहित: ॥ ४८ ॥
શબ્દ-બ્રહ્મ સ્વરૂપ એવો તે બ્રહ્મા વ્યક્ત-અવ્યક્ત કલ્પનાથી પર છે. નાનાવિધ શક્તિઓથી સમૃદ્ધ થઈ તે પરમ સત્યના પૂર્ણ વિસ્તૃત સ્વરૂપે પ્રકાશિત થાય છે।
Verse 49
ततोऽपरामुपादाय स सर्गाय मनो दधे ॥ ४९ ॥
ત્યારબાદ બ્રહ્માએ બીજું દેહ સ્વીકાર્યું, જેમાં મૈથુન-જીવન નિષિદ્ધ ન હતું; અને તે આગળની સૃષ્ટિ-વિસ્તારમાં પ્રવૃત્ત થયો।
Verse 50
ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् । ज्ञात्वा तद्धृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ॥ ५० ॥
હે કૌરવપુત્ર! મહાવીર્યવાન ઋષિઓ હાજર હોવા છતાં સૃષ્ટિનો વિસ્તાર પૂરતો ન થયો એમ જાણી બ્રહ્માએ હૃદયમાં ફરી પ્રજાવૃદ્ધિનો ઉપાય ગંભીરતાથી વિચાર્યો।
Verse 51
अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा । न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ॥ ५१ ॥
બ્રહ્માએ મનમાં વિચાર્યું—અહો, આ તો અદ્ભુત છે! હું નિત્ય કાર્યમાં વ્યસ્ત અને સર્વત્ર વ્યાપેલો હોવા છતાં પ્રજા વધતી નથી; નિશ્ચયે અહીં વિઘ્નકારક કારણ દૈવ જ છે।
Verse 52
एवं युक्तकृतस्तस्य दैवञ्चावेक्षतस्तदा । कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत्कायमभिचक्षते ॥ ५२ ॥
આ રીતે ધ્યાનમાં લીન રહી અને દૈવી શક્તિનું અવલોકન કરતાં, તે સમયે બ્રહ્માના શરીરમાંથી બે રૂપો ઉત્પન્ન થયા; તેઓ આજેય ‘બ્રહ્મદેહ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 53
ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ ५३ ॥
તે બંને નવા વિભક્ત રૂપોએ પરસ્પર જોડાઈ દાંપત્ય (મિથુન) સંબંધ ધારણ કર્યો।
Verse 54
यस्तु तत्र पुमान् सोऽभून्मनु: स्वायम्भुव: स्वराट् । स्त्री याऽसीच्छतरूपाख्या महिष्यस्य महात्मन: ॥ ५४ ॥
તેમામાં જે પુરુષરૂપ હતો તે સ્વાયંભુવ મનુ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો; અને જે સ્ત્રી હતી તે શતરূপા નામે ઓળખાઈ તે મહાત્મા મનુની મહિષી બની।
Verse 55
तदा मिथुनधर्मेण प्रजा ह्येधाम्बभूविरे ॥ ५५ ॥
ત્યારબાદ મૈથુનધર્મ દ્વારા પ્રજા ક્રમે ક્રમે સંતતિરૂપે વધતી ગઈ।
Verse 56
स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्यजीजनत् । प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्र: कन्याश्च भारत । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति सत्तम ॥ ५६ ॥
હે ભારતપુત્ર! સમયક્રમમાં તેણે શતરূপામાંથી પાંચ સંતાનો ઉત્પન્ન કર્યા—પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ બે પુત્રો, તથા આકૂતિ, દેવહૂતિ અને પ્રસૂતિ ત્રણ પુત્રીઓ।
Verse 57
आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय तु मध्यमाम् । दक्षायादात्प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत् ॥ ५७ ॥
પિતા મનુએ પોતાની મોટી પુત્રી આકૂતિને ઋષિ રુચિને, મધ્ય પુત્રી દેવહૂતિને ઋષિ કર્દમને, અને નાની પુત્રી પ્રસૂતિને દક્ષને આપી; તેમનાથી સમગ્ર જગત પ્રજાથી ભરાઈ ગયું।
Frequently Asked Questions
Because they were niṣkāma and Vāsudeva-parāyaṇa—fixed in liberation and devotion—with their vital energy described as flowing upward (ūrdhva-retas), indicating mastery over procreative impulse and commitment to renunciation rather than world-expansion.
Rudra manifests from Brahmā’s controlled yet irrepressible anger, emerging from between Brahmā’s eyebrows. The episode teaches that even cosmic administration must manage disruptive energies; Rudra embodies transformative force that requires guidance toward tapas rather than unchecked proliferation.
Brahmā gives Rudra eleven names—Manyu, Manu, Mahinasa, Mahān, Śiva, Ṛtadhvaja, Ugraretā, Bhava, Kāla, Vāmadeva, Dhṛtavrata—indicating multiple functions: wrath/transformation (Manyu), auspiciousness (Śiva), time/destruction (Kāla), fierce potency (Ugraretā), and steadfast vows (Dhṛtavrata), among others.
Rudra’s offspring were unlimited and violently destructive, attempting to devour the universe and even attacking Brahmā. Brahmā therefore redirected Rudra to penance, showing that creation must be balanced by restraint (tapas) to preserve cosmic order (poṣaṇa/dharma).
Marīci, Atri, Aṅgirā, Pulastya, Pulaha, Kratu, Bhṛgu, Vasiṣṭha, Dakṣa, and Nārada. They function as principal Prajāpatis/ṛṣis through whom lineages, disciplines, and further creation expand in subsequent narratives.
The narrative depicts a lapse in propriety (desire toward his daughter Vāk), corrected by Brahmā’s sons. Brahmā abandons that body, which becomes fog/darkness, underscoring that even the highest administrator is accountable to dharma and that moral deviation produces obscuration in the world.
The Ṛk, Yajur, Sāma, and Atharva Vedas manifest from Brahmā’s four mouths; then rituals, hymns, and supplementary knowledge unfold sequentially. Upavedas (medicine, military, music, architecture) and the ‘fifth Veda’ (Purāṇas/Itihāsas) also emerge, presenting revelation as the structuring intelligence behind society and sacrifice.
Oṁkāra (praṇava) is portrayed as the seed of transcendental sound (śabda-brahma) and the concentrated essence of Vedic revelation, linked to the inner core (heart) where the Lord as Paramātmā is intuited—thereby grounding external ritual and language in inner realization.
They are two forms differentiated from Brahmā to enable regulated population growth when ascetic progenitors did not expand the species sufficiently. Their union establishes the human genealogical stream foundational to later histories, including the Devahūti–Kardama marriage leading to Kapila.