Adhyaya 4
Soma Pacifies the Pracetās; Dakṣa’s Haṁsa-guhya Prayers; Hari Grants Creative Power
પરીક્ષિતે વિસર્ગ (દ્વિતીય સર્જન) વિગતે સાંભળવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરતાં શુકદેવ પ્રચેતાઓના દીર્ઘ તપ પછીના પરત ફરવાને પૂર્વ સર્જનવર્ણનો સાથે જોડે છે. પૃથ્વી વૃક્ષોથી છવાઈ ગઈ જોઈ પ્રચેતાઓ ક્રોધે અગ્નિ અને વાયુ છોડીને વનો દહન કરવા ઉદ્યત થાય છે. ત્યારે વનસ્પતિપતિ અને ચંદ્રદેવ સોમ આવીને સમજાવે છે કે રાજધર્મ એટલે વૃક્ષો સહિત સર્વ પ્રજાનું રક્ષણ, કારણ કે ચરાચર સર્વ ભૂતોમાં પરમાત્મા નિવાસ કરે છે. સોમ વૃક્ષોએ ઉછેરેલી મારીષાને અર્પે છે; તેની પાસેથી પ્રચેતાઓને દક્ષ જન્મે છે, જે લોકોને પ્રજાથી ભરશે. દક્ષ પ્રથમ મનથી સર્જન કરે છે, પણ અપૂરું જણાઈ અઘમર્ષણમાં કઠોર તપ કરે છે અને હંસગુહ્ય પ્રાર્થનાઓથી ભગવાનને ગુણાતીત, પ્રમાણાતીત છતાં અંતર્યામી પરમાત્મા તરીકે સ્તુતિ કરે છે. પ્રસન્ન હરિ અષ્ટભુજ વૈભવી રૂપે પ્રગટ થઈ સર્જનનો હેતુ સમજાવે છે, અસિક્નીને પત્ની આપે છે અને પ્રજનનશક્તિ પ્રદાન કરે છે; આગળ વંશવિસ્તારની પરંપરા શરૂ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
શ્રીરાજાએ કહ્યું—સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં દેવો, અસુરો, મનુષ્યો, નાગો, પશુઓ અને પક્ષીઓની જે સૃષ્ટિ થઈ, તે તમે સંક્ષેપમાં કહી છે. હવે, હે ભગવન, હું એ જ વિષયનું વિસ્તૃત વર્ણન જાણવા ઇચ્છું છું; તેમજ પરમ ભગવાને કઈ શક્તિથી અનુસૃષ્ટિ (દ્વિતીય સૃષ્ટિ) રચી તે પણ જાણવા માગું છું।
Verse 2
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
શ્રીરાજાએ કહ્યું—સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં દેવો, અસુરો, મનુષ્યો, નાગો, પશુઓ અને પક્ષીઓની જે સૃષ્ટિ થઈ, તે તમે સંક્ષેપમાં કહી છે. હવે, હે ભગવન, હું એ જ વિષયનું વિસ્તૃત વર્ણન જાણવા ઇચ્છું છું; તેમજ પરમ ભગવાને કઈ શક્તિથી અનુસૃષ્ટિ (દ્વિતીય સૃષ્ટિ) રચી તે પણ જાણવા માગું છું।
Verse 3
श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणि: । प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमा: ॥ ३ ॥
શ્રીસૂતએ કહ્યું—રાજર્ષિના આ પ્રશ્નને સાંભળી મહાયોગી બાદરાયણિ (શુકદેવ) એ તેની પ્રશંસા કરી અને પછી મુનિશ્રેષ્ઠે ઉત્તર આપ્યો।
Verse 4
श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतस: पुत्रा दश प्राचीनबर्हिष: । अन्त:समुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥ ४ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—પ્રાચીનબર્હિષના દસ પુત્ર પ્રચેતાસ સમુદ્રના જળમાં તપ કરી જળમાંથી બહાર આવ્યા ત્યારે તેમણે જોયું કે સમગ્ર ધરતી વૃક્ષોથી ઘેરાઈ અને ઢંકાઈ ગઈ છે।
Verse 5
द्रुमेभ्य: क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यव: । मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥ ५ ॥
જળમાં લાંબી તપશ્ચર્યા કરવાથી પ્રચેતાસો વૃક્ષો પર ક્રોધિત થયા. તેમને ભસ્મ કરવા ઇચ્છી તેમણે પોતાના મુખમાંથી પવન અને અગ્નિ ઉત્પન્ન કર્યા।
Verse 6
ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तानुपलभ्य कुरूद्वह । राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥ ६ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ! પવન અને અગ્નિથી વૃક્ષો દહાઈ રહ્યા છે એમ જોઈ, વૃક્ષોના રાજા તથા ચંદ્રના અધિદેવતા મહાન સોમ પ્રચેતાસોના ક્રોધને શમાવવા ઇચ્છતા હોય તેમ રાજસ્વરૂપે બોલ્યા।
Verse 7
न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ । विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतय: स्मृता: ॥ ७ ॥
હે મહાભાગ્યો! આ દીન વૃક્ષોને ભસ્મ કરીને નાશ કરવો તમને યોગ્ય નથી. તમે પ્રજાના કલ્યાણ અને વૃદ્ધિ ઇચ્છનાર, તથા તેમના રક્ષક તરીકે સ્મરાયેલા છો।
Verse 8
अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्यय: । वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभु: ॥ ८ ॥
અહો! પ્રજાપતિઓના પણ સ્વામી, અવ્યય અને સર્વવ્યાપી ભગવાન શ્રીહરિએ જ આ વનસ્પતિઓ અને ઔષધિઓ સર્જી છે, જેથી તે અન્ય જીવો માટે આહારરૂપ પોષણ બને।
Verse 9
अन्नं चराणामचरा ह्यपद: पादचारिणाम् । अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पद: ॥ ९ ॥
પ્રકૃતિની વ્યવસ્થાથી ફળ‑ફૂલ કીટક અને પક્ષીઓનું અન્ન છે; ઘાસ વગેરે અપાદ જીવનું અન્ન ગાય‑ભેંસ જેવા ચતુષ્પદ છે; જેમના આગળના પગ હાથરૂપે કામ ન કરે તે પશુ વ્યાઘ્રાદિ નખધારીનું ભક્ષ્ય છે; અને હરણ‑બકરી તથા ધાન્ય મનુષ્યનું અન્ન છે।
Verse 10
यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघा: । प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान्निर्दग्धुमर्हथ ॥ १० ॥
હે નિષ્પાપો, તમારા પિતા પ્રાચીનબર્હિ અને દેવદેવ ભગવાને તમને પ્રજા‑સર્જન માટે આદેશ આપ્યો છે. તો પ્રજા અને વંશજોના પાલન માટે જરૂરી એવા આ વૃક્ષો અને ઔષધિઓને તમે કેવી રીતે ભસ્મ કરી શકો?
Verse 11
आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् । पित्रा पितामहेनापि जुष्टं व: प्रपितामहै: ॥ ११ ॥
સત્પુરુષોના માર્ગે ચાલો—જે માર્ગે તમારા પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહો ચાલ્યા: મનુષ્ય, પશુ અને વૃક્ષ સહિત પ્રજાનું પાલન. કારણ વિના પ્રજ્વલિત થયેલો ક્રોધ રોકો; તેથી હું વિનંતી કરું છું કે તમારો ક્રોધ સંયમિત કરો।
Verse 12
तोकानां पितरौ बन्धू दृश: पक्ष्म स्त्रिया: पति: । पति: प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुध: सुहृत् ॥ १२ ॥
જેમ માતા‑પિતા સંતાનોના મિત્ર અને પાલક છે, જેમ પાંપણ આંખનું રક્ષણ કરે છે, જેમ પતિ સ્ત્રીનો ભરણ‑પોષણ અને રક્ષક છે, જેમ ગૃહસ્થ ભિક્ષુઓનો આધાર છે, અને જેમ વિદ્વાન અજ્ઞાનીનો સુહૃદ છે—તેમ રાજા સર્વ પ્રજાનો રક્ષક અને પ્રાણદાતા છે. વૃક્ષો પણ રાજાની પ્રજા છે; તેથી તેમની રક્ષા કરવી જોઈએ।
Verse 13
अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वर: । सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसौ ॥ १३ ॥
સર્વ ભૂતોના દેહોમાં—ચર અને અચર, મનુષ્ય, પક્ષી, પશુ અને વૃક્ષોમાં પણ—આત્મારૂપે હરિ ઈશ્વર સ્થિત છે. તેથી દરેક દેહને પ્રભુનું નિવાસ, મંદિર સમજીને જુઓ; એવી દૃષ્ટિથી ભગવાન પ્રસન્ન થાય છે. તેથી ક્રોધમાં વૃક્ષરૂપ જીવનો સંહાર ન કરો।
Verse 14
य: समुत्पतितं देह आकाशान्मन्युमुल्बणम् । आत्मजिज्ञासया यच्छेत्स गुणानतिवर्तते ॥ १४ ॥
જે આત્મતત્ત્વની જિજ્ઞાસાથી દેહમાં આકાશમાંથી પડ્યા જેવો અચાનક ઉદ્ભવતો પ્રબળ ક્રોધ વશમાં કરે છે, તે પ્રકૃતિના ગુણોના પ્રભાવને વટાવી જાય છે।
Verse 15
अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनै: खिलानां शिवमस्तु व: । वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५ ॥
આ ગરીબ વૃક્ષોને હવે વધુ સળગાવવાની જરૂર નથી; જે વૃક્ષો બાકી છે તેમનું કલ્યાણ થાઓ, અને તમે પણ સુખી રહો। આ ‘મરીષા’ નામની સુગુણી સુંદર કન્યા વૃક્ષોએ પુત્રી સમે ઉછેરી છે; તેને પત્નીરૂપે સ્વીકારો।
Verse 16
इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप । सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥ १६ ॥
હે નૃપ! આ રીતે વરારોહા અપ્સરા-કન્યાને વિદાય આપી, ચંદ્રરાજ સોમ તેને આપીને ચાલ્યો ગયો; અને પ્રચેતાઓએ ધર્મવિધિ પ્રમાણે તેનો વિવાહ કર્યો।
Verse 17
तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्ष: प्राचेतस: किल । यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रय: ॥ १७ ॥
તે કન્યાના ગર્ભમાં પ્રચેતાઓને ‘પ્રાચેતસ’ દક્ષ જન્મ્યો; તેની પ્રજા-સૃષ્ટિથી ત્રણેય લોક જીવોથી પરિપૂર્ણ થયા।
Verse 18
यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सल: । रेतसा मनसा चैव तन्ममावहित: शृणु ॥ १८ ॥
પુત્રીઓ પ્રત્યે અત્યંત સ્નેહાળ દક્ષે વીર્યથી અને મનથી કેવી રીતે વિવિધ જીવસૃષ્ટિ કરી—તે મારી પાસેથી ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો।
Verse 19
मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमा: प्रजा: । देवासुरमनुष्यादीन्नभ:स्थलजलौकस: ॥ १९ ॥
પ્રજાપતિ દક્ષે પ્રથમ મનથી જ વિવિધ પ્રજાઓ સર્જી—દેવો, અસુરો, મનુષ્યો વગેરે તથા આકાશ, ભૂમિ અને જળમાં વસતા જીવો।
Verse 20
तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापति: । विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद्दुष्करं तप: ॥ २० ॥
પ્રજાપતિ દક્ષે પ્રજાસર્જન યોગ્ય રીતે ન વધતું જોઈને વિંધ્ય પર્વતમાળાની નજીક એક પર્વત પાસે જઈ ત્યાં અતિ દુષ્કર તપ કર્યું।
Verse 21
तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् । उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम् ॥ २१ ॥
તે પર્વત પાસે ‘અઘમર્ષણ’ નામનું પરમ પાપહર તીર્થ હતું. ત્યાં દક્ષે નિયમિત સ્નાન-આચમન વગેરે કરીને અને મહાન તપ દ્વારા ભગવાન હરિને પ્રસન્ન કર્યા।
Verse 22
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् । तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरि: ॥ २२ ॥
દક્ષે ‘હંસગુહ્ય’ સ્તુતિ દ્વારા અધોક્ષજ ભગવાનનું સ્તવન કર્યું. હે રાજન, તે પ્રાર્થનાઓથી ભગવાન હરિ કેવી રીતે પ્રસન્ન થયા તે હું તને સંપૂર્ણ રીતે સમજાવીશ।
Verse 23
श्रीप्रजापतिरुवाच नम: परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे । अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभि- र्निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३ ॥
શ્રીપ્રજાપતિએ કહ્યું—જેનુ અનુભવ કદી અસત્ય નથી એવા પરમ પુરુષને નમસ્કાર; ત્રિગુણમય માયાના આભાસથી જીવબંધનના નિયામક એવા તેમને નમસ્કાર; જેમનું ધામ ઇન્દ્રિય-પ્રમાણથી અદૃશ્ય છે એવા તેમને નમસ્કાર; ગુણ-તત્ત્વની બુદ્ધિથી પણ પરે, નિર્વિકાર સ્વરૂપ, સ્વયંભૂ અને સ્વયંસિદ્ધ એવા તેમને હું આદરપૂર્વક પ્રણામ કરું છું।
Verse 24
न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्यु: सखा वसन् संवसत: पुरेऽस्मिन् । गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टे- स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥
જેમ વિષયો ઇન્દ્રિયો તેમને કેવી રીતે ગ્રહણ કરે છે તે જાણતા નથી, તેમ દેહમાં પરમાત્મા સાથે વસતા છતાં બંધ જીવ સૃષ્ટિના અધિપતિ પરમ પુરુષ પોતાની ઇન્દ્રિયો કેવી રીતે ચલાવે છે તે સમજી શકતો નથી. તે મહાન નિયંતાને નમસ્કાર।
Verse 25
देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा- मात्मानमन्यं च विदु: परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥
જડ હોવાથી દેહ, પ્રાણવાયુ, બાહ્ય-અંતઃકરણ ઇન્દ્રિયો, ભૂતો અને તન્માત્રાઓ પોતાનું સ્વરૂપ, પરસ્પર સ્વરૂપ કે પોતાના નિયંતાઓને જાણી શકતા નથી. પરંતુ ચેતન જીવ આ બધું અને તેમના મૂળ ત્રિગુણોને જાણે છે; છતાં સર્વજ્ઞ, અનંત પરમેશ્વરને જોઈ શકતો નથી. તેથી હું તેમને નમસ્કાર કરું છું।
Verse 26
यदोपरामो मनसो नामरूप- रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् । य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नम: ॥ २६ ॥
જ્યારે મન નામ-રૂપની કલ્પનાથી ઉપશમ પામે છે, જાગ્રત-સ્વપ્ન જેવી ચંચળતા રહેતી નથી અને સુષુપ્તિ જેવી લય પણ થતી નથી—ત્યારે સમાધિનું સ્તર આવે છે. એ નિર્મળ સમાધિમાં જ પરમહંસ-સ્વરૂપ ભગવાન પ્રગટ થાય છે. તે શુચિસદ્મ પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 27
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
જેમ યજ્ઞકર્મમાં નિપુણ બ્રાહ્મણો પંદર સામિધેની મંત્રોથી લાકડામાં છુપાયેલી અગ્નિને પ્રગટ કરે છે, તેમ ઉન્નત ચેતનાવાળા યોગીઓ ધ્યાનથી હૃદયસ્થ પરમાત્માને શોધી લે છે. હૃદય ત્રિગુણ, નવ તત્ત્વ, પાંચ ભૂત અને દસ ઇન્દ્રિયોથી આવૃત છે—આ પ્રભુની બહિરંગ શક્તિ છે. તે પરમાત્મા મારા પર પ્રસન્ન રહે।
Verse 28
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
એ જ પરમાત્મા મારી અસીમ વિવિધ માયાને નકારીને નિર્વાણ-સુખનો અનુભવ કરાવે છે. તેઓ અનેક દિવ્ય નામોથી સંબોધાય છે અને તેઓ જ વિશ્વરૂપ છે. જેમની આત્મશક્તિ ઇન્દ્રિયોથી અવર્ણનીય છે, તે પ્રભુ મારા પર પ્રસન્ન રહે।
Verse 29
यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य । मा भूत्स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत् स वै गुणापायविसर्गलक्षण: ॥ २९ ॥
ભૌતિક શબ્દકંપનથી જે કહેવાય, ભૌતિક બુદ્ધિથી જે નક્કી થાય, અને ઇન્દ્રિયો કે મનથી જે અનુભવાય અથવા કલ્પાય—તે બધું પ્રકૃતિના ગુણોના વિકારો છે; તેથી તે પરમ ભગવાનના સાચા સ્વરૂપને સ્પર્શતું નથી. તેઓ ગુણોના સ્ત્રોત અને સૃષ્ટિના કારણ છે; સૃષ્ટિ પહેલાં અને પછી પણ તેઓ જ સ્થિત છે. તે કારણ-કારણ પરમેશ્વરને હું નમસ્કાર કરું છું।
Verse 30
यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च । परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद् ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥
જેમા સર્વનું આધાર છે, જ્યાંથી અને જેના દ્વારા સર્વ પ્રવર્તે છે; સર્વ તેનો જ છે અને સર્વ તેને જ અર્પિત થાય છે; જે પોતે કરે છે અને કરાવે પણ છે—તે જ આદિથી પ્રસિદ્ધ પરમ બ્રહ્મ છે. ઊંચા-નીચા સર્વ કારણોનું પણ કારણ તે એકમેવ, અદ્વિતીય છે; તેને બીજું કોઈ કારણ નથી. તેને હું નમસ્કાર કરું છું।
Verse 31
यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति । कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३१ ॥
અનંત દિવ્ય ગુણોથી યુક્ત સર્વવ્યાપી ભગવાન વાદીઓના હૃદયમાં અંતર્યામી બની ક્યારેક સંવાદ, ક્યારેક વિવાદ ઊભો કરે છે અને વારંવાર તેમને આત્મમોહમાં નાખે છે. તેથી તેઓ કોઈ નિષ્કર્ષે પહોંચી શકતા નથી. તે અનંતગુણમય મહિમાવાન પ્રભુને હું નમસ્કાર કરું છું।
Verse 32
अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो- रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणो: । अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययो: समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत् ॥ ३२ ॥
‘છે’ અને ‘નથી’ એમ વિરોધી વચન બોલનારા આસ્તિક અને નાસ્તિક—બે પક્ષ હોવા છતાં, બંનેનો વિષય એક જ પરમ તત્ત્વ છે, જે ભિન્ન છતાં અવિરુદ્ધ ધર્મોથી યુક્ત છે. યોગી પરમાત્માને સ્વીકારી આધ્યાત્મિક કારણ શોધે છે; સાંખ્યવાદી તત્ત્વવિશ્લેષણ કરીને નિરાકાર નિષ્કર્ષ તરફ ઝુકે છે અને પરમ કારણ માનતો નથી. છતાં અંતે બંને એ જ પરબ્રહ્મને દર્શાવે છે. તે પરબ્રહ્મને હું નમસ્કાર કરું છું।
Verse 33
योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल- मनामरूपो भगवाननन्त: । नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि- र्भेजे स मह्यं परम: प्रसीदतु ॥ ३३ ॥
ભૌતિક નામ-રૂપ અને લીલાથી પરે હોવા છતાં અનંત ભગવાન પોતાના કમળચરણોની ભક્તિ કરનાર પર અનુકંપા કરવા માટે દિવ્ય નામો અને રૂપો તથા જન્મ-કર્મની લીલાઓ પ્રગટ કરે છે. સચ્ચિદાનંદ વિગ્રહ એવા તે પરમ ભગવાન મારા પર પ્રસન્ન થાઓ।
Verse 34
य: प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति । यथानिल: पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥ ३४ ॥
જે પ્રભુ જીવોના આશય મુજબ દેહમાં સ્થિત રહી પ્રાકૃત જ્ઞાનમાર્ગોથી વિવિધ રૂપે પ્રગટ થાય છે—જેમ વાયુ પૃથ્વી-તત્ત્વના ગુણ વહન કરે છે—એ પરમેશ્વર મારા મનોરથ પૂર્ણ કરે।
Verse 35
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—દક્ષે આ રીતે સ્તુતિ કરતાં ભક્તવત્સલ ભગવાન હરિ અઘમર્ષણ નામના પવિત્ર સ્થાને પ્રાદુર્ભવ થયા, હે કુરુશ્રેષ્ઠ પરીક્ષિત।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ગરુડના ખભા પર પોતાના ચરણ રાખીને પ્રભુ પ્રગટ થયા; તેમની આઠ લાંબી મહાબાહુઓમાં ચક્ર, શંખ, ખડ્ગ, ઢાલ, બાણ, ધનુષ, પાશ અને ગદા તેજસ્વી હતાં।
Verse 37
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
તેઓ પીતાંબરધારી, ઘનશ્યામ અને પ્રસન્ન મુખ-નેત્રવાળા હતા; તેમના અંગ પર વનમાળા શોભતી હતી અને વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્ન તથા કૌસ્તુભમણિ ઝળહળતા હતા।
Verse 38
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
તેમના મસ્તક પર ભવ્ય કિરીટ હતું, કાનમાં ઝળહળતા મકરાકૃતિ કુંડળ હતાં; કાંસી, અંગૂઠી, વલય, નૂપુર અને અંગદ વગેરે આભૂષણોથી તેઓ શોભિત હતાં।
Verse 39
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—દક્ષે કરેલી સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ ભક્તવત્સલ ભગવાન હરિ અઘમર્ષણ તીર્થમાં પ્રગટ થયા. ગરુડના ખભા પર તેમના કમળચરણ સ્થિત હતા અને તેઓ આઠ લાંબા, બળવાન, સુંદર ભુજાઓથી શોભિત હતા. તેમના હાથોમાં ચક્ર, શંખ, ખડ્ગ, ઢાલ, બાણ, ધનુષ, પાશ અને ગદા તેજથી ઝળહળતા હતા. તેઓ પીતાંબરધારી, ઘનશ્યામ, પ્રસન્ન મુખ-નેત્રવાળા, વનમાલાથી અલંકૃત; વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્ન અને કૌસ્તુભમણિ ઝગમગતા હતા. ભવ્ય કિરીટ, મકરાકૃતિ કુંડળ, કમરપટ્ટો, કંકણ, અંગૂઠી, નૂપુર અને બાહુભૂષણોથી સજ્જ થઈ તેઓ ત્રિલોકને મોહે તેવા પુરુષોત્તમ રૂપે પ્રગટ થયા. નારદ, નંદ વગેરે ભક્તો, ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવગણો તથા સિદ્ધ-ગંધર્વ-ચારણો તેમને ઘેરી સતત સ્તુતિ-ગાન કરતા રહ્યા.
Verse 40
रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वस: । ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापति: ॥ ४० ॥
ભગવાનના તે મહાન, આશ્ચર્યજનક અને તેજોમય રૂપને જોઈ પ્રજાપતિ દક્ષ પહેલા થોડા ભયભીત થયા; પછી અત્યંત આનંદિત થઈ જમીન પર દંડવત્ પ્રણામ કર્યો.
Verse 41
न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा । आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरै: ॥ ४१ ॥
જેમ પર્વતમાંથી વહેતા ઝરણાંના જળથી નદીઓ ભરાઈ જાય છે, તેમ તીવ્ર આનંદથી દક્ષના ઇન્દ્રિયદ્વાર ભરાઈ ગયા. તે પરમ હર્ષમાં તેઓ કંઈ બોલી શક્યા નહીં અને જમીન પર નિશ્ચલ પડ્યા રહ્યા.
Verse 42
तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् । चित्तज्ञ: सर्वभूतानामिदमाह जनार्दन: ॥ ४२ ॥
દક્ષ કંઈ બોલી ન શક્યા છતાં, સર્વ જીવોના હૃદયને જાણનારા ભગવાન જનાર્દને પ્રજાવૃદ્ધિની ઇચ્છાથી દંડવત્ પડેલા પોતાના ભક્ત પ્રજાપતિને જોઈને આ રીતે કહ્યું.
Verse 43
श्रीभगवानुवाच प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् । यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गत: ॥ ४३ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે મહાભાગ પ્રાચેતસ! તું તપસ્યા દ્વારા સિદ્ધ થયો છે. મારી પ્રત્યે પરમ શ્રદ્ધા અને અનન્ય ભક્તિથી તું મારી અંદર સર્વોચ્ચ ભાવને પ્રાપ્ત થયો છે; તેથી તારો જીવન કૃતાર્થ થયો અને તું પૂર્ણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે.
Verse 44
प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तप: । ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतय: ॥ ४४ ॥
હે પ્રજાનાથ દક્ષ! જગતના કલ્યાણ અને વૃદ્ધિ માટે તું ઘોર તપ કર્યું છે, તેથી હું અતિ પ્રસન્ન છું. મારી પણ ઇચ્છા એ જ છે કે આ જગતમાં સર્વ પ્રાણી સુખી રહે; તેથી લોકહિત માટે મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા તું પ્રયત્ન કરે છે, એ કારણે હું તારા પર અત્યંત સંતોષ પામ્યો છું.
Verse 45
ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वरा: । विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतव: ॥ ४५ ॥
બ્રહ્મા, ભવ (શિવ), મનુઓ, ઉચ્ચ લોકોના દેવેશ્વરો અને તમે પ્રજાપતિઓ—આ બધા મારી વિભૂતિઓ છે અને સર્વ જીવોની સમૃદ્ધિના હેતુ છે. તેઓ સર્વ પ્રાણીઓના હિત માટે કાર્ય કરે છે.
Verse 46
तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृति: । अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासव: सुरा: ॥ ४६ ॥
હે બ્રાહ્મણ! ધ્યાનરૂપ તપ મારું હૃદય છે, સ્તોત્ર-મંત્રરૂપ વૈદિક વિદ્યા મારું શરીર છે, અને આધ્યાત્મિક ક્રિયાઓ તથા પરમાનંદભાવો મારું સ્વરૂપ છે. વિધિપૂર્વક કરાયેલા યજ્ઞ-ક્રતુઓ મારા અંગો છે, ધર્મ-પુણ્યથી ઉપજતું અદૃશ્ય સૌભાગ્ય મારું મન છે, અને મારી આજ્ઞા મુજબ વિભાગોમાં કાર્ય કરનારા દેવતાઓ મારા પ્રાણ અને આત્મા છે.
Verse 47
अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहि: । संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वत: ॥ ४७ ॥
સૃષ્ટિ પહેલાં માત્ર હું જ હતો; અંદર કે બહાર બીજું કશું નહોતું. ત્યારે ચેતના માત્ર અવ્યક્ત હતી, જેમ નિદ્રાકાળે ચેતના સુપ્ત રહે છે તેમ.
Verse 48
मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रह: । यदासीत्तत एवाद्य: स्वयम्भू: समभूदज: ॥ ४८ ॥
હું અનંત ગુણોનો આશ્રય, અનંત અને સર્વવ્યાપી છું; તેથી ગુણોના દ્વારા મારું ગુણમય સ્વરૂપ ઓળખાય છે. મારી માયાશક્તિથી આ જગતપ્રપંચ મારી અંદર જ પ્રગટ થયો, અને એ વિશ્વપ્રગટમાં આદિસત્તા સ્વયંભૂ અજ બ્રહ્મા પ્રગટ થયા—જે તમારો મૂળ સ્ત્રોત છે અને કોઈ ભૌતિક માતાથી જન્મેલા નથી.
Verse 49
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
જ્યારે બ્રહ્માંડના મુખ્ય સ્વામી, ભગવાન બ્રહ્મા, મારી શક્તિથી પ્રેરિત થઈને સર્જન કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમણે પોતાને અસમર્થ માન્યા.
Verse 50
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
તેથી મેં તેમને સલાહ આપી, અને મારી સૂચનાઓ અનુસાર તેમણે અત્યંત કઠિન તપસ્યા કરી. આ તપસ્યાને કારણે, મહાન બ્રહ્મા સૃષ્ટિના કાર્યોમાં તેમને મદદ કરવા માટે તમારા સહિત નવ વ્યક્તિત્વનું સર્જન કરવામાં સક્ષમ બન્યા.
Verse 51
एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापते: । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ५१ ॥
હે મારા પ્રિય પુત્ર દક્ષ, પ્રજાપતિ પંચજનને અસિક્ની નામની પુત્રી છે, જેને હું તમને અર્પણ કરું છું જેથી તમે તેને તમારી પત્ની તરીકે સ્વીકારી શકો.
Verse 52
मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुन: । मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२ ॥
હવે સ્ત્રી અને પુરુષ તરીકે મૈથુન ધર્મનું પાલન કરો, અને આ રીતે, આ કન્યાના ગર્ભમાં સેંકડો સંતાનો ઉત્પન્ન કરીને વસ્તીમાં વધારો કરો.
Verse 53
त्वत्तोऽधस्तात्प्रजा: सर्वा मिथुनीभूय मायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३ ॥
તમે ઘણા સેંકડો અને હજારો બાળકોને જન્મ આપ્યા પછી, તેઓ પણ મારી માયા શક્તિથી મોહિત થશે અને તમારી જેમ મૈથુનમાં જોડાશે. પરંતુ તમારા અને તેમના પરની મારી કૃપાને કારણે, તેઓ પણ ભક્તિભાવથી મને ભેટ અર્પણ કરી શકશે.
Verse 54
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावन: । स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ ५४ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—આ રીતે કહીને વિશ્વભાવન ભગવાન હરિ, દક્ષની સામે, સ્વપ્નમાં અનુભવેલી વસ્તુ સમાન ત્યાં જ તરત અંતર્ધાન થયા।
Frequently Asked Questions
After prolonged austerities in water, they emerged to find the earth’s surface densely covered by trees, obstructing intended habitation and agriculture. Their reaction is portrayed as krodha born from frustration; the episode becomes a dharma-lesson that population increase must not be pursued through destructive anger against other prajā.
Soma argues that a ruler’s dharma is poṣaṇa—protection and welfare of all subjects, including forests—because the Lord created vegetation as part of the maintenance system for embodied life. Since Paramātmā resides in trees as well, harming them in anger is spiritually offensive and socially self-defeating.
Māriṣā is presented as a virtuous maiden raised by the trees and offered to the Pracetās. Through her womb, the lineage produces Dakṣa, a major prajāpati. The narrative symbolically links ecological protection (trees) with legitimate population growth (prajā-vṛddhi) under dharma.
The Haṁsa-guhya stuti is Dakṣa’s esoteric praise emphasizing that Bhagavān is beyond material vibration, sense perception, and speculative intellect, yet is realized in purified consciousness and through loving service. The prayers function as a theological key: visarga succeeds when grounded in devotion and divine sanction, not mere technique.
The eight-armed form underscores Hari’s sovereignty over cosmic order and protection. The weapons signify governance, restraint of adharma, and the Lord’s capacity to maintain creation while empowering agents like Dakṣa to perform visarga within dharmic boundaries.
Hari states that before creation He alone existed with His potencies; from His material energy arises the cosmos and Brahmā, who then creates prajāpatis through tapas empowered by the Lord’s guidance. This frames all secondary creators as dependent instruments (śakti-āveśa in function), operating under Bhagavān’s will.