Adhyaya 2

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच एवं ते भगवद्दूता यमदूताभिभाषितम् । उपधार्याथ तान् राजन् प्र्रत्याहुर्नयकोविदा: ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન! યમદૂતોના વચન સાંભળી, તર્ક અને નીતિમાં નિપુણ એવા ભગવાન વિષ્ણુના દૂતોએ તે વિચાર કરીને તેમને આ રીતે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 2

श्रीविष्णुदूता ऊचु: अहो कष्टं धर्मद‍ृशामधर्म: स्पृशते सभाम् । यत्रादण्ड्येष्वपापेषु दण्डो यैर्ध्रियते वृथा ॥ २ ॥

વિષ્ણુદૂતોએ કહ્યું—અહો, કેટલું કષ્ટદાયક! જ્યાં ધર્મ જાળવવો જોઈએ ત્યાં અધર્મ સભામાં પ્રવેશે છે. જે દંડયોગ્ય નથી, જે નિષ્પાપ છે, તેને ધર્મરક્ષકો વ્યર્થ દંડ આપે છે.

Verse 3

प्रजानां पितरो ये च शास्तार: साधव: समा: । यदि स्यात्तेषु वैषम्यं कं यान्ति शरणं प्रजा: ॥ ३ ॥

જે શાસકો પ્રજાના પિતા, પાલક અને રક્ષક બની શાસ્ત્રાનુસાર ઉપદેશ આપે અને સૌ પ્રત્યે સમ રહે—જો તેઓ જ પક્ષપાત કરે, તો પ્રજા કોની શરણ જાય?

Verse 4

यद्यदाचरति श्रेयानितरस्तत्तदीहते । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ४ ॥

શ્રેષ્ઠ પુરુષ જેવું આચરણ કરે છે, અન્ય લોકો પણ એવું જ કરે છે; તે જેનું પ્રમાણ સ્થાપે છે, લોક તે જ અનુસરે છે.

Verse 5

यस्याङ्के शिर आधाय लोक: स्वपिति निर्वृत: । स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशु: ॥ ५ ॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् । विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति ॥ ६ ॥

જેનાં અંકમાં માથું રાખીને લોકો નિશ્ચિંત સૂઈ જાય છે, તે પોતે ધર્મ-અધર્મનો ભેદ જાણતો નથી—પશુ સમાન. જે નેતા પ્રાણીઓનો વિશ્વાસપાત્ર અને કરુણામય છે, તે સ્નેહથી શરણ આવેલ એવા નિર્દોષ અજ્ઞાનીને કેવી રીતે દંડ આપે કે મારી નાખે?

Verse 6

यस्याङ्के शिर आधाय लोक: स्वपिति निर्वृत: । स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशु: ॥ ५ ॥ स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् । विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति ॥ ६ ॥

જેનાં અંકમાં માથું રાખીને લોકો નિશ્ચિંત સૂઈ જાય છે, તે પોતે ધર્મ-અધર્મનો ભેદ જાણતો નથી—પશુ સમાન. જે નેતા પ્રાણીઓનો વિશ્વાસપાત્ર અને કરુણામય છે, તે સ્નેહથી શરણ આવેલ એવા નિર્દોષ અજ્ઞાનીને કેવી રીતે દંડ આપે કે મારી નાખે?

Verse 7

अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि । यद्‌व्याजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरे: ॥ ७ ॥

અજામિલે પોતાના પાપોનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરી લીધું છે—માત્ર એક જન્મનું નહીં, પરંતુ કરોડો જન્મોના પણ—કારણ કે અસહાય સ્થિતિમાં તેણે હરિનું મંગલમય નામ ઉચ્ચાર્યું હતું.

Verse 8

एतेनैव ह्यघोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् । यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम् ॥ ८ ॥

આથી જ આ પાપીનું પાપપ્રાયશ્ચિત્ત થઈ ગયું; કારણ કે તેણે “નારાયણ” કહી ચાર અક્ષરો ઉચ્ચાર્યા, અને નામોચ્ચારથી જ પાપક્ષય થયો.

Verse 9

स्तेन: सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पग: । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९ ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मति: ॥ १० ॥

સોનું વગેરે ચોરનાર, દારૂપી, મિત્રદ્રોહી, બ્રાહ્મણહંતક, ગુરુપત્નીગામી, સ્ત્રીહંતક, રાજા અથવા પિતૃહંતક, ગોહંતક તથા અન્ય બધા પાતકી—આ બધાં માટે પણ વિષ્ણુના પવિત્ર નામનું ઉચ્ચારણ જ શ્રેષ્ઠ પ્રાયશ્ચિત્ત છે; કારણ કે નામોચ્ચારથી ભગવાન તરફ બુદ્ધિ આકર્ષાય છે.

Verse 10

स्तेन: सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पग: । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९ ॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मति: ॥ १० ॥

બધા પાતકીઓ માટે—ચોર, દારૂપી, મિત્રદ્રોહી, બ્રહ્મહંતક, ગુરુપત્નીગામી, સ્ત્રી/રાજા/પિતૃહંતક, ગોહંતક વગેરે—વિષ્ણુનામનું ઉચ્ચારણ જ પરમ પ્રાયશ્ચિત્ત છે; કારણ કે નામથી મન ભગવાનમાં સ્થિર થાય છે.

Verse 11

न निष्कृतैरुदितैर्ब्रह्मवादिभि- स्तथा विशुद्ध्यत्यघवान् व्रतादिभि: । यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतै- स्तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भकम् ॥ ११ ॥

બ્રહ્મવાદીઓએ કહેલા વ્રતાદિ પ્રાયશ્ચિત્તોથી પાપી એટલો શુદ્ધ થતો નથી, જેટલો હરિના નામને એકવાર પણ ઉચ્ચારવાથી થાય છે; કારણ કે નામોચ્ચાર ‘ઉત્તમશ્લોક’ ભગવાનના ગુણસ્મરણને જગાવે છે.

Verse 12

नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृते मन: पुनर्धावति चेदसत्पथे । तत्कर्मनिर्हारमभीप्सतां हरे- र्गुणानुवाद: खलु सत्त्वभावन: ॥ १२ ॥

પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યાં છતાં તે સંપૂર્ણ શુદ્ધિ આપતું નથી, કારણ કે મન ફરી અસત્ માર્ગે દોડે છે. તેથી કર્મફળબંધનથી મુક્તિ ઇચ્છનાર માટે હરેના ગુણાનુવાદ—નામ, યશ અને લીલાનું કીર્તન—જ પરમ પ્રાયશ્ચિત્ત છે; તે હૃદયની મલિનતા મૂળથી દૂર કરે છે.

Verse 13

अथैनं मापनयत कृताशेषाघनिष्कृतम् । यदसौ भगवन्नाम म्रियमाण: समग्रहीत् ॥ १३ ॥

મરણકાળે આ અજામિલ નિરાધાર થઈ બહુ ઊંચા સ્વરે ભગવાનનું ‘નારાયણ’ નામ બોલ્યો. એ નામગ્રહણથી જ તે સર્વ પાપફળોથી મુક્ત થયો છે; તેથી હે યમદૂતો, તેને નરકદંડ માટે ન લઈ જશો।

Verse 14

साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदु: ॥ १४ ॥

સંકેતથી, પરिहासથી, સંગીત-વિનોદ માટે, કે અવગણનાથી પણ જો કોઈ વૈકુંઠનામ ગ્રહણ કરે, તો તે અસીમ પાપફળોને તરત હરિ લે છે—એવું શાસ્ત્રજ્ઞો માને છે।

Verse 15

पतित: स्खलितो भग्न: सन्दष्टस्तप्त आहत: । हरिरित्यवशेनाह पुमान्नार्हति यातना: ॥ १५ ॥

ઘર ઉપરથી પડી જવું, લપસી હાડકાં તૂટી જવું, સાપ કરડવો, તીવ્ર તાવ-વેદના, અથવા શસ્ત્રઘાત જેવી અચાનક આપત્તિમાં કોઈ અવશ થઈ ‘હરિ’ નામ બોલી દેહ ત્યાગે, તો પાપી હોવા છતાં તે નરકયાતનાનો અધિકારી નથી।

Verse 16

गुरूणां च लघूनां च गुरूणि च लघूनि च । प्रायश्चित्तानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महर्षिभि: ॥ १६ ॥

મહર્ષિઓએ નિશ્ચિત કરીને કહ્યું છે કે ભારે પાપો માટે ભારે પ્રાયશ્ચિત્ત અને હળવા પાપો માટે હળવું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. પરંતુ હરિ-કૃષ્ણ (હરે કૃષ્ણ) મંત્રજપ ભારે-હળવા ભેદ વિના સર્વ પાપકર્મફળોને નાશ કરે છે।

Verse 17

तैस्तान्यघानि पूयन्ते तपोदानव्रतादिभि: । नाधर्मजं तद्‌धृदयं तदपीशाङ्‌घ्रिसेवया ॥ १७ ॥

તપ, દાન, વ્રત વગેરે દ્વારા પાપફળો તો શુદ્ધ થઈ શકે છે; પરંતુ હૃદયમાં રહેલી અધર્મજન્ય વાસનાઓ મૂળથી ઉખડતી નથી. પરંતુ ભગવાનના કમળચરણોની સેવા કરવાથી મનુષ્ય તરત જ એવી સર્વ મલિનતાઓથી મુક્ત થાય છે।

Verse 18

अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तमश्लोकनाम यत् । सङ्कीर्तितमघं पुंसो दहेदेधो यथानल: ॥ १८ ॥

જેમ અગ્નિ સૂકા ઘાસને ભસ્મ કરી દે છે, તેમ ઉત્તમશ્લોક ભગવાનનું પવિત્ર નામ—જાણીને કે અજાણતાં—સંકીર્તન કરવાથી મનુષ્યના પાપકર્મોના સર્વ પ્રતિક્રિયાઓ નિશ્ચયે દગ્ધ થઈ જાય છે।

Verse 19

यथागदं वीर्यतममुपयुक्तं यद‍ृच्छया । अजानतोऽप्यात्मगुणं कुर्यान्मन्त्रोऽप्युदाहृत: ॥ १९ ॥

જેમ અત્યંત શક્તિશાળી ઔષધિ તેના ગુણ અજાણતાં પણ લેવાય—અથવા લેવડાવવામાં આવે—તો પણ પોતાની શક્તિથી કાર્ય કરે છે; તેમ જ ભગવાનના નામ-મંત્રનું જપ, તેની મહિમા ન જાણતાં પણ, જાણીને કે અજાણતાં કરાય તો અત્યંત અસરકારક બને છે।

Verse 20

श्रीशुक उवाच त एवं सुविनिर्णीय धर्मं भागवतं नृप । तं याम्यपाशान्निर्मुच्य विप्रं मृत्योरमूमुचन् ॥ २० ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—હે રાજન! આ રીતે ભાગવત-ધર્મના સિદ્ધાંતોનું સંપૂર્ણ નિર્ધારણ કરીને, વિષ્ણુદૂતોએ યમદૂતોના પાશમાંથી તે બ્રાહ્મણ અજામિલને મુક્ત કર્યો અને તાત્કાલિક આવતી મૃત્યુથી તેને બચાવ્યો।

Verse 21

इति प्रत्युदिता याम्या दूता यात्वा यमान्तिकम् । यमराज्ञे यथा सर्वमाचचक्षुररिन्दम ॥ २१ ॥

હે અરિંદમ મહારાજ પરિક્ષિત! વિષ્ણુદૂતોના ઉત્તરથી પ્રતિઉત્તર ન મળતાં યમદૂતોએ યમરાજ પાસે જઈને જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું તેમને કહી સંભળાવ્યું।

Verse 22

द्विज: पाशाद्विनिर्मुक्तो गतभी: प्रकृतिं गत: । ववन्दे शिरसा विष्णो: किङ्करान् दर्शनोत्सव: ॥ २२ ॥

યમદૂતોના પાશમાંથી મુક્ત થયેલો તે દ્વિજ અજામિલ ભયરહિત બની પોતાની સ્વાભાવિક સ્થિતિમાં આવ્યો. વિષ્ણુના સેવકોના દર્શનને ઉત્સવ સમજી તેણે મસ્તક નમાવી તેમને વંદન કર્યું।

Verse 23

तं विवक्षुमभिप्रेत्य महापुरुषकिङ्करा: । सहसा पश्यतस्तस्य तत्रान्तर्दधिरेऽनघ ॥ २३ ॥

હે નિષ્પાપ મહારાજ પરિક્ષિત! વિષ્ણુદૂતોએ જોયું કે અજામિલ કંઈક કહેવા ઇચ્છે છે, તેથી તે જોતા જોતા તેઓ અચાનક ત્યાંથી અંતર્ધાન થયા।

Verse 24

अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयो: । धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४ ॥ भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरे: । अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मन: ॥ २५ ॥

યમદૂત અને વિષ્ણુદૂત વચ્ચેનો સંવાદ સાંભળીને અજામિલે ત્રિવેદોમાં વર્ણવાયેલ ગુણાશ્રિત ધર્મને પણ અને ગુણાતીત શુદ્ધ ભાગવત-ધર્મને પણ સમજ્યો. હરિના નામ, યશ, ગુણ અને લીલાની મહિમા સાંભળતાં જ તે ઝડપથી શુદ્ધ ભક્ત બન્યો અને પોતાના પૂર્વ પાપો સ્મરીને ભારે પશ્ચાત્તાપમાં ડૂબી ગયો।

Verse 25

अजामिलोऽप्यथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयो: । धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४ ॥ भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरे: । अनुतापो महानासीत्स्मरतोऽशुभमात्मन: ॥ २५ ॥

યમદૂત અને વિષ્ણુદૂત વચ્ચેનો સંવાદ સાંભળીને અજામિલે ત્રિવેદોમાં વર્ણવાયેલ ગુણાશ્રિત ધર્મને પણ અને ગુણાતીત શુદ્ધ ભાગવત-ધર્મને પણ સમજ્યો. હરિના નામ, યશ, ગુણ અને લીલાની મહિમા સાંભળતાં જ તે ઝડપથી શુદ્ધ ભક્ત બન્યો અને પોતાના પૂર્વ પાપો સ્મરીને ભારે પશ્ચાત્તાપમાં ડૂબી ગયો।

Verse 26

अहो मे परमं कष्टमभूदविजितात्मन: । येन विप्लावितं ब्रह्म वृषल्यां जायतात्मना ॥ २६ ॥

અહો! આત્મસંયમ ન જીતનાર હું ઇન્દ્રિયોના દાસ બની કેટલો અધોગતિ પામ્યો; બ્રાહ્મણત્વની મર્યાદા ડૂબાડી વેશ્યાના ગર્ભમાં સંતાન ઉત્પન્ન કર્યું।

Verse 27

धिङ्‌मां विगर्हितं सद्भ‍िर्दुष्कृतं कुलकज्जलम् । हित्वा बालां सतीं योऽहं सुरापीमसतीमगाम् ॥ २७ ॥

મારા પર ધિક્કાર! સદ્ભક્તો દ્વારા નિંદિત એવું પાપ કરીને મેં કુળની પ્રતિષ્ઠા કલંકિત કરી. મારી સુંદર, પતિવ્રતા યુવાન પત્નીને છોડીને હું દારૂ પીતી પતિતા વેશ્યા પાસે ગયો—ધિક્કાર!

Verse 28

वृद्धावनाथौ पितरौ नान्यबन्धू तपस्विनौ । अहो मयाधुना त्यक्तावकृतज्ञेन नीचवत् ॥ २८ ॥

મારા માતા-પિતા વૃદ્ધ અને નિરાધાર હતા; તેમની દેખભાળ માટે બીજો પુત્ર કે કોઈ સહારો ન હતો. મેં તેમની સેવા ન કરી; કૃતઘ્ન નીચની જેમ તેમને દુઃખમાં મૂકી છોડી ગયો—હાય!

Verse 29

सोऽहं व्यक्तं पतिष्यामि नरके भृशदारुणे । धर्मघ्ना: कामिनो यत्र विन्दन्ति यमयातना: ॥ २९ ॥

હવે સ્પષ્ટ છે કે મારી જેમ પાપી અતિ ભયંકર નરકમાં પડશે; જ્યાં ધર્મઘાતક અને કામાસક્ત લોકો યમની કઠોર યાતનાઓ ભોગવે છે.

Verse 30

किमिदं स्वप्न आहो स्वित् साक्षाद् द‍ृष्टमिहाद्भ‍ुतम् । क्‍व याता अद्य ते ये मां व्यकर्षन् पाशपाणय: ॥ ३० ॥

આ શું હતું—સ્વપ્ન કે અહીં મેં પ્રત્યક્ષ જોયેલું અદ્ભુત? હાથમાં પાશ લઈને ભયંકર પુરુષો મને પકડી ખેંચી રહ્યા હતા; આજે તેઓ ક્યાં ગયા?

Verse 31

अथ ते क्‍व गता: सिद्धाश्चत्वारश्चारुदर्शना: । व्यामोचयन्नीयमानं बद्ध्वा पाशैरधो भुव: ॥ ३१ ॥

અને તે ચાર સિદ્ધ, અતિ સુંદર દર્શનવાળા પુરુષો ક્યાં ગયા, જેમણે પાશોથી બાંધેલા મને અધોલોક તરફ ખેંચાતાં સમયે છોડાવી બચાવ્યો?

Verse 32

अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने । भवितव्यं मङ्गलेन येनात्मा मे प्रसीदति ॥ ३२ ॥

હું ખરેખર દુર્ભાગી છું, પાપકર્મોના સમુદ્રમાં ડૂબેલો; છતાં પૂર્વના કોઈ પુણ્યથી મને મને બચાવવા આવેલા વિબુધોત્તમ મહાપુરુષોના દર્શન મળ્યા. તેમના મંગલ આગમનથી મારું હૃદય પ્રસન્ન થયું છે; હું અતિ આનંદિત છું.

Verse 33

अन्यथा म्रियमाणस्य नाशुचेर्वृषलीपते: । वैकुण्ठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुमिहार्हति ॥ ३३ ॥

જો મારી પૂર્વ ભક્તિસેવાનો સંસ્કાર ન હોત, તો મરણાસન્ન હું—અશુચિ વેશ્યા-પાલક—વૈકુંઠપતિનું પવિત્ર નામ જપવાની તક કેવી રીતે પામ્યો હોત? એ નિશ્ચિત જ અશક્ય હતું.

Verse 34

क्‍व चाहं कितव: पापो ब्रह्मघ्नो निरपत्रप: । क्‍व च नारायणेत्येतद्भ‍गवन्नाम मङ्गलम् ॥ ३४ ॥

હું ક્યાં—નિર્લજ્જ ઠગ, બ્રાહ્મણ્ય-ધર્મનો ઘાતક, પાપનું મૂર્ત સ્વરૂપ—અને ક્યાં ‘નારાયણ’ એવું ભગવાનનું સર્વમંગલ નામ!

Verse 35

सोऽहं तथा यतिष्यामि यतचित्तेन्द्रियानिल: । यथा न भूय आत्मानमन्धे तमसि मज्जये ॥ ३५ ॥

હવે આ અવસર મળ્યો છે, તેથી હું નિશ્ચય પ્રયત્ન કરીશ—મન, પ્રાણ અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીશ—અને સદા ભક્તિસેવામાં લાગેલો રહીશ, જેથી ફરી અંધ અજ્ઞાનના અંધકારમાં ન પડું.

Verse 36

विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् । सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ३६ ॥ मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधम: ॥ ३७ ॥

દેહાભિમાનથી અવిద્યા, અવಿದ್ಯાથી કામના અને કામનાથી પુણ્ય-પાપ કર્મ—આ જ બંધન છે. હવે હું આ અવિદ્યા-કામ-કર્મજન્ય બંધનમાંથી છૂટું પડીશ; સર્વ જીવોનો સુહૃદ, શાંત, મૈત્રી અને કરુણ બની આત્મસંયમી રહીશ, અને સ્ત્રીરૂપ આત્મમાયામાં ગ્રસ્ત થયેલા પોતાને મુક્ત કરીશ.

Verse 37

विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् । सर्वभूतसुहृच्छान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ३६ ॥ मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधम: ॥ ३७ ॥

સ્ત્રીરૂપ આત્મમાયાએ મને રમકડાં પ્રાણીની જેમ નચાવ્યો; હું અધમ ક્રીડામૃગ સમાન થયો. હવે હું તે કામનાઓ ત્યજી, માયામાં ગ્રસ્ત થયેલા પોતાને મુક્ત કરીશ; સર્વ જીવોનો હિતૈષી, શાંત અને કરુણ મિત્ર બની, સદા કૃષ્ણચેતનામાં લીન રહીશ.

Verse 38

ममाहमिति देहादौ हित्वामिथ्यार्थधीर्मतिम् । धास्ये मनो भगवति शुद्धं तत्कीर्तनादिभि: ॥ ३८ ॥

સાધુસંગમાં ભગવાનના પવિત્ર નામનું કીર્તન કરવાથી મારું હૃદય શુદ્ધ થઈ રહ્યું છે. તેથી હવે હું ઇન્દ્રિયભોગના ખોટા લોભમાં ફરી નહીં ફસાઉં. દેહમાં ‘હું’ અને ‘મારું’ એવી મિથ્યા બુદ્ધિ ત્યજીને મન શ્રીકૃષ્ણના ચરણકમળોમાં સ્થિર કરીશ।

Verse 39

इति जातसुनिर्वेद: क्षणसङ्गेन साधुषु । गङ्गाद्वारमुपेयाय मुक्तसर्वानुबन्धन: ॥ ३९ ॥

સાધુઓ (વિષ્ણુદૂતો) સાથે ક્ષણમાત્ર સંગથી અજામિલમાં દૃઢ વૈરાગ્ય જાગ્યું. સર્વ ભૌતિક આસક્તિના બંધનોથી મુક્ત થઈ તે તરત જ ગંગાદ્વાર (હરિદ્વાર) તરફ નીકળી પડ્યો।

Verse 40

स तस्मिन् देवसदन आसीनो योगमास्थित: । प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामो युयोज मन आत्मनि ॥ ४० ॥

હરિદ્વારમાં તેણે વિષ્ણુ મંદિરનો આશ્રય લઈને બેઠો અને ભક્તિ-યોગનું આચરણ કર્યું. ઇન્દ્રિયસમૂહને સંયમમાં રાખી તેણે મનને સંપૂર્ણ રીતે ભગવાનની સેવામાં જોડ્યું।

Verse 41

ततो गुणेभ्य आत्मानं वियुज्यात्मसमाधिना । युयुजे भगवद्धाम्नि ब्रह्मण्यनुभवात्मनि ॥ ४१ ॥

પછી આત્મસમાધિ દ્વારા તેણે પોતાને ગુણોથી અલગ કર્યો અને ઇન્દ્રિયભોગની પ્રવૃત્તિથી મન હટાવી, બ્રહ્માનુભવસ્વરૂપ એવા ભગવદ્ધામમાં મનને જોડ્યું. આ રીતે તે ભગવાનના સ્વરૂપચિંતનમાં સંપૂર્ણ લીન થયો।

Verse 42

यर्ह्युपारतधीस्तस्मिन्नद्राक्षीत्पुरुषान् पुर: । उपलभ्योपलब्धान् प्राग्ववन्दे शिरसा द्विज: ॥ ४२ ॥

જ્યારે તેની બુદ્ધિ અને મન ભગવાનના સ્વરૂપમાં સ્થિર થયા, ત્યારે બ્રાહ્મણ અજામિલે ફરી પોતાના આગળ ચાર દિવ્ય પુરુષોને જોયા. તેઓ પહેલાં જોયેલા જ છે એમ સમજી તેણે મસ્તક નમાવી તેમને પ્રણામ કર્યા।

Verse 43

हित्वा कलेवरं तीर्थे गङ्गायां दर्शनादनु । सद्य: स्वरूपं जगृहे भगवत्पार्श्ववर्तिनाम् ॥ ४३ ॥

ગંગાતટે હરિદ્વારમાં વિષ્ણુદૂતોના દર્શન થતાં જ અજામિલે દેહ ત્યાગ્યો. તત્ક્ષણે તેણે ભગવાનના પારષદોને યોગ્ય એવું પોતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 44

साकं विहायसा विप्रो महापुरुषकिङ्करै: । हैमं विमानमारुह्य ययौ यत्र श्रिय: पति: ॥ ४४ ॥

વિષ્ણુના કિંકરો સાથે તે બ્રાહ્મણ આકાશમાર્ગે સુવર્ણ વિમાનમાં આરોહણ કરી, જ્યાં શ્રીપતિ—લક્ષ્મીપતિ—ભગવાન નિવાસ કરે છે તે ધામે ગયો.

Verse 45

एवं स विप्लावितसर्वधर्मा दास्या: पति: पतितो गर्ह्यकर्मणा । निपात्यमानो निरये हतव्रत: सद्यो विमुक्तो भगवन्नाम गृह्णन् ॥ ४५ ॥

કુસંગથી તે બ્રાહ્મણ અજામિલ સર્વ ધર્મથી ભ્રષ્ટ થયો. વેશ્યાનો પતિ બની ચોરી, મદ્યપાન વગેરે ઘૃણિત કર્મો કરીને નરક તરફ ખેંચાતો હતો; પરંતુ ‘નારાયણ’ નામ ગ્રહણ કરતાં જ તે તત્ક્ષણે મુક્ત થયો.

Verse 46

नात: परं कर्मनिबन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनात् । न यत्पुन: कर्मसु सज्जते मनो रजस्तमोभ्यां कलिलं ततोऽन्यथा ॥ ४६ ॥

અતએવ જે ભૌતિક બંધનથી મુક્તિ ઇચ્છે છે, તેણે તીર્થપાદ પરમ પુરુષના નામ, યશ, રૂપ અને લીલાનું કીર્તન-શ્રવણ અપનાવવું જોઈએ. પ્રાયશ્ચિત્ત, તર્કજ્ઞાન કે યોગધ્યાનથી પૂર્ણ લાભ મળતો નથી, કારણ કે રજ-તમથી કલુષિત મન ફરી કર્મોમાં આસક્ત થઈ જાય છે.

Verse 47

य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । श‍ृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥ न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करै: । यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥

આ પરમ ગુહ્ય ઇતિહાસ પાપનાશક છે. જે શ્રદ્ધાથી તેને સાંભળે અને ભક્તિથી તેનું અનુકીર્તન કરે, તે નરકમાં જતો નથી; યમકિંકરો તેને જોવા પણ નજીક આવતા નથી. દેહત્યાગ પછી તે વિષ્ણુલોકમાં મહિમાથી સન્માનિત અને પૂજિત થાય છે.

Verse 48

य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । श‍ृणुयाच्छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत् ॥ ४७ ॥ न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करै: । यद्यप्यमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥

જે આ પરમ ગુહ્ય, પાપહર ઇતિહાસને શ્રદ્ધાથી સાંભળે અને ભક્તિથી કીર્તન કરે, તે નરકમાં નથી જતો. યમરાજના દૂત તેને જોવા પણ નજીક નથી આવતાં. દેહધારી હોવા છતાં અને પૂર્વે પાપી રહ્યો હોય તો પણ, દેહ ત્યાગીને તે વિષ્ણુલોકમાં સન્માનપૂર્વક સ્વીકારાય અને પૂજાય છે.

Verse 49

म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् । अजामिलोऽप्यगाद्धाम किमुत श्रद्धया गृणन् ॥ ४९ ॥

મરણ સમયે કષ્ટમાં પણ અજામિલે હરિનું નામ ઉચ્ચાર્યું; તે પુત્રને બોલાવવા માટે હતું છતાં તે ભગવાનના ધામે ગયો. તો જે શ્રદ્ધાથી અને અપમાન વિના હરિનામ જપે છે, તેના ધામપ્રાપ્તિમાં શંકા શું?