Adhyaya 13
Indra’s Brahma-hatyā, Flight from Sin, and Purification by Aśvamedha
વૃત્રાસુરના વધ પછી સમગ્ર જગતને રાહત મળી, પરંતુ ઇન્દ્ર એકલો જ વ્યથિત રહ્યો. પરિક્ષિતે કારણ પૂછતાં શુકદેવ સમજાવે છે કે ઇન્દ્રને બ્રહ્મહત્યાનો ભય હતો—વૃત્રાસુરને બ્રાહ્મણસદૃશ માનવામાં આવે છે, તેથી તેનો વધ ભારે પાપફળ આપનાર છે. ઇન્દ્રને યાદ આવ્યું કે અગાઉ વિશ્વરૂપના વધનું પાપ સ્ત્રીઓ, પૃથ્વી, વૃક્ષો અને જળમાં વહેંચાઈ ગયું હતું, પરંતુ આ વખતે ફરી એવી છૂટકારો મળશે કે નહીં તે અંગે તેને શંકા હતી. ઋષિઓએ આશ્વાસન આપ્યું—અશ્વમેધ યજ્ઞ દ્વારા અંતર્યામી નારાયણને પ્રસન્ન કરવાથી અને હરિનામની શુદ્ધિકારક શક્તિથી પાપ નાશ પામે છે. વૃત્રવધ પછી પાપ મૂર્તિમાન થઈ ભયંકર ચાંડાલિની સ્ત્રીરૂપે પ્રગટ થયું અને ઇન્દ્રનો પીછો કરવા લાગ્યું. ઇન્દ્ર ભાગીને માનસ સરોવરમાં કમળના નાળમાં હજાર વર્ષ છુપાયો; આ દરમિયાન નહુષે તાત્કાલિક રાજ્ય કર્યું, અહંકારથી પતિત થયો અને શાપથી સર્પ બન્યો. લક્ષ્મીની સાન્નિધ્ય અને કઠોર વિષ્ણુભક્તિથી ઇન્દ્રનું પાપ ધીમે ધીમે ક્ષીણ થયું. બ્રાહ્મણોએ તેને બોલાવી અશ્વમેધ કરાવ્યો; સૂર્યોદય જેમ ધુમ્મસ દૂર કરે તેમ યજ્ઞે પ્રતિક્રિયાઓ નાશ કરી ઇન્દ્રનું પદ પુનઃસ્થાપિત કર્યું. અંતે ફલશ્રુતિ—આ કથા સાંભળવાથી મંગળ, વિજય, દીર્ઘાયુ અને પાપમોચન મળે છે તથા ભક્તિ દ્વારા શુદ્ધિનો માર્ગ પ્રગટ થાય છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वृत्रे हते त्रयो लोका विना शक्रेण भूरिद । सपाला ह्यभवन् सद्यो विज्वरा निर्वृतेन्द्रिया: ॥ १ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: હે રાજન! જ્યારે વૃત્રાસુર હણાયો, ત્યારે ઇન્દ્ર સિવાય ત્રણેય લોકના લોકપાલો અને જીવો તરત જ સુખી અને સંતાપમુક્ત થયા.
Verse 2
देवर्षिपितृभूतानि दैत्या देवानुगा: स्वयम् । प्रतिजग्मु: स्वधिष्ण्यानि ब्रह्मेशेन्द्रादयस्तत: ॥ २ ॥
ત્યારબાદ દેવો, મહર્ષિઓ, પિતૃઓ, ભૂતગણો, દૈત્યો, દેવોના સેવકો અને બ્રહ્મા, શિવ તથા ઇન્દ્રના તાબાના દેવો પોતપોતાના લોકમાં પાછા ફર્યા. જતી વખતે કોઈએ ઇન્દ્ર સાથે વાત કરી નહીં.
Verse 3
श्रीराजोवाच इन्द्रस्यानिर्वृतेर्हेतुं श्रोतुमिच्छामि भो मुने । येनासन् सुखिनो देवा हरेर्दु:खं कुतोऽभवत् ॥ ३ ॥
શ્રીરાજાએ કહ્યું—હે મુને, ઇન્દ્રની અસંતોષનું કારણ સાંભળવા ઇચ્છું છું. વૃત્રાસુરના વધથી બધા દેવો સુખી થયા, તો પછી ઇન્દ્રને દુઃખ કેમ થયું?
Verse 4
श्रीशुक उवाच वृत्रविक्रमसंविग्ना: सर्वे देवा: सहर्षिभि: । तद्वधायार्थयन्निन्द्रं नैच्छद् भीतो बृहद्वधात् ॥ ४ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—વૃત્રાસુરના અદભુત પરાક્રમથી બધા દેવો અને ઋષિઓ વ્યાકુળ થયા. તેઓ ઇન્દ્રને તેનો વધ કરવા વિનંતી કરતા, પરંતુ બ્રાહ્મણવધના ભયથી ઇન્દ્રે ઇનકાર કર્યો.
Verse 5
इन्द्र उवाच स्त्रीभूद्रुमजलैरेनो विश्वरूपवधोद्भवम् । विभक्तमनुगृह्णद्भिर्वृत्रहत्यां क्व मार्ज्म्यहम् ॥ ५ ॥
ઇન્દ્રે કહ્યું—વિશ્વરૂપનો વધ કરતાં મને ભારે પાપ લાગ્યું હતું; પરંતુ સ્ત્રીઓ, ધરતી, વૃક્ષો અને જળે કૃપા કરીને તે પાપ વહેંચી લીધું. હવે જો હું વૃત્રાસુર—બીજો એક બ્રાહ્મણ—ને મારું, તો આ પાપમાંથી હું કેવી રીતે મુક્ત થાઉં?
Verse 6
श्रीशुक उवाच ऋषयस्तदुपाकर्ण्य महेन्द्रमिदमब्रुवन् । याजयिष्याम भद्रं ते हयमेधेन मा स्म भै: ॥ ६ ॥
શ્રીશુકદેવે કહ્યું—આ સાંભળી ઋષિઓએ મહેન્દ્રને કહ્યું, “તારું કલ્યાણ થાઓ. ડરશો નહીં. અમે તારા માટે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરીશું, જેથી બ્રાહ્મણવધથી લાગતું પાપ તને સ્પર્શશે નહીં.”
Verse 7
हयमेधेन पुरुषं परमात्मानमीश्वरम् । इष्ट्वा नारायणं देवं मोक्ष्यसेऽपि जगद्वधात् ॥ ७ ॥
ઋષિઓએ કહ્યું—હે ઇન્દ્ર, અશ્વમેધ યજ્ઞ દ્વારા પરમાત્મા, પુરુષ, સર્વેશ્વર ભગવાન નારાયણને પ્રસન્ન કરવાથી જગત્-વધ જેવા મહાપાપમાંથી પણ મુક્તિ મળે; તો વૃત્રાસુર જેવા દૈત્યના વધની તો વાત જ શું!
Verse 8
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
જેણે બ્રાહ્મણ, ગાય, પિતા, માતા કે ગુરુની હત્યા કરી હોય, તે ભગવાન નારાયણના પવિત્ર નામનો જપ કરવાથી તરત જ તમામ પાપોમાંથી મુક્ત થઈ શકે છે. ચાંડાળ જેવા અન્ય પાપીઓ પણ આ રીતે મુક્ત થઈ શકે છે. અમે તમારા માટે મહાન અશ્વમેધ યજ્ઞ કરીશું. જો તમે આ રીતે ભગવાન નારાયણને પ્રસન્ન કરશો, તો તમારે ડરવાની શું જરૂર છે?
Verse 9
ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वाद: पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ८ ॥ तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९ ॥
જેણે બ્રાહ્મણ, ગાય, પિતા, માતા કે ગુરુની હત્યા કરી હોય, તે ભગવાન નારાયણના પવિત્ર નામનો જપ કરવાથી તરત જ તમામ પાપોમાંથી મુક્ત થઈ શકે છે. ચાંડાળ જેવા અન્ય પાપીઓ પણ આ રીતે મુક્ત થઈ શકે છે. અમે તમારા માટે મહાન અશ્વમેધ યજ્ઞ કરીશું. જો તમે આ રીતે ભગવાન નારાયણને પ્રસન્ન કરશો, તો તમારે ડરવાની શું જરૂર છે?
Verse 10
श्रीशुक उवाच एवं सञ्चोदितो विप्रैर्मरुत्वानहनद्रिपुम् । ब्रह्महत्या हते तस्मिन्नाससाद वृषाकपिम् ॥ १० ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: ઋષિઓના વચનોથી પ્રોત્સાહિત થઈને, ઈન્દ્રએ તેમના શત્રુ વૃત્રાસુરનો વધ કર્યો. જ્યારે તે માર્યો ગયો, ત્યારે બ્રહ્મહત્યાનું પાપ ઈન્દ્રને વળગ્યું.
Verse 11
तयेन्द्र: स्मासहत्तापं निर्वृतिर्नामुमाविशत् । ह्रीमन्तं वाच्यतां प्राप्तं सुखयन्त्यपि नो गुणा: ॥ ११ ॥
દેવતાઓની સલાહને અનુસરીને, ઈન્દ્રએ વૃત્રાસુરનો વધ કર્યો, પરંતુ આ પાપપૂર્ણ હત્યાને કારણે તેણે કષ્ટ ભોગવવું પડ્યું. જોકે અન્ય દેવતાઓ ખુશ હતા, પરંતુ ઈન્દ્રને વૃત્રાસુરના વધથી કોઈ સુખ મળ્યું નહીં. ઈન્દ્રના અન્ય સદ્ગુણો, જેમ કે સહનશીલતા અને ઐશ્વર્ય, તેમના દુઃખમાં તેમને મદદ કરી શક્યા નહીં.
Verse 12
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
ઈન્દ્રએ જોયું કે સાક્ષાત પાપ એક ચાંડાળ સ્ત્રીના રૂપમાં તેમનો પીછો કરી રહ્યું છે. તે ખૂબ જ વૃદ્ધ દેખાતી હતી અને તેના શરીરના તમામ અંગો ધ્રૂજતા હતા. ક્ષય રોગથી પીડિત હોવાને કારણે, તેનું શરીર અને વસ્ત્રો લોહીથી ખરડાયેલા હતા. માછલી જેવી અસહ્ય દુર્ગંધથી આખા રસ્તાને દૂષિત કરતી, તે ઈન્દ્રને બૂમ પાડી રહી હતી, "ઉભા રહો! ઉભા રહો!"
Verse 13
तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् । जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२ ॥ विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम् ॥ १३ ॥
ઇન્દ્રએ જોયું કે પાપમૂર્તિ ચાંડાલિનના રૂપમાં તેમનો પીછો કરી રહી છે. તે વૃદ્ધાવસ્થાથી ધ્રૂજી રહી હતી, લોહીથી ખરડાયેલી હતી અને 'ઉભા રહો! ઉભા રહો!' એમ બૂમો પાડતી હતી.
Verse 14
नभो गतो दिश: सर्वा: सहस्राक्षो विशाम्पते । प्रागुदीचीं दिशं तूर्णं प्रविष्टो नृप मानसम् ॥ १४ ॥
હે રાજા, ઇન્દ્ર પહેલા આકાશમાં ગયા, પણ ત્યાં પણ તે સ્ત્રી પાછળ હતી. છેવટે તેઓ ઝડપથી ઈશાન દિશામાં ગયા અને માનસરોવરમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 15
स आवसत्पुष्करनालतन्तू- नलब्धभोगो यदिहाग्निदूत: । वर्षाणि साहस्रमलक्षितोऽन्त: सञ्चिन्तयन् ब्रह्मवधाद्विमोक्षम् ॥ १५ ॥
બ્રહ્મહત્યાના પાપમાંથી મુક્તિ વિશે વિચારતા, ઇન્દ્ર કમળના તંતુઓમાં એક હજાર વર્ષ સુધી છુપાયેલા રહ્યા. અગ્નિ પાણીમાં પ્રવેશી ન શકતા હોવાથી તેમને યજ્ઞનો ભાગ મળ્યો નહીં.
Verse 16
तावत्त्रिणाकं नहुष: शशास विद्यातपोयोगबलानुभाव: । स सम्पदैश्वर्यमदान्धबुद्धि- र्नीतस्तिरश्चां गतिमिन्द्रपत्न्या ॥ १६ ॥
જ્યારે ઇન્દ્ર છુપાયેલા હતા, ત્યારે નહુષે પોતાના તપના બળે સ્વર્ગ પર શાસન કર્યું. પરંતુ સત્તાના મદમાં અંધ બનીને તેણે ઇન્દ્રની પત્નીની ઈચ્છા કરી અને શાપને કારણે સાપ બની ગયો.
Verse 17
ततो गतो ब्रह्मगिरोपहूत ऋतम्भरध्याननिवारिताघ: । पापस्तु दिग्देवतया हतौजा- स्तं नाभ्यभूदवितं विष्णुपत्न्या ॥ १७ ॥
ભગવાન વિષ્ણુની પત્ની લક્ષ્મીજીના રક્ષણ અને સત્યના ધ્યાનથી ઇન્દ્રનું પાપ નાશ પામ્યું. બ્રાહ્મણોએ તેમને પાછા બોલાવ્યા અને તેઓ ફરીથી તેમના પદ પર સ્થાપિત થયા.
Verse 18
तं च ब्रह्मर्षयोऽभ्येत्य हयमेधेन भारत । यथावद्दीक्षञ्चक्रु: पुरुषाराधनेन ह ॥ १८ ॥
હે ભારત! મહેન્દ્ર સ્વર્ગલોકમાં પહોંચ્યા ત્યારે બ્રહ્મર્ષિઓ તેમની પાસે આવી પરમ પુરુષની આરાધના માટે અશ્વમેધ યજ્ઞમાં તેમને યથાવત્ દીક્ષા આપી।
Verse 19
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि । अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभि: ॥ १९ ॥ स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
પછી બ્રહ્મવાદીઓ દ્વારા મહેન્દ્રે વિસ્તૃત કરેલા અશ્વમેધ યજ્ઞમાં સર્વદેવમય આત્મસ્વરૂપ પરમ પુરુષની આરાધના થતાં ઇન્દ્રના સર્વ પાપફળ શમ્યા। હે નૃપ! ત્વાષ્ટ્રવધ જેવો ભારે પાપસંચય પણ એ યજ્ઞથી ક્ષણમાં શૂન્ય થયો, જેમ સૂર્યોદયે ધુમ્મસ નાશ પામે છે।
Verse 20
अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि । अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभि: ॥ १९ ॥ स वै त्वाष्ट्रवधो भूयानपि पापचयो नृप । नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना ॥ २० ॥
પછી બ્રહ્મવાદીઓ દ્વારા મહેન્દ્રે વિસ્તૃત કરેલા અશ્વમેધ યજ્ઞમાં સર્વદેવમય આત્મસ્વરૂપ પરમ પુરુષની આરાધના થતાં ઇન્દ્રના સર્વ પાપફળ શમ્યા। હે નૃપ! ત્વાષ્ટ્રવધ જેવો ભારે પાપસંચય પણ એ યજ્ઞથી ક્ષણમાં શૂન્ય થયો, જેમ સૂર્યોદયે ધુમ્મસ નાશ પામે છે।
Verse 21
स वाजिमेधेन यथोदितेन वितायमानेन मरीचिमिश्रै: । इष्ट्वाधियज्ञं पुरुषं पुराण- मिन्द्रो महानास विधूतपाप: ॥ २१ ॥
મરીચિ વગેરે મહર્ષિઓએ શાસ્ત્રોક્ત નિયમ મુજબ વાજિમેધ (અશ્વમેધ) યજ્ઞ વિસ્તારી, અધિયજ્ઞ એવા પુરાણ પુરુષ—પરમાત્મા ભગવાનની આરાધના કરી. તેથી ઇન્દ્ર પાપમુક્ત થયો, તેણે પોતાનું મહાન પદ ફરી મેળવ્યું અને સૌએ તેને ફરી સન્માન આપ્યું।
Verse 22
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनांप्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् । भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनंमहेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वत: ॥ २२ ॥ पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधा:शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् । धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनंरिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
આ મહાખ્યાન સર્વ પાપોનું પ્રક્ષાલન કરનારું, તીર્થપદ ભગવાનનું કીર્તન કરનારું, ભક્તિનો ઉચ્છ્રય બતાવનારું, ઇન્દ્ર અને વૃત્રાસુર જેવા ભક્તજનોનું વર્ણન કરનારું, તેમજ મહેન્દ્રની પાપમુક્તિ અને દેવતાઓની વિજયકથા કહેનારું છે. તેથી વિદ્વાનોને હંમેશા આ વાંચવું અને પર્વદિને સાંભળવું-કહેવું જોઈએ. આ ધન્ય, યશદાયક, સર્વ પાપમોચક, શત્રુજયક, સર્વથા મંગલકારી અને આયુષ્યવર્ધક છે।
Verse 23
इदं महाख्यानमशेषपाप्मनांप्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् । भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनंमहेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वत: ॥ २२ ॥ पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधा:शृण्वन्त्यथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् । धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनंरिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३ ॥
આ મહાખ્યાનમાં ભગવાન નારાયણના તીર્થપદનું કીર્તન, ભક્તિસેવાની મહિમા, ઇન્દ્ર અને વૃત્રાસુર જેવા ભક્તજનોનું વર્ણન તથા ઇન્દ્રનું પાપબંધનથી મુક્ત થવું અને દૈત્યો પર વિજય—આ બધું કહેવામાં આવ્યું છે. આ પ્રસંગ સમજવાથી સર્વ પાપો ધોવાઈ જાય છે; તેથી વિદ્વાનો સદા તેનું પાઠ કરે છે અને પર્વદિને શ્રવણ-કીર્તન કરે છે. આ કથા ધન્ય, યશદાયી, સર્વપાપમોચક, શત્રુવિજયકારી, સર્વમંગલકારી અને આયુષ્યવર્ધક છે।
Frequently Asked Questions
Indra’s grief arises from brahma-hatyā: Vṛtrāsura is treated as brāhmaṇa-like due to spiritual qualification, so the act of killing—though politically necessary for cosmic order—creates severe karmic reaction. The chapter emphasizes that worldly victory does not cancel moral causality; only purification through devotion to Nārāyaṇa (supported by yajña and the holy name) can dissolve the reaction.
The pursuing caṇḍāla woman is pāpa personified—an embodied depiction of karmic reaction that relentlessly follows the doer. The imagery teaches that sin is not merely social guilt but a subtle force that attaches to action until neutralized by proper atonement aligned with devotion, especially Viṣṇu worship and nāma-smaraṇa.
Indra’s reactions diminish through strict worship of Lord Viṣṇu and divine protection associated with Lakṣmī at Mānasa-sarovara, and are finally nullified when brāhmaṇas conduct the aśvamedha-yajña to please the Supreme Lord. The text also underscores that chanting Nārāyaṇa’s name is intrinsically purifying—even for the gravest sins—when approached with genuine devotion.
Nahuṣa temporarily receives the capacity to rule heaven while Indra hides. Overpowered by opulence and pride, he makes improper advances toward Indra’s wife and is cursed by a brāhmaṇa, resulting in his fall and transformation into a serpent—illustrating how adhikāra without humility leads to degradation.