Adhyaya 11

Verse 1

श्रीशुक उवाच त एवं शंसतो धर्मं वच: पत्युरचेतस: । नैवागृह्णन्त सम्भ्रान्ता: पलायनपरा नृप ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન! દૈત્યોના સેનાપતિ વૃત્રાસુરે પોતાના સહાયકને ધર્મના સિદ્ધાંતો સમજાવ્યા; પરંતુ યુદ્ધમાંથી ભાગવા તત્પર ભયભીત દૈત્ય-નાયકો ભયથી ગભરાઈ તેની વાત સ્વીકારી શક્યા નહીં.

Verse 2

विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ द‍ृष्ट्वातप्यत सङ्‌कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥

હે રાજન! સમય અનુકૂળ મળતાં દેવતાઓએ પાછળથી હુમલો કરીને દૈત્યસેનાને છિન્નભિન્ન કરી દીધી, જાણે તેનો કોઈ નેતા જ ન હોય. પોતાના સૈનિકોની દયનીય સ્થિતિ જોઈ અસુરશ્રેષ્ઠ વૃત્રાસુર—ઇન્દ્રશત્રુ—ઘણો વ્યથિત અને ક્રોધિત થયો. તેણે બળપૂર્વક તેમને અટકાવી દેવતાઓને ઠપકો આપતાં ક્રોધમાં આ વચન કહ્યાં.

Verse 3

विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ द‍ृष्ट्वातप्यत सङ्‌कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥

હે રાજન! સમય અનુકૂળ મળતાં દેવતાઓએ પાછળથી હુમલો કરીને દૈત્યસેનાને છિન્નભિન્ન કરી દીધી, જાણે તેનો કોઈ નેતા જ ન હોય. પોતાના સૈનિકોની દયનીય સ્થિતિ જોઈ અસુરશ્રેષ્ઠ વૃત્રાસુર—ઇન્દ્રશત્રુ—ઘણો વ્યથિત અને ક્રોધિત થયો. તેણે બળપૂર્વક તેમને અટકાવી દેવતાઓને ઠપકો આપતાં ક્રોધમાં આ વચન કહ્યાં.

Verse 4

किं व उच्चरितैर्मातुर्धावद्भ‍ि: पृष्ठतो हतै: । न हि भीतवध: श्लाघ्यो न स्वर्ग्य: शूरमानिनाम् ॥ ४ ॥

હે દેવગણો! આ દૈત્યસૈનિકો વ્યર્થ જન્મ્યા છે; તેઓ માતૃદેહમાંથી મલની જેમ નીકળ્યા છે. જે ભયથી દોડી રહ્યા હોય તેમને પાછળથી મારીને શું લાભ? જે પોતાને શૂર માને તે ભયભીત શત્રુનો વધ કરતો નથી. એવો વધ ન ગૌરવદાયક છે, ન સ્વર્ગપ્રદ।

Verse 5

यदि व: प्रधने श्रद्धा सारं वा क्षुल्लका हृदि । अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद ग्राम्यसुखे स्पृहा ॥ ५ ॥

હે તુચ્છ દેવગણો! જો યુદ્ધમાં તમારા પરાક્રમમાં સાચી શ્રદ્ધા હોય, હૃદયમાં ધૈર્યનો સાર હોય અને ઇન્દ્રિયસુખની લાલસા ન હોય, તો ક્ષણમાત્ર મારી સામે ઊભા રહો।

Verse 6

एवं सुरगणान् क्रुद्धो भीषयन् वपुषा रिपून् । व्यनदत् सुमहाप्राणो येन लोका विचेतस: ॥ ६ ॥

શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: ક્રોધિત અને મહાપ્રાણ વીરો વૃત્ત્રાસુરે પોતાના સ્થૂલ અને દૃઢ દેહથી દેવગણોને ભયભીત કર્યા. તેની ગર્જનાથી લોકના જીવ ચેતનાહીન થયા।

Verse 7

तेन देवगणा: सर्वे वृत्रविस्फोटनेन वै । निपेतुर्मूर्च्छिता भूमौ यथैवाशनिना हता: ॥ ७ ॥

વૃત્ત્રાસુરના તે ભયંકર ગર્જનને સાંભળી બધા દેવગણ મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડી ગયા, જાણે વજ્રાઘાતથી ઘાયલ થયા હોય।

Verse 8

ममर्द पद्‌भ्यां सुरसैन्यमातुरं निमीलिताक्षं रणरङ्गदुर्मद: । गां कम्पयन्नुद्यतशूल ओजसा नालं वनं यूथपतिर्यथोन्मद: ॥ ८ ॥

ભયથી આંખો મીંચેલા વ્યાકુળ દેવસૈન્યને રણમંચ પર ઉન્મત્ત વૃત્ત્રાસુરે પોતાના પગથી કચડી નાંખ્યું. ત્રિશૂલ ઉંચકીને, પોતાના ઓજથી ધરતી કંપાવતો તે જાણે વનમાં ઉન્મત્ત હાથી ખોખલા વાંસને ચગદે તેમ હતો।

Verse 9

विलोक्य तं वज्रधरोऽत्यमर्षित: स्वशत्रवेऽभिद्रवते महागदाम् । चिक्षेप तामापततीं सुदु:सहां जग्राह वामेन करेण लीलया ॥ ९ ॥

વૃત્ત્રાસુરની એવી સ્થિતિ જોઈ વજ્રધારી ઇન્દ્ર અત્યંત ક્રોધિત થયો અને પોતાના શત્રુ પર પ્રતિરોધ કરવો અતિ દુષ્કર એવી મહાગદા ફેંકી. પરંતુ આવતી ગદાને વૃત્ત્રાસુરે ડાબા હાથે લીલાથી પકડી લીધી।

Verse 10

स इन्द्रशत्रु: कुपितो भृशं तया महेन्द्रवाहं गदयोरुविक्रम: । जघान कुम्भस्थल उन्नदन्मृधे तत्कर्म सर्वे समपूजयन्नृप ॥ १० ॥

હે રાજન, ઇન્દ્રના શત્રુ મહાબલી વૃત્રાસુરે અત્યંત ક્રોધિત થઈને પોતાની ગદા વડે ઇન્દ્રના હાથી (ઐરાવત) ના મસ્તક પર ભીષણ પ્રહાર કર્યો. રણભૂમિમાં ગદાના તે પ્રહારથી ભયંકર અવાજ થયો, અને બંને પક્ષના યોદ્ધાઓએ આ વીરતાપૂર્ણ કાર્યની પ્રશંસા કરી.

Verse 11

ऐरावतो वृत्रगदाभिमृष्टो विघूर्णितोऽद्रि: कुलिशाहतो यथा । अपासरद् भिन्नमुख: सहेन्द्रो मुञ्चन्नसृक् सप्तधनुर्भृशार्त: ॥ ११ ॥

જેમ વજ્રના પ્રહારથી પર્વત ધ્રૂજી ઉઠે છે, તેમ વૃત્રાસુરની ગદાના પ્રહારથી ઐરાવત હાથી ધ્રૂજી ઉઠ્યો. તેનું મુખ ફાટી ગયું અને તેમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું. અત્યંત પીડાથી વ્યાકુળ થઈને તે ઇન્દ્ર સહિત સાત ધનુષ (ચૌદ ગજ) પાછળ હટી ગયો અને પડી ગયો.

Verse 12

न सन्नवाहाय विषण्णचेतसे प्रायुङ्क्त भूय: स गदां महात्मा । इन्द्रोऽमृतस्यन्दिकराभिमर्श वीतव्यथक्षतवाहोऽवतस्थे ॥ १२ ॥

જ્યારે મહાત્મા વૃત્રાસુરે જોયું કે ઇન્દ્રનું વાહન થાકેલું અને ઘાયલ છે તથા ઇન્દ્ર ઉદાસ છે, ત્યારે તેમણે ધર્મનું પાલન કરતા ફરીથી ગદા ન મારી. આ તક લઈને ઇન્દ્રએ પોતાના અમૃતવર્ષી હાથથી હાથીને સ્પર્શ કર્યો, જેનાથી તેની પીડા અને ઘા મટી ગયા. પછી તે બંને ત્યાં ઉભા રહ્યા.

Verse 13

स तं नृपेन्द्राहवकाम्यया रिपुं वज्रायुधं भ्रातृहणं विलोक्य । स्मरंश्च तत्कर्म नृशंसमंह: शोकेन मोहेन हसञ्जगाद ॥ १३ ॥

હે રાજન, જ્યારે મહાવીર વૃત્રાસુરે પોતાના ભાઈના હત્યારા શત્રુ ઇન્દ્રને હાથમાં વજ્ર લઈને યુદ્ધની ઈચ્છાથી સામે ઉભેલો જોયો, ત્યારે તેને ઇન્દ્રનું તે ક્રૂર કર્મ યાદ આવ્યું. ઇન્દ્રના પાપપૂર્ણ કૃત્યોને યાદ કરીને તે શોક અને મોહથી ઘેરાઈ ગયો અને વ્યંગાત્મક રીતે હસતા હસતા બોલ્યો.

Verse 14

श्रीवृत्र उवाच दिष्ट्या भवान् मे समवस्थितो रिपु- र्यो ब्रह्महा गुरुहा भ्रातृहा च । दिष्ट्यानृणोऽद्याहमसत्तम त्वया मच्छूलनिर्भिन्नद‍ृषद्‌धृदाचिरात् ॥ १४ ॥

શ્રી વૃત્રાસુરે કહ્યું: જે બ્રાહ્મણનો હત્યારો છે, જે ગુરુનો હત્યારો છે - અને ખરેખર, જેણે મારા ભાઈને માર્યો છે - તે હવે મારા સદભાગ્યે મારા શત્રુ તરીકે મારી સામે ઉભો છે. હે નરાધમ, આજે હું મારા ત્રિશૂળથી તારા પથ્થર જેવા હૃદયને વીંધીને મારા ભાઈના ઋણમાંથી મુક્ત થઈશ.

Verse 15

यो नोऽग्रजस्यात्मविदो द्विजाते- र्गुरोरपापस्य च दीक्षितस्य । विश्रभ्य खड्‍गेन शिरांस्यवृश्चत् पशोरिवाकरुण: स्वर्गकाम: ॥ १५ ॥

માત્ર સ્વર્ગના સુખ માટે, તમે મારા મોટા ભાઈ, આત્મજ્ઞાની, નિષ્પાપ બ્રાહ્મણ અને તમારા ગુરુની હત્યા કરી. પશુની જેમ તમે નિર્દયતાથી તેમના મસ્તક છેદી નાખ્યા.

Verse 16

श्रीह्रीदयाकीर्तिभिरुज्झितं त्वां स्वकर्मणा पुरुषादैश्च गर्ह्यम् । कृच्छ्रेण मच्छूलविभिन्नदेह- मस्पृष्टवह्निं समदन्ति गृध्रा: ॥ १६ ॥

હે ઇન્દ્ર, તમે લજ્જા, દયા, કીર્તિ અને સદભાગ્યથી રહિત છો. તમારા કર્મોને કારણે રાક્ષસો પણ તમારી નિંદા કરે છે. હવે હું મારા ત્રિશૂળથી તમારા શરીરને વીંધી નાખીશ, અને ગીધ તમારા શરીરને ખાશે.

Verse 17

अन्येऽनु ये त्वेह नृशंसमज्ञा यदुद्यतास्त्रा: प्रहरन्ति मह्यम् । तैर्भूतनाथान् सगणान् निशात त्रिशूलनिर्भिन्नगलैर्यजामि ॥ १७ ॥

તમે સ્વભાવે ક્રૂર છો. જો અન્ય દેવતાઓ પણ અજ્ઞાનવશ તમારું અનુસરણ કરીને મારા પર આક્રમણ કરશે, તો હું મારા તીક્ષ્ણ ત્રિશૂળથી તેમના મસ્તક છેદી નાખીશ અને ભૈરવ તથા ભૂતગણોને બલિ ચઢાવીશ.

Verse 18

अथो हरे मे कुलिशेन वीर हर्ता प्रमथ्यैव शिरो यदीह । तत्रानृणो भूतबलिं विधाय मनस्विनां पादरज: प्रपत्स्ये ॥ १८ ॥

પરંતુ હે વીર ઇન્દ્ર! જો તમે તમારા વજ્રથી મારું મસ્તક કાપી નાખશો, તો હું કર્મ-બંધનથી મુક્ત થઈને નારદ મુનિ જેવા મહાપુરુષોની ચરણ-રજ પામીશ.

Verse 19

सुरेश कस्मान्न हिनोषि वज्रं पुर: स्थिते वैरिणि मय्यमोघम् । मा संशयिष्ठा न गदेव वज्र: स्यान्निष्फल: कृपणार्थेव याच्ञा ॥ १९ ॥

હે સુરેશ! હું તમારો શત્રુ તમારી સામે ઊભો છું, છતાં તમે મારા પર તમારું અમોઘ વજ્ર કેમ નથી ચલાવતા? શંકા ન કરો, કંજૂસ પાસે યાચનાની જેમ તમારી ગદા નિષ્ફળ ગઈ, પણ વજ્ર નિષ્ફળ નહીં જાય.

Verse 20

नन्वेष वज्रस्तव शक्र तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा च तेजित: । तेनैव शत्रुं जहि विष्णुयन्त्रितो यतो हरिर्विजय: श्रीर्गुणास्तत: ॥ २० ॥

હે શક્ર! મને મારવા માટે તું જે વજ્ર ધારણ કરે છે, તે શ્રીહરિ વિષ્ણુના તેજથી અને દધીચિના તપોબળથી તેજિત થયું છે. વિષ્ણુની આજ્ઞાથી પ્રેરિત થઈ તું એ જ વજ્રથી શત્રુનો સંહાર કર; હરિ તારા પક્ષે છે, તેથી તારો વિજય, ઐશ્વર્ય અને સદ્ગુણો નિશ્ચિત છે.

Verse 21

अहं समाधाय मनो यथाह न: सङ्कर्षणस्तच्चरणारविन्दे । त्वद्वज्ररंहोलुलितग्राम्यपाशो गतिं मुनेर्याम्यपविद्धलोक: ॥ २१ ॥

તારા વજ્રના પ્રચંડ વેગથી મારું ભૌતિક બંધન તૂટી જશે; હું આ દેહ અને ઇચ્છાઓથી ભરેલા આ લોકને ત્યજી દઈશ. શ્રીસંકર્ષણના ચરણકમળોમાં મન સ્થિર કરીને, તેમણે જેમ કહ્યું છે તેમ, હું નારદ મુનિ જેવા મહર્ષિઓની ગતિ પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 22

पुंसां किलैकान्तधियां स्वकानां या: सम्पदो दिवि भूमौ रसायाम् । न राति यद्‌द्वेष उद्वेग आधि- र्मद: कलिर्व्यसनं सम्प्रयास: ॥ २२ ॥

જે લોકો એકાંતભાવે પરમ પુરુષના ચરણકમળોમાં શરણ લઈ સદા તેનું સ્મરણ કરે છે, તેમને પ્રભુ પોતાના સેવક તરીકે સ્વીકારી લે છે. પરંતુ સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને પાતાળની ચમકદાર સંપત્તિ પ્રભુ એવા ભક્તોને આપતા નથી; કારણ કે આ ભોગ-ઐશ્વર્યથી દ્વેષ, ચિંતા, માનસિક વ્યથા, અહંકાર, કલહ, આપત્તિ અને ભારે પ્રયત્ન વધે છે, અને ગુમાવતાં મહાદુઃખ થાય છે.

Verse 23

त्रैवर्गिकायासविघातमस्मत्- पतिर्विधत्ते पुरुषस्य शक्र । ततोऽनुमेयो भगवत्प्रसादो यो दुर्लभोऽकिञ्चनगोचरोऽन्यै: ॥ २३ ॥

હે શક્ર! અમારા સ્વામી ભગવાન પોતાના ભક્તોને ધર્મ, અર્થ અને કામ માટે નિષ્ફળ પરિશ્રમ કરવાથી અટકાવે છે. તેથી ભગવાનની કૃપા કેટલી દયાળુ છે તે સમજાય છે. એવી કૃપા માત્ર નિષ્કામ, અકિંચન ભક્તોને જ મળે છે; ભૌતિક લાભ ઇચ્છનારને નહીં.

Verse 24

अहं हरे तव पादैकमूल- दासानुदासो भवितास्मि भूय: । मन: स्मरेतासुपतेर्गुणांस्ते गृणीत वाक् कर्म करोतु काय: ॥ २४ ॥

હે હરિ! જે માત્ર તારા ચરણકમળોમાં આશ્રય લે છે એવા શાશ્વત સેવકોના પણ દાસનો દાસ હું ફરી બની શકીશ શું? હે પ્રાણનાથ! મને ફરી તેમનો સેવક બનાવ, જેથી મારું મન સદા તારા દિવ્ય ગુણોનું સ્મરણ કરે, મારી વાણી તેમનું ગાન કરે અને મારું શરીર પ્રેમપૂર્વક તારી સેવામાં લાગેલું રહે.

Verse 25

न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जस त्वा विरहय्य काङ्‌क्षे ॥ २५ ॥

હે પ્રભુ! મને સ્વર્ગલોક, બ્રહ્મલોક, સર્વભૌમ રાજ્ય કે પાતાળાધિપત્ય નથી જોઈએ. યોગસિદ્ધિઓ પણ નહીં, અને જો તમારા કમળચરણો છોડવા પડે તો મોક્ષ પણ નહીં.

Verse 26

अजातपक्षा इव मातरं खगा: स्तन्यं यथा वत्सतरा: क्षुधार्ता: । प्रियं प्रियेव व्युषितं विषण्णा मनोऽरविन्दाक्ष दिद‍ृक्षते त्वाम् ॥ २६ ॥

હે કમળનેત્ર પ્રભુ! જેમ પાંખો ન ઊગેલા પંખીના બચ્ચાં માતાની રાહ જુએ છે, જેમ ભૂખ્યા વાછરડા દૂધ પીવાના સમય માટે તરસે છે, અને જેમ વિરહિણી પત્ની દૂર ગયેલા પ્રિયને ઝંખે છે—તેમ મારું મન તમને દર્શન કરી તમારી પ્રત્યક્ષ સેવા કરવા આતુર છે.

Verse 27

ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यं संसारचक्रे भ्रमत: स्वकर्मभि: । त्वन्माययात्मात्मजदारगेहे- ष्वासक्तचित्तस्य न नाथ भूयात् ॥ २७ ॥

હે નાથ! મારા કર્મોના કારણે હું સંસારચક્રમાં ભટકી રહ્યો છું. તેથી મને તમારા પુણ્યવાન અને પ્રબુદ્ધ ભક્તોની સંગતમાં મિત્રતા જ જોઈએ. તમારી બાહ્ય માયાથી મારું ચિત્ત દેહ, પત્ની, સંતાન અને ઘરમાં આસક્ત છે; હવે તે આસક્તિ ન રહે—મારું મન અને ચેતના સર્વે માત્ર તમારામાં જ બંધાય.