Adhyaya 26

Verse 1

राजोवाच महर्ष एतद्वैचित्र्यं लोकस्य कथमिति ॥ १ ॥

રાજા પરીક્ષિત બોલ્યા—હે મહર્ષિ, જીવોની આ વિવિધ સ્થિતિ કેવી રીતે થાય છે? કૃપા કરીને કહો।

Verse 2

ऋषिरुवाच त्रिगुणत्वात्कर्तु: श्रद्धया कर्मगतय: पृथग्विधा: सर्वा एव सर्वस्य तारतम्येन भवन्ति ॥ २ ॥

ઋષિ બોલ્યા—હે રાજન, કર્તા પર ત્રિગુણનો પ્રભાવ અને જેવી શ્રદ્ધા તેવી કર્મગતિ ભિન્ન ભિન્ન થાય છે; ફળ પણ ગુણોના તારતમ્યથી જુદાં પડે છે।

Verse 3

अथेदानीं प्रतिषिद्धलक्षणस्याधर्मस्य तथैव कर्तु: श्रद्धाया वैसाद‍ृश्यात्कर्मफलं विसद‍ृशं भवति या ह्यनाद्यविद्यया कृतकामानां तत्परिणामलक्षणा: सृतय: सहस्रश: प्रवृत्तास्तासां प्राचुर्येणानुवर्णयिष्याम: ॥ ३ ॥

હવે નિષિદ્ધ લક્ષણવાળા અધર્મમાં પણ કર્તાની શ્રદ્ધાના વૈસાદૃશ્યથી કર્મફળ જુદું જુદું થાય છે। અનાદિ અવિદ્યાથી કામનાઓમાં બંધાયેલા જીવો માટે તેના પરિણામરૂપ હજારો નરકમાર્ગો પ્રવર્તે છે; હું શક્ય તેટલું વર્ણન કરીશ।

Verse 4

राजोवाच नरका नाम भगवन्किं देशविशेषा अथवा बहिस्त्रिलोक्या आहोस्विदन्तराल इति ॥ ४ ॥

રાજા બોલ્યા—હે ભગવન, નરકો શું કોઈ વિશેષ પ્રદેશમાં છે? કે ત્રિલોકની બહાર છે? અથવા મધ્યના અંતરાળમાં છે?

Verse 5

ऋषिरुवाच अन्तराल एव त्रिजगत्यास्तु दिशि दक्षिणस्यामधस्ताद्भ‍ूमेरुपरिष्टाच्च जलाद्यस्यामग्निष्वात्तादय: पितृगणा दिशि स्वानां गोत्राणां परमेण समाधिना सत्या एवाशिष आशासाना निवसन्ति ॥ ५ ॥

ઋષિ બોલ્યા—બધા નરકલોકો ત્રિજગતના મધ્ય અંતરાળમાં, દક્ષિણ દિશામાં, ભૂમંડળની નીચે અને ગર્ભોદક સમુદ્રના જળથી થોડા ઉપર સ્થિત છે। આ જ પ્રદેશમાં પિતૃલોક પણ છે; અગ્નિષ્વાત્ત વગેરે પિતૃગણ પરમ સમાધિમાં ભગવાન પર ધ્યાન કરીને પોતાના ગોત્રોના કલ્યાણ માટે સદા સત્ય આશીર્વાદ ઇચ્છતા નિવાસ કરે છે।

Verse 6

यत्र ह वाव भगवान् पितृराजो वैवस्वत: स्वविषयं प्रापितेषु स्वपुरुषैर्जन्तुषु सम्परेतेषु यथाकर्मावद्यं दोषमेवानुल्लङ्घितभगवच्छासन: सगणो दमं धारयति ॥ ६ ॥

પિતૃઓના રાજા યમરાજ, જે સૂર્યદેવના અત્યંત શક્તિશાળી પુત્ર છે, તે પિતૃલોકમાં નિવાસ કરે છે. ભગવાનના નિયમોનું પાલન કરતા, તેઓ પોતાના યમદૂતો દ્વારા પાપી જીવોને મૃત્યુ પછી તરત જ પોતાની પાસે બોલાવે છે અને તેમના પાપકર્મો અનુસાર યોગ્ય દંડ આપવા માટે વિવિધ નરકોમાં મોકલે છે.

Verse 7

तत्र हैके नरकानेकविंशतिं गणयन्ति अथ तांस्ते राजन्नामरूपलक्षणतोऽनुक्रमिष्यामस्तामिस्रोऽन्धतामिस्रो रौरवो महारौरव: कुम्भीपाक: कालसूत्रमसिपत्रवनं सूकरमुखमन्धकूप: कृमिभोजन: सन्दंशस्तप्तसूर्मिर्वज्रकण्टकशाल्मली वैतरणी पूयोद: प्राणरोधो विशसनं लालाभक्ष: सारमेयादनमवीचिरय:पानमिति । किञ्च क्षारकर्दमो रक्षोगणभोजन: शूलप्रोतो दन्दशूकोऽवटनिरोधन: पर्यावर्तन: सूचीमुखमित्यष्टाविंशतिर्नरका विविधयातनाभूमय: ॥ ७ ॥

કેટલાક વિદ્વાનો કહે છે કે કુલ એકવીસ નરક છે, અને કેટલાક કહે છે કે અઠ્ઠાવીસ છે. હે રાજા, હું તેમના નામ, સ્વરૂપ અને લક્ષણો અનુસાર વર્ણન કરીશ. નરકોના નામ આ પ્રમાણે છે: તામિસ્ર, અંધતામિસ્ર, રૌરવ, મહારૌરવ, કુંભીપાક, કાલસૂત્ર, અસિપત્રવન, સૂકરમુખ, અંધકૂપ, કૃમિભોજન, સંદંશ, તપ્તસૂર્મિ, વજ્રકંટક-શાલ્મલી, વૈતરણી, પૂયોદ, પ્રાણરોધ, વિશસન, લાલાભક્ષ, સારમેયાદન, અવીચિ, અયઃપાન, ક્ષારકર્દમ, રક્ષોગણ-ભોજન, શૂલપ્રોત, દંદશૂક, અવટ-નિરોધન, પર્યાવર્તન અને સૂચીમુખ. આ બધા સ્થાનો જીવોને દંડ આપવા માટે છે.

Verse 8

तत्र यस्तु परवित्तापत्यकलत्राण्यपहरति स हि कालपाशबद्धो यमपुरुषैरतिभयानकैस्तामिस्रे नरके बलान्निपात्यते अनशनानुदपानदण्डताडनसन्तर्जनादिभिर्यातनाभिर्यात्यमानो जन्तुर्यत्र कश्मलमासादित एकदैव मूर्च्छामुपयाति तामिस्रप्राये ॥ ८ ॥

હે રાજા, જે વ્યક્તિ બીજાની પત્ની, બાળકો કે ધનનું અપહરણ કરે છે, તેને મૃત્યુ સમયે ભયાનક યમદૂતો કાળપાશથી બાંધી લે છે અને બળપૂર્વક 'તામિસ્ર' નામના નરકમાં ફેંકી દે છે. આ ઘોર અંધકારમય નરકમાં તેને અન્ન-જળ આપવામાં આવતું નથી, અને યમદૂતો તેને લાકડીઓથી મારે છે તથા ધમકાવે છે. આ ભીષણ યાતનાથી તે ક્યારેક મૂર્છિત થઈ જાય છે.

Verse 9

एवमेवान्धतामिस्रे यस्तु वञ्चयित्वा पुरुषं दारादीनुपयुङ्क्ते यत्र शरीरी निपात्यमानो यातनास्थो वेदनया नष्टमतिर्नष्टद‍ृष्टिश्च भवति यथा वनस्पतिर्वृश्‍च्यमानमूलस्तस्मादन्धतामिस्रं तमुपदिशन्ति ॥ ९ ॥

જે વ્યક્તિ બીજા પુરુષને છેતરીને તેની પત્ની અને બાળકોનો ભોગવટો કરે છે, તેની ગતિ 'અંધતામિસ્ર' નામના નરકમાં થાય છે. ત્યાં તેની દશા બરાબર એવી જ હોય છે જેવી કોઈ વૃક્ષને મૂળમાંથી કાપવામાં આવી રહ્યું હોય. અંધતામિસ્ર પહોંચતા પહેલા જ પાપી જીવને અનેક પ્રકારના ઘોર કષ્ટ આપવામાં આવે છે. આ કષ્ટ એટલા અસહ્ય હોય છે કે તેની બુદ્ધિ અને દ્રષ્ટિ નષ્ટ થઈ જાય છે. આ કારણે જ વિદ્વાન ઋષિઓ આ નરકને અંધતામિસ્ર કહે છે.

Verse 10

यस्त्विह वा एतदहमिति ममेदमिति भूतद्रोहेण केवलं स्वकुटुम्बमेवानुदिनं प्रपुष्णाति स तदिह विहाय स्वयमेव तदशुभेन रौरवे निपतति ॥ १० ॥

જે વ્યક્તિ પોતાના શરીરને જ આત્મા માને છે અને 'હું આ શરીર છું' તથા 'આ બધું મારું છે' તેવા ભાવમાં રહે છે, તે પોતાના અને પોતાના પરિવારના ભરણપોષણ માટે રાત-દિવસ સખત મહેનત કરે છે. પોતાના અને પરિવારના પાલન માટે તે અન્ય જીવો પ્રત્યે હિંસા પણ કરી શકે છે. મૃત્યુ સમયે આવી વ્યક્તિએ પોતાનું શરીર અને પરિવાર બધું છોડવું પડે છે, અને અન્ય પ્રાણીઓ પ્રત્યેના દ્વેષના પાપને કારણે તેને 'રૌરવ' નામના નરકમાં પડવું પડે છે.

Verse 11

ये त्विह यथैवामुना विहिंसिता जन्तव: परत्र यमयातनामुपगतं त एव रुरवो भूत्वा तथा तमेव विहिंसन्ति तस्माद्रौरवमित्याहू रुरुरिति सर्पादतिक्रूरसत्त्वस्यापदेश: ॥ ११ ॥

જે વ્યક્તિ આ જીવનમાં ઈર્ષ્યાથી અનેક જીવોને હિંસા પહોંચાડે છે, તે મૃત્યુ પછી યમરાજના નરકમાં લઈ જવાય છે. જેમને તેણે દુઃખ આપ્યું હતું, તે જ ત્યાં ‘રુરૂ’ નામના પ્રાણી બની તેને અત્યંત પીડા આપે છે; તેથી તે નરકને ‘રૌરવ’ કહે છે. રૂરૂ સર્પ કરતાં પણ વધુ ક્રૂર અને દ્વેષી માનવામાં આવે છે.

Verse 12

एवमेव महारौरवो यत्र निपतितं पुरुषं क्रव्यादा नाम रुरवस्तं क्रव्येण घातयन्ति य: केवलं देहम्भर: ॥ १२ ॥

એ જ રીતે ‘મહારૌરવ’ નામના નરકમાં તે પુરુષ પડે છે, જે માત્ર પોતાના દેહપોષણ માટે બીજાને દુઃખ આપે છે. ત્યાં ‘ક્રવ્યાદ’ કહેવાતા રૂરૂ પ્રાણી તેને ત્રાસ આપે છે અને તેનું માંસ ભક્ષે છે.

Verse 13

यस्त्विह वा उग्र: पशून् पक्षिणो वा प्राणत उपरन्धयति तमपकरुणं पुरुषादैरपि विगर्हितममुत्र यमानुचरा: कुम्भीपाके तप्ततैले उपरन्धयन्ति ॥ १३ ॥

જે અહીં દેહપોષણ અને જિહ્વાતૃપ્તિ માટે ક્રૂર બની પશુઓ કે પક્ષીઓને જીવતા જ રાંધે છે, એવો નિર્દય માણસ માનવભક્ષકો દ્વારા પણ નિંદિત છે. પરલોકમાં યમદૂત તેને ‘કુંભીપાક’ નરકમાં લઈ જઈ ઉકળતા તેલમાં રાંધે છે.

Verse 14

यस्त्विह ब्रह्मध्रुक स कालसूत्रसंज्ञके नरके अयुतयोजनपरिमण्डले ताम्रमये तप्तखले उपर्यधस्तादग्‍न्‍यर्काभ्यामतितप्यमानेऽभिनिवेशित: क्षुत्पिपासाभ्यां च दह्यमानान्तर्बहि:शरीर आस्ते शेते चेष्टतेऽवतिष्ठति परिधावति च यावन्ति पशुरोमाणि तावद्वर्षसहस्राणि ॥ १४ ॥

જે બ્રાહ્મણહંતક છે, તેને ‘કાલસૂત્ર’ નામના નરકમાં નાખવામાં આવે છે. તે નરક તાંબાનો બનેલો છે અને અયુત-યોજન પરિમાણનો છે; નીચે અગ્નિ અને ઉપર તપતો સૂર્ય—બન્ને તરફથી તે અત્યંત તપે છે. ત્યાં તે ભૂખ-તરસથી અંદરથી અને અગ્નિ-સૂર્યના તાપથી બહારથી બળે છે; તેથી ક્યારેક સૂઈ જાય, ક્યારેક બેસે, ક્યારેક ઊભો રહે અને ક્યારેક દોડે. પશુના શરીરમાં જેટલા વાળ હોય તેટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી તેને આ યાતના ભોગવવી પડે છે.

Verse 15

यस्त्विह वै निजवेदपथादनापद्यपगत: पाखण्डं चोपगतस्तमसिपत्रवनं प्रवेश्य कशया प्रहरन्ति तत्र हासावितस्ततो धावमान उभयतोधारैस्तालवनासिपत्रैश्छिद्यमानसर्वाङ्गो हा हतोऽस्मीति परमया वेदनया मूर्च्छित: पदे पदे निपतति स्वधर्महा पाखण्डानुगतं फलं भुङ्क्ते ॥ १५ ॥

જે વ્યક્તિ કોઈ આપત્તિ ન હોવા છતાં પોતાના વૈદિક માર્ગથી ભટકી પાખંડમાં પ્રવેશે છે, તેને યમરાજના સેવકો ‘અસિપત્રવન’ નરકમાં લઈ જઈ ચાબુકથી મારે છે. તે અસહ્ય પીડાથી દોડે છે, પરંતુ ચારે બાજુ તાળવૃક્ષોના તલવારધાર જેવા પાંદડાં તેના સર્વ અંગ કાપે છે. ‘હાય, હું મારાયો!’ એમ કહી તે તીવ્ર વેદનાથી મૂર્છિત થઈ પગલે પગલે પડી જાય છે. સ્વધર્મનો નાશ કરનાર પાખંડી આ જ ફળ ભોગવે છે.

Verse 16

यस्त्विह वै राजा राजपुरुषो वा अदण्ड्ये दण्डं प्रणयति ब्राह्मणे वा शरीरदण्डं स पापीयान्नरकेऽमुत्र सूकरमुखे निपतति तत्रातिबलैर्विनिष्पिष्यमाणावयवो यथैवेहेक्षुखण्ड आर्तस्वरेण स्वनयन् क्‍वचिन्मूर्च्छित: कश्मलमुपगतो यथैवेहाद‍ृष्टदोषा उपरुद्धा: ॥ १६ ॥

જે રાજા અથવા રાજપુરુષ નિર્દોષ વ્યક્તિને દંડ આપે છે અથવા બ્રાહ્મણને શારીરિક દંડ આપે છે, તે આવતા જન્મમાં સૂકરમુખ નરકમાં પડે છે. ત્યાં તેને શેરડીની જેમ પીલવામાં આવે છે.

Verse 17

यस्त्विह वै भूतानामीश्वरोपकल्पितवृत्तीनामविविक्तपरव्यथानां स्वयं पुरुषोपकल्पितवृत्तिर्विविक्तपरव्यथो व्यथामाचरति स परत्रान्धकूपे तदभिद्रोहेण निपतति तत्र हासौ तैर्जन्तुभि: पशुमृगपक्षिसरीसृपैर्मशकयूकामत्कुणमक्षिकादिभिर्ये के चाभिद्रुग्धास्तै: सर्वतोऽभिद्रुह्यमाणस्तमसि विहतनिद्रानिर्वृतिरलब्धावस्थान: परिक्रामति यथा कुशरीरे जीव: ॥ १७ ॥

જે મનુષ્ય જ્ઞાન હોવા છતાં અજ્ઞાન જીવોને સતાવે છે, તે અંધકૂપ નરકમાં પડે છે. ત્યાં પશુ, પક્ષી અને જીવજંતુઓ તેને ચારે બાજુથી કરડે છે, જેથી તે ઊંઘી શકતો નથી.

Verse 18

यस्त्विह वा असंविभज्याश्नाति यत्किञ्चनोपनतमनिर्मितपञ्चयज्ञो वायससंस्तुत: स परत्र कृमिभोजने नरकाधमे निपतति तत्र शतसहस्रयोजने कृमिकुण्डे कृमिभूत: स्वयं कृमिभिरेव भक्ष्यमाण: कृमिभोजनो यावत्तदप्रत्ताप्रहूतादोऽनिर्वेशमात्मानं यातयते ॥ १८ ॥

જે વ્યક્તિ અતિથિઓને ભોજન વહેંચ્યા વિના પોતે જ ખાય છે, તે કાગડા સમાન છે. મૃત્યુ પછી તે કૃમિભોજન નરકમાં પડે છે, જ્યાં તે કીડો બનીને અન્ય કીડાઓને ખાય છે.

Verse 19

यस्त्विह वै स्तेयेन बलाद्वा हिरण्यरत्नादीनि ब्राह्मणस्य वापहरत्यन्यस्य वानापदि पुरुषस्तममुत्र राजन् यमपुरुषा अयस्मयैरग्निपिण्डै: सन्दंशैस्त्वचि निष्कुषन्ति ॥ १९ ॥

હે રાજા, જે વ્યક્તિ આપત્તિ વિના બ્રાહ્મણ અથવા અન્યનું સોનું ચોરે છે, તેને સંદંશ નરકમાં ગરમ લોખંડના સાણસીઓથી ચામડી ઉતરડીને સજા આપવામાં આવે છે.

Verse 20

यस्त्विह वा अगम्यां स्त्रियमगम्यं वा पुरुषं योषिदभिगच्छति तावमुत्र कशया ताडयन्तस्तिग्मया सूर्म्या लोहमय्या पुरुषमालिङ्गयन्ति स्त्रियं च पुरुषरूपया सूर्म्या ॥ २० ॥

જે સ્ત્રી કે પુરુષ અવૈધ જાતીય સંબંધ બાંધે છે, તેમને તપ્તસૂર્મિ નરકમાં ચાબુકથી મારવામાં આવે છે. પુરુષે ગરમ લોખંડની સ્ત્રી મૂર્તિને અને સ્ત્રીએ ગરમ લોખંડની પુરુષ મૂર્તિને આલિંગન કરવું પડે છે.

Verse 21

यस्त्विह वै सर्वाभिगमस्तममुत्र निरये वर्तमानं वज्रकण्टकशाल्मलीमारोप्य निष्कर्षन्ति ॥ २१ ॥

જે વ્યક્તિ આ લોકમાં અવિચારી જાતીય સંબંધો બાંધે છે, તેને મૃત્યુ પછી 'વજ્રકંટક-શાલ્મલી' નરકમાં લઈ જવામાં આવે છે. ત્યાં યમદૂતો તેને વજ્ર જેવા કાંટાવાળા શીમળાના ઝાડ પર ચડાવીને નીચે ખેંચે છે, જેથી તેનું શરીર ચીરાઈ જાય છે.

Verse 22

ये त्विह वै राजन्या राजपुरुषा वा अपाखण्डा धर्मसेतून् भिन्दन्ति ते सम्परेत्य वैतरण्यां निपतन्ति भिन्नमर्यादास्तस्यां निरयपरिखाभूतायां नद्यां यादोगणैरितस्ततो भक्ष्यमाणा आत्मना न वियुज्यमानाश्चासुभिरुह्यमाना: स्वाघेन कर्मपाकमनुस्मरन्तो विण्मूत्रपूयशोणितकेशनखास्थिमेदोमांसवसावाहिन्यामुपतप्यन्ते ॥ २२ ॥

જે વ્યક્તિ રાજવી કુટુંબ કે સરકારી હોદ્દા પર હોવા છતાં ધર્મનું પાલન કરતી નથી, તે મૃત્યુ પછી 'વૈતરણી' નદીમાં પડે છે. મળ, મૂત્ર અને લોહીથી ભરેલી આ નદીમાં જળચર પ્રાણીઓ તેને કરડે છે, અને તે પોતાના પાપોને યાદ કરીને ત્યાં પીડાય છે.

Verse 23

ये त्विह वै वृषलीपतयो नष्टशौचाचारनियमास्त्यक्तलज्जा: पशुचर्यां चरन्ति ते चापि प्रेत्य पूयविण्मूत्रश्लेष्ममलापूर्णार्णवे निपतन्ति तदेवातिबीभत्सितमश्नन्ति ॥ २३ ॥

જે નિર્લજ્જ લોકો શૂદ્ર સ્ત્રીઓના પતિ બનીને પશુ જેવું જીવન જીવે છે, તેઓ મૃત્યુ પછી 'પૂયોદ' નરકમાં પડે છે. પરુ, મળ, મૂત્ર અને કફથી ભરેલા સમુદ્રમાં તેમને તે જ ઘૃણાસ્પદ વસ્તુઓ ખાવી પડે છે.

Verse 24

ये त्विह वै श्वगर्दभपतयो ब्राह्मणादयो मृगयाविहारा अतीर्थे च मृगान्निघ्नन्ति तानपि सम्परेताँल्लक्ष्यभूतान् यमपुरुषा इषुभिर्विध्यन्ति ॥ २४ ॥

જો ઉચ્ચ વર્ણનો કોઈ વ્યક્તિ કૂતરા કે ગધેડા સાથે રાખીને અકારણ શિકાર કરે છે, તો તેને મૃત્યુ પછી 'પ્રાણરોધ' નરકમાં નાખવામાં આવે છે. ત્યાં યમદૂતો તેને નિશાન બનાવીને તીરોથી વીંધે છે.

Verse 25

ये त्विह वै दाम्भिका दम्भयज्ञेषु पशून् विशसन्ति तानमुष्मिँल्लोके वैशसे नरके पतितान्निरयपतयो यातयित्वा विशसन्ति ॥ २५ ॥

જે દંભી લોકો માત્ર પ્રતિષ્ઠા માટે યજ્ઞોમાં પશુઓની બલિ આપે છે, તેઓ મૃત્યુ પછી 'વિશસન' નરકમાં પડે છે. ત્યાં યમદૂતો તેમને અસહ્ય પીડા આપીને મારી નાખે છે.

Verse 26

यस्त्विह वै सवर्णां भार्यां द्विजो रेत: पाययति काममोहितस्तं पापकृतममुत्र रेत:कुल्यायां पातयित्वा रेत: सम्पाययन्ति ॥ २६ ॥

જો કોઈ દ્વિજ (બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કે વૈશ્ય) કામવાસનાથી અંધ થઈને પોતાની પત્નીને વીર્યપાન કરાવે છે, તો મૃત્યુ પછી તેને 'લાલાભક્ષ' નામના નરકમાં નાખવામાં આવે છે. ત્યાં તેને વીર્યની નદીમાં ફેંકીને વીર્ય પીવા માટે મજબૂર કરવામાં આવે છે.

Verse 27

ये त्विह वै दस्यवोऽग्निदा गरदा ग्रामान् सार्थान् वा विलुम्पन्ति राजानो राजभटा वा तांश्चापि हि परेत्य यमदूता वज्रदंष्ट्रा: श्वान: सप्तशतानि विंशतिश्च सरभसं खादन्ति ॥ २७ ॥

આ જગતમાં જે લોકો લૂંટારા બનીને બીજાના ઘરોમાં આગ લગાડે છે કે ઝેર આપે છે, અથવા જે રાજા કે અધિકારીઓ વેપારીઓને લૂંટે છે, મૃત્યુ પછી યમદૂતો તેમને 'સારમેયાદન' નરકમાં નાખે છે. ત્યાં વજ્ર જેવા દાંતવાળા ૭૨૦ કૂતરાઓ તેમને ફાડી ખાય છે.

Verse 28

यस्त्विह वा अनृतं वदति साक्ष्ये द्रव्यविनिमये दाने वा कथञ्चित्स वै प्रेत्य नरकेऽवीचिमत्यध:शिरा निरवकाशे योजनशतोच्छ्रायाद् गिरिमूर्ध्न: सम्पात्यते यत्र जलमिव स्थलमश्मपृष्ठमवभासते तदवीचिमत्तिलशो विशीर्यमाणशरीरो न म्रियमाण: पुनरारोपितो निपतति ॥ २८ ॥

જે વ્યક્તિ ખોટી સાક્ષી આપે છે કે વેપાર અને દાનમાં જૂઠું બોલે છે, તેને મૃત્યુ પછી 'અવીચિમાન' નરકમાં ૮૦૦ માઈલ ઊંચા પર્વત પરથી નીચે ફેંકવામાં આવે છે. પથરાળ જમીન પર પડીને તેનું શરીર ચૂરેચૂરા થઈ જાય છે, પણ તે મરતો નથી અને વારંવાર યાતના ભોગવે છે.

Verse 29

यस्त्विह वै विप्रो राजन्यो वैश्यो वा सोमपीथस्तत्कलत्रं वा सुरां व्रतस्थोऽपि वा पिबति प्रमादतस्तेषां निरयं नीतानामुरसि पदाऽऽक्रम्यास्ये वह्निना द्रवमाणं कार्ष्णायसं निषिञ्चन्ति ॥ २९ ॥

જો કોઈ બ્રાહ્મણ કે તેની પત્ની દારૂ પીવે છે, અથવા ક્ષત્રિય, વૈશ્ય કે વ્રતધારી સોમરસ પીવે છે, તો તેમને 'અયઃપાન' નરકમાં લઈ જવામાં આવે છે. ત્યાં યમદૂતો તેમની છાતી પર પગ મૂકીને તેમના મોઢામાં પીગળેલું ગરમ લોખંડ રેડે છે.

Verse 30

अथ च यस्त्विह वा आत्मसम्भावनेन स्वयमधमो जन्मतपोविद्याचारवर्णाश्रमवतो वरीयसो न बहु मन्येत स मृतक एव मृत्वा क्षारकर्दमे निरयेऽवाक्‌शिरा निपातितो दुरन्ता यातना ह्यश्नुते ॥ ३० ॥

જે નીચ વ્યક્તિ ખોટા અહંકારથી પોતાને મહાન માનીને જન્મ, તપ, વિદ્યા કે આચરણમાં શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિઓનું અપમાન કરે છે, તે જીવતેજીવ મરેલા સમાન છે. મૃત્યુ પછી તેને 'ક્ષારકર્દમ' નરકમાં ઊંધા માથે ફેંકવામાં આવે છે, જ્યાં તે ભયંકર યાતના ભોગવે છે.

Verse 31

ये त्विह वै पुरुषा: पुरुषमेधेन यजन्ते याश्च स्त्रियो नृपशून्खादन्ति तांश्च ते पशव इव निहता यमसदने यातयन्तो रक्षोगणा: सौनिका इव स्वधितिनावदायासृक्‌पिबन्ति नृत्यन्ति च गायन्ति च हृष्यमाणा यथेह पुरुषादा: ॥ ३१ ॥

આ જગતમાં એવા સ્ત્રી-પુરુષો છે જે ભૈરવ કે ભદ્રકાળીને નરબલિ આપે છે અને પછી તે બલિનું માંસ ખાય છે. મૃત્યુ પછી યમરાજ તેમને યમલોકમાં લઈ જાય છે, જ્યાં તેમના ભોગ બનેલા લોકો રાક્ષસનું રૂપ ધારણ કરીને તેમને તીક્ષ્ણ તલવારોથી કાપી નાખે છે. જેમ અહીં નરભક્ષકો લોહી પીને નાચતા-ગાતા હતા, તેમ ત્યાં તે પીડિતો તેમનું લોહી પીને ઉત્સવ મનાવે છે.

Verse 32

ये त्विह वा अनागसोऽरण्ये ग्रामे वा वैश्रम्भकैरुपसृतानुपविश्रम्भय्य जिजीविषून् शूलसूत्रादिषूपप्रोतान्क्रीडनकतया यातयन्ति तेऽपि च प्रेत्य यमयातनासु शूलादिषु प्रोतात्मान: क्षुत्तृड्भ्यां चाभिहता: कङ्कवटादिभिश्चेतस्ततस्तिग्मतुण्डैराहन्यमाना आत्मशमलं स्मरन्ति ॥ ३२ ॥

આ જીવનમાં કેટલાક લોકો ગામ કે જંગલમાં આશ્રય માટે આવેલા નિર્દોષ પશુ-પક્ષીઓને આશરો આપે છે અને તેમને વિશ્વાસ અપાવે છે કે તેઓ સુરક્ષિત રહેશે. પછી તેઓ તેમને ભાલા કે દોરાથી વીંધીને રમકડાંની જેમ રમે છે અને તેમને ખૂબ પીડા આપે છે. મૃત્યુ પછી યમદૂતો આવા લોકોને 'શૂલપ્રોત' નામના નરકમાં લઈ જાય છે, જ્યાં તેમના શરીરને સોય જેવા તીક્ષ્ણ ભાલાઓથી વીંધવામાં આવે છે. તેઓ ભૂખ અને તરસથી પીડાય છે, અને ગીધ તથા બગલા જેવા તીક્ષ્ણ ચાંચવાળા પક્ષીઓ આવીને તેમના શરીરને ચૂંથે છે. યાતના ભોગવતા તેઓ તેમના ભૂતકાળના પાપોને યાદ કરે છે.

Verse 33

ये त्विह वै भूतान्युद्वेजयन्ति नरा उल्बणस्वभावा यथा दन्दशूकास्तेऽपि प्रेत्य नरके दन्दशूकाख्ये निपतन्ति यत्र नृप दन्दशूका: पञ्चमुखा: सप्तमुखा उपसृत्य ग्रसन्ति यथा बिलेशयान् ॥ ३३ ॥

જે લોકો આ જીવનમાં ઈર્ષાળુ સાપની જેમ હંમેશા ક્રોધિત રહે છે અને અન્ય જીવોને પીડા આપે છે, તેઓ મૃત્યુ પછી 'દંદશૂક' નામના નરકમાં પડે છે. હે રાજા, આ નરકમાં પાંચ કે સાત ફેણવાળા સાપ હોય છે. જેમ સાપ ઉંદરોને ખાય છે, તેમ આ સાપ આવા પાપી લોકોને ખાઈ જાય છે.

Verse 34

ये त्विह वा अन्धावटकुसूलगुहादिषु भूतानि निरुन्धन्ति तथामुत्र तेष्वेवोपवेश्य सगरेण वह्निना धूमेन निरुन्धन्ति ॥ ३४ ॥

જે લોકો આ જીવનમાં અન્ય જીવોને અંધારા કૂવા, અનાજના કોઠાર કે પર્વતની ગુફાઓમાં કેદ કરે છે, તેમને મૃત્યુ પછી 'અવટ-નિરોધન' નામના નરકમાં નાખવામાં આવે છે. ત્યાં તેમને પોતે અંધારા કૂવામાં ધકેલી દેવામાં આવે છે, જ્યાં ઝેરી ધુમાડો અને વરાળ તેમનો શ્વાસ રુંધે છે અને તેઓ ખૂબ જ પીડાય છે.

Verse 35

यस्त्विह वा अतिथीनभ्यागतान् वा गृहपतिरसकृदुपगतमन्युर्दिधक्षुरिव पापेन चक्षुषा निरीक्षते तस्य चापि निरये पापद‍ृष्टेरक्षिणी वज्रतुण्डा गृध्रा: कङ्ककाकवटादय: प्रसह्योरु- बलादुत्पाटयन्ति ॥ ३५ ॥

જે ગૃહસ્થ મહેમાનો કે મુલાકાતીઓને એવી ક્રૂર દ્રષ્ટિથી જુએ છે કે જાણે તેમને બાળીને ભસ્મ કરી દેવા માંગતો હોય, તેને 'પર્યાવર્તન' નામના નરકમાં નાખવામાં આવે છે. ત્યાં વજ્ર જેવી કઠણ ચાંચવાળા ગીધ, બગલા, કાગડા અને તેના જેવા પક્ષીઓ તેની સામે તાકી રહે છે અને અચાનક તરાપ મારીને પૂરી તાકાતથી તેની આંખો કાઢી લે છે.

Verse 36

यस्त्विह वा आढ्याभिमतिरहङ्कृतिस्तिर्यक्प्रेक्षण: सर्वतोऽभिविशङ्की अर्थव्ययनाशचिन्तया परिशुष्यमाणहृदयवदनो निर्वृतिमनवगतो ग्रह इवार्थमभिरक्षति स चापि प्रेत्य तदुत्पादनोत्कर्षणसंरक्षणशमलग्रह: सूचीमुखे नरके निपतति यत्र ह वित्तग्रहं पापपुरुषं धर्मराजपुरुषा वायका इव सर्वतोऽङ्गेषु सूत्रै: परिवयन्ति ॥ ३६ ॥

જે મનુષ્ય ધનની અઢ્યતા પર ગર્વ કરીને અહંકાર કરે છે, વાંકડી નજર રાખે છે અને સર્વત્ર શંકા કરે છે, ધન ખર્ચાઈ જશે કે નાશ પામશે એવી ચિંતા થી જેના હૃદય-મુખ સુકાઈ જાય છે, તે ગ્રહની જેમ ધનને જ પકડી રક્ષે છે. ધન કમાવા, વધારવા અને બચાવવા કરેલા પાપોના કારણે તે મરણ પછી ‘સૂચીમુખ’ નરકમાં પડે છે, જ્યાં યમરાજના દૂત વણકરોની માફક તેના સર્વ અંગોમાં સૂત્ર ગાંથીને સીલાઈ કરી દંડ આપે છે.

Verse 37

एवंविधा नरका यमालये सन्ति शतश: सहस्रशस्तेषु सर्वेषु च सर्व एवाधर्मवर्तिनो ये केचिदिहोदिता अनुदिताश्चावनिपते पर्यायेण विशन्ति तथैव धर्मानुवर्तिन इतरत्र इह तु पुनर्भवे त उभयशेषाभ्यां निविशन्ति ॥ ३७ ॥

યમરાજના ધામમાં આવા સૈકડો અને હજારો નરકો છે. મેં ઉલ્લેખ કરેલા અને ન કરેલા બધા અધર્મવર્તી લોકો પોતાના પાપના પ્રમાણ અનુસાર ક્રમે કરીને તે-તે નરકોમાં પ્રવેશ કરે છે. ધર્મનું અનુસરણ કરનારાઓ દેવલોક વગેરે અન્ય લોકોમાં જાય છે; પરંતુ પુણ્ય કે પાપનું ફળ ક્ષીણ થતાં બંને ફરી પૃથ્વી પર જન્મ લે છે.

Verse 38

निवृत्तिलक्षणमार्ग आदावेव व्याख्यात: । एतावानेवाण्डकोशो यश्चतुर्दशधा पुराणेषु विकल्पित उपगीयते यत्तद्भ‍गवतो नारायणस्य साक्षान्महापुरुषस्य स्थविष्ठं रूपमात्ममायागुणमयमनुवर्णितमाद‍ृत: पठति श‍ृणोति श्रावयति स उपगेयं भगवत: परमात्मनोऽग्राह्यमपि श्रद्धाभक्तिविशुद्धबुद्धिर्वेद ॥ ३८ ॥

નિવૃત્તિ-લક્ષણ મુક્તિમાર્ગ મેં શરૂઆતમાં જ સમજાવ્યો છે. પુરાણોમાં ચૌદ ભાગે વિભાજિત અંડાકાર બ્રહ્માંડનું જે વર્ણન ગવાય છે, તે સాక్షાત્ મહાપુરુષ ભગવાન નારાયણનું સ્થૂલ બાહ્ય રૂપ છે—તેમની આત્મમાયા અને ગુણોથી બનેલું ‘વિરાટ્-રૂપ’. જે તેને મહાન શ્રદ્ધાથી વાંચે, સાંભળે અથવા ભાગવત-ધર્મના પ્રચાર માટે બીજાને સંભળાવે, તેની શ્રદ્ધા-ભક્તિ અને શુદ્ધ બુદ્ધિ ધીમે ધીમે વધે છે અને દુર્ગ્રાહ્ય હોવા છતાં પરમાત્મા ભગવાનના તત્ત્વનું જ્ઞાન ક્રમે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 39

श्रुत्वा स्थूलं तथा सूक्ष्मं रूपं भगवतो यति: । स्थूले निर्जितमात्मानं शनै: सूक्ष्मं धिया नयेदिति ॥ ३९ ॥

ભગવાનના સ્થૂલ (વિરાટ) તથા સૂક્ષ્મ (આધ્યાત્મિક) રૂપનું શ્રવણ કરીને મુક્તિ ઇચ્છનાર યતિએ પહેલાં સ્થૂલ રૂપમાં મનને જીતવું જોઈએ, પછી ધીમે ધીમે બુદ્ધિ દ્વારા સૂક્ષ્મ રૂપ તરફ મનને લઈ જવું જોઈએ. આમ મન સમાધિમાં સ્થિર થાય છે અને ભક્તિસેવા દ્વારા ભગવાનના સચ્ચિદાનંદ વિગ્રહનો સાક્ષાત્કાર થાય છે.

Verse 40

भूद्वीपवर्षसरिदद्रिनभ:समुद्र- पातालदिङ्‌नरकभागणलोकसंस्था । गीता मया तव नृपाद्भ‍ुतमीश्वरस्य स्थूलं वपु: सकलजीवनिकायधाम ॥ ४० ॥ तस्मात् सङ्कीर्तनं विष्णोर्जगन्मङ्गलमंहसाम् । महतामपि कौरव्य विद्ध्यैकान्तिकनिष्कृतम् ॥ ३१ ॥

હે રાજા! મેં તને પૃથ્વી, અન્ય લોકો, તેમના વર્ષ, નદીઓ, પર્વતો, આકાશ, સમુદ્રો, પાતાળ, દિશાઓ, નરકલોકો અને નક્ષત્રો—આ બધાનું વર્ણન કર્યું છે. આ બધું ઈશ્વરના અદ્ભુત સ્થૂલ વિરાટ્-વપુનું વિસ્તરણ છે, જેમાં સર્વ જીવસમૂહ આશ્રય પામે છે.