Adhyaya 23
Dhruva-loka as the Cosmic Pivot and the Śiśumāra-cakra (Viṣṇu’s Astral Form)
પંચમ સ્કંધમાં લોકવ્યવસ્થાનો ક્રમશઃ ઊર્ધ્વગમન વર્ણવતાં શુકદેવજી સપ્તર્ષિ-મંડળથી ઘણું ઉપર ધ્રુવલોક દર્શાવે છે. ત્યાં મહારાજ ધ્રુવ અચલ ભક્ત તરીકે અગ્નિ, ઇન્દ્ર, પ્રજાપતિ, કશ્યપ અને ધર્મ વગેરે દ્વારા પૂજ્ય છે. ધ્રુવતારાનું સ્થાન સર્વ જ્યોતિઓ ફરતી રહે તેવો સ્થિર ધુરો/કીલ ગણાય છે; પરમેશ્વરની ઇચ્છાથી કાળની અદૃશ્ય, અનિદ્ર શક્તિ આ ગતિ ચલાવે છે. ખૂંટા આસપાસ બળદો ફરતા હોય તેવી ઉપમા દ્વારા કક્ષાઓની શ્રેણી અને કર્મનિયત માર્ગ સમજાવવામાં આવે છે. અંતે શિશુમાર-ચક્ર—નક્ષત્ર-ગ્રહવ્યવસ્થાને કુંડળિત શિશુમારરૂપે જોઈ વાસુદેવના યોગધ્યાન માટે પ્રત્યક્ષ રૂપ માનવામાં આવે છે; અંગોમાં નક્ષત્રો, ગ્રહો અને દેવતાઓનું નિમણૂક, હૃદયમાં નારાયણ. ત્રિકાળ મંત્રપૂજા અને સ્મરણવિધિથી આ અધ્યાય બ્રહ્માંડવર્ણનને શુદ્ધિ અને ભગવદ્કેન્દ્રિત સાધનામાં ફેરવે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ तस्मात्परतस्त्रयोदशलक्षयोजनान्तरतो यत्तद्विष्णो: परमं पदमभिवदन्ति यत्र ह महाभागवतो ध्रुव औत्तानपादिरग्निनेन्द्रेण प्रजापतिना कश्यपेन धर्मेण च समकालयुग्भि: सबहुमानं दक्षिणत: क्रियमाण इदानीमपि कल्पजीविनामाजीव्य उपास्ते तस्येहानुभाव उपवर्णित: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન, સપ્તર્ષિઓના લોકથી ઉપર તેર લાખ યોજન દૂર જે સ્થાન વિદ્વાનો ભગવાન વિષ્ણુનું પરમ પદ કહે છે. ત્યાં મહાભાગવત ધ્રુવ મહારાજ, ઉત્તાનપાદના પુત્ર, કલ્પાંત સુધી જીવતા જીવોના પ્રાણાધારરૂપે આજે પણ નિવાસ કરે છે. અગ્નિ, ઇન્દ્ર, પ્રજાપતિ, કશ્યપ અને ધર્મ ત્યાં ભેગા થઈ તેમને આદરપૂર્વક નમસ્કાર કરે છે અને જમણી બાજુ રાખી પ્રદક્ષિણા કરે છે. ધ્રુવ મહારાજની મહિમા મેં અગાઉ વર્ણવી છે।
Verse 2
स हि सर्वेषां ज्योतिर्गणानां ग्रहनक्षत्रादीनामनिमिषेणाव्यक्तरंहसा भगवता कालेन भ्राम्यमाणानां स्थाणुरिवावष्टम्भ ईश्वरेण विहित: शश्वदवभासते ॥ २ ॥
ધ્રુવલોક સર્વ જ્યોતિર્ગણ—ગ્રહ-નક્ષત્ર વગેરે—માટે સ્થિર થાંભલા સમાન આધાર છે. પરમેશ્વરની ઇચ્છાથી સ્થાપિત તે ધ્રુવતારો સદાય પ્રકાશે છે, અને અદૃશ્ય તથા અત્યંત શક્તિશાળી કાળતત્ત્વ તેમને અવિરત તેની આસપાસ ફરાવે છે।
Verse 3
यथा मेढीस्तम्भ आक्रमणपशव: संयोजितास्त्रिभिस्त्रिभि: सवनैर्यथास्थानं मण्डलानि चरन्त्येवं भगणा ग्रहादय एतस्मिन्नन्तर्बहिर्योगेन कालचक्र आयोजिता ध्रुवमेवावलम्ब्य वायुनोदीर्यमाणा आकल्पान्तं परिचङ्क्रमन्ति नभसि यथा मेघा: श्येनादयो वायुवशा: कर्मसारथय: परिवर्तन्ते एवं ज्योतिर्गणा: प्रकृतिपुरुषसंयोगानुगृहीता: कर्मनिर्मितगतयो भुवि न पतन्ति ॥ ३ ॥
જેમ ધાન કૂટવા માટે બળદોને મધ્યસ્થ ખૂંટે બાંધી જોડવામાં આવે છે અને તેઓ પોતાના પોતાના વર્તુળમાં ચાલે છે—એક નજીક, એક મધ્યમાં, એક બહાર—તેમ જ ધ્રુવલોકને આધાર બનાવી ગ્રહો અને હજારો તારાઓ પોતાની પોતાની કક્ષામાં, કોઈ ઊંચા કોઈ નીચા, પરિભ્રમણ કરે છે. પરમેશ્વરે તેમને કર્મફળ અનુસાર પ્રકૃતિના યંત્રમાં બાંધી રાખ્યા છે; પવનના પ્રેરણાથી તેઓ કલ્પાંત સુધી આકાશમાં ફરતા રહેશે. તેઓ આકાશમાં એમ જ ટકેલા રહે છે જેમ ભારે જળભારવાળા વાદળો તરતા રહે છે, અથવા જેમ શ્યેન જેવા મહાપક્ષીઓ કર્મવશ ઊંચે ઉડે અને ધરતી પર પડતા નથી।
Verse 4
केचनैतज्ज्योतिरनीकं शिशुमारसंस्थानेन भगवतो वासुदेवस्य योगधारणायामनुवर्णयन्ति ॥ ४ ॥
કેટલાક આચાર્યો ગ્રહ-નક્ષત્રમય આ મહાયંત્રને જળમાં રહેલા શિશુમાર (ડૉલ્ફિન) જેવા આકારનું કહે છે અને તેને ભગવાન વાસુદેવનું રૂપ માની યોગધારણામાં ધ્યાન કરે છે, કારણ કે આ રૂપ પ્રત્યક્ષ દેખાય છે।
Verse 5
यस्य पुच्छाग्रेऽवाक्शिरस: कुण्डलीभूतदेहस्य ध्रुव उपकल्पितस्तस्य लाङ्गूले प्रजापतिरग्निरिन्द्रो धर्म इति पुच्छमूले धाता विधाता च कट्यां सप्तर्षय: । तस्य दक्षिणावर्तकुण्डलीभूतशरीरस्य यान्युदगयनानि दक्षिणपार्श्वे तु नक्षत्राण्युपकल्पयन्ति दक्षिणायनानि तु सव्ये । यथा शिशुमारस्य कुण्डलाभोगसन्निवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरप्यवयवा: समसंख्या भवन्ति । पृष्ठे त्वजवीथी आकाशगङ्गा चोदरत: ॥ ५ ॥
આ શિશુમાર-રૂપનું મસ્તક નીચે તરફ છે અને દેહ કુંડળી મારેલો છે. તેની પૂંછડીના અગ્રભાગે ધ્રુવલોક સ્થિત છે; પૂંછડીના દેહભાગે પ્રજાપતિ, અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને ધર્મના લોક છે; અને પૂંછડીના મૂળમાં ધાતા તથા વિધાતાના લોક છે. જ્યાં તેની કમર માનવામાં આવે છે ત્યાં વસિષ્ઠ, અંગિરા વગેરે સપ્તર્ષિ છે. જમણી તરફ વળતા કુંડળીદાર દેહના જમણા પાર्श્વે અભિજિતથી પુનર્વસુ સુધીના ચૌદ નક્ષત્રો અને ડાબા પાર्श્વે પુષ્યાથી ઉત્તરાષાઢા સુધીના ચૌદ નક્ષત્રો છે. બંને બાજુ સમ સંખ્યાથી દેહ સંતુલિત છે. તેની પીઠ પર અજવીથી નામનો તારાગણ અને ઉદરમાં આકાશગંગા (મિલ્કી વે) છે।
Verse 6
पुनर्वसुपुष्यौ दक्षिणवामयो: श्रोण्योरार्द्राश्लेषे च दक्षिणवामयो: पश्चिमयो: पादयोरभिजिदुत्तराषाढे दक्षिणवामयोर्नासिकयोर्यथासङ्ख्यं श्रवणपूर्वाषाढे दक्षिणवामयोर्लोचनयोर्धनिष्ठा मूलं च दक्षिणवामयो: कर्णयोर्मघादीन्यष्ट नक्षत्राणि दक्षिणायनानि वामपार्श्ववङ्क्रिषु युञ्जीत तथैव मृगशीर्षादीन्युदगयनानि दक्षिणपार्श्ववङ्क्रिषु प्रातिलोम्येन प्रयुञ्जीत शतभिषाज्येष्ठे स्कन्धयोर्दक्षिणवामयोर्न्यसेत् ॥ ६ ॥
શિશુમાર-ચક્રમાં કમરના જમણા-ડાબા ભાગે પુનર્વસુ અને પુષ્ય છે. જમણા-ડાબા પગ પર આર્દ્રા અને આશ્લેષા, નાસિકાઓ પર અભિજિત અને ઉત્તરાષાઢા, આંખો પર શ્રવણા અને પૂર્વાષાઢા, તથા કાન પર ધનિષ્ઠા અને મૂલા છે. મઘાથી અનુરાધા સુધીના આઠ નક્ષત્રો (દક્ષિણાયન) ડાબી બાજુની પાંજરિયાં પર, અને મૃગશીર્ષથી પૂર્વભાદ્ર સુધીના આઠ (ઉત્તરાયન) જમણી બાજુની પાંજરિયાં પર ઉલટા ક્રમે ગોઠવાયેલા છે. ખભા પર શતભિષા અને જ્યેષ્ઠા છે.
Verse 7
उत्तराहनावगस्तिरधराहनौ यमो मुखेषु चाङ्गारक: शनैश्चर उपस्थे बृहस्पति: ककुदि वक्षस्यादित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो नाभ्यामुशना स्तनयोरश्विनौ बुध: प्राणापानयो राहुर्गले केतव: सर्वाङ्गेषु रोमसु सर्वे तारागणा: ॥ ७ ॥
શિશુમારના ઉપરના જડબે અગસ્ત્ય, નીચેના જડબે યમરાજ, અને મુખમાં મંગળ છે. તેના ઉપસ્થમાં શનૈશ્ચર, ગળાની પાછળના કકુદમાં બૃહસ્પતિ, વક્ષસ્થળમાં સૂર્ય, અને હૃદયના મધ્યમાં નારાયણ વિરાજે છે. મનમાં ચંદ્ર, નાભિમાં શુક્ર, સ્તનો પર અશ્વિનીકુમારો, અને પ્રાણ-અપાનમાં બુધ છે. ગળામાં રાહુ, સર્વ અંગોમાં કેતુઓ (ધૂમકેતુઓ), અને રોમકૂપોમાં અસંખ્ય તારાગણ છે.
Verse 8
एतदु हैव भगवतो विष्णो: सर्वदेवतामयं रूपमहरह: सन्ध्यायां प्रयतो वाग्यतो निरीक्षमाण उपतिष्ठेत नमो ज्योतिर्लोकाय कालायनायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति ॥ ८ ॥
હે રાજન, આ રીતે વર્ણવાયેલ શિશુમારનું શરીર સર્વદેવતામય ભગવાન વિષ્ણુનું બાહ્ય સ્વરૂપ માનવું જોઈએ. દરરોજ પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાયંકાળે, મન-વાણી સંયમિત કરીને, આ સ્વરૂપનું મૌન દર્શન કરી ઉપાસના કરવી અને આ મંત્ર બોલવો: “જ્યોતિર્લોકના આશ્રય, કાળસ્વરૂપ, ગ્રહગતિઓના આધાર, દેવતાઓના સ્વામી, મહાપુરુષ! તમને નમસ્કાર; અમે તમારું ધ્યાન કરીએ છીએ।”
Verse 9
ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् । नमस्यत: स्मरतो वा त्रिकालं नश्येत तत्कालजमाशु पापम् ॥ ९ ॥
ગ્રહ, ઋક્ષ, તારા વગેરે સર્વ અધિદૈવિક શક્તિઓનો આશ્રય અને પાપહરણ કરનાર આ શિશુમાર-ચક્રરૂપ ભગવાન વિષ્ણુનું શરીર છે. જે ભક્ત આ મંત્રથી ત્રિકાળ—પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન, સાયંકાળ—ઉપાસના કરે છે, તે નિશ્ચિતપણે પાપફળોથી મુક્ત થાય છે. અને જે માત્ર ત્રિકાળ આ રૂપને નમસ્કાર કરે અથવા સ્મરણ કરે, તેના તત્કાલ કરેલા પાપો પણ ઝડપથી નાશ પામે છે.
Frequently Asked Questions
Mahārāja Dhruva is the exemplary child devotee (previously narrated in Skandha 4) who attained a unique, enduring post by Viṣṇu’s grace. In SB 5.23, Dhruva-loka is central because it functions as the cosmic pivot (dhruva) around which stars and planets revolve, illustrating Sthāna (cosmic arrangement) and Poṣaṇa (divine maintenance) while honoring Dhruva’s bhakti as the spiritual reason behind his exalted station.
The chapter states that the luminaries revolve around Dhruva-loka due to the Supreme Lord’s arrangement, with kāla (the time factor) acting as the irresistible driver. Their relative positions—higher and lower—are compared to bulls yoked around a central post, indicating fixed orbits determined by karmic results and sustained by the mechanisms of material nature under divine sanction.
Śiśumāra-cakra is the astral configuration of stars, planets, and deities visualized as a coiled dolphin-like form. The Bhāgavatam presents it as the external form of Lord Viṣṇu, with nakṣatras and grahas positioned on specific limbs and organs, and Nārāyaṇa situated in the heart—making the cosmos itself a meditative icon of Vāsudeva.
Because it is “actually visible” as the night-sky arrangement, it provides a concrete support for dhyāna. The text frames this visibility as an aid for fixing the mind on Vāsudeva, transforming observation of cosmic order into remembrance of the Supreme Person who governs time and movement.
The chapter prescribes thrice-daily worship with a mantra addressing the Lord as time (kāla-rūpa), the resting place of planets, and master of the demigods, offering obeisances and meditation. It promises purification: chanting and worship three times daily frees one from sinful reactions, and even offering obeisances or remembering this form three times daily destroys recent sinful activities.