Adhyaya 20

Verse 1

श्रीशुक उवाच अत: परं प्लक्षादीनां प्रमाणलक्षणसंस्थानतो वर्षविभाग उपवर्ण्यते ॥ १ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હવે આગળ હું પ્લક્ષ વગેરે છ દ્વીપોના પ્રમાણ, લક્ષણ અને આકાર અનુસાર તેમના વર્ષ-વિભાગનું વર્ણન કરીશ।

Verse 2

जम्बूद्वीपोऽयं यावत्प्रमाणविस्तारस्तावता क्षारोदधिना परिवेष्टितो यथा मेरुर्जम्ब्वाख्येन लवणोदधिरपि ततो द्विगुणविशालेन प्लक्षाख्येन परिक्षिप्तो यथा परिखा बाह्योपवनेन । प्लक्षो जम्बूप्रमाणो द्वीपाख्याकरो हिरण्मय उत्थितो यत्राग्निरुपास्ते सप्तजिह्वस्तस्याधिपति: प्रियव्रतात्मज इध्मजिह्व: स्वं द्वीपं सप्तवर्षाणि विभज्य सप्तवर्षनामभ्य आत्मजेभ्य आकलय्य स्वयमात्मयोगेनोपरराम ॥ २ ॥

જંબૂદ્વીપ જેટલો વિસ્તૃત છે, એટલાજ વિસ્તારવાળો ક્ષારોદધિ તેને ચારે તરફથી ઘેરી રહ્યો છે. અને તે ક્ષારોદધિને તેની કરતાં દ્વિગુણ વિશાળ પ્લક્ષ નામનો દ્વીપ ઘેરી રહ્યો છે—જેમ કિલ્લાની પરિખાને બહાર ઉપવનસમાન વન હોય. પ્લક્ષદ્વીપ જંબૂદ્વીપ જેટલા પ્રમાણનો છે; ત્યાં સોનાની જેમ તેજસ્વી પ્લક્ષવૃક્ષ ઊગ્યું છે અને તેના મૂળસ્થાને સાત જિહ્વાવાળો અગ્નિ ઉપાસિત થાય છે. આ દ્વીપના અધિપતિ પ્રિયવ્રતના પુત્ર ઇધ્મજિહ્વ હતા. તેમણે દ્વીપને સાત વર્ષોમાં વહેંચી, પોતાના સાત પુત્રોના નામે તે વર્ષોના નામ રાખી, તેમને ભાગ આપ્યા અને પછી આત્મયોગ દ્વારા નિવૃત્ત થઈ ભગવાનની ભક્તિસેવામાં લીન થયા।

Verse 3

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

તે સાત પુત્રોના નામ પરથી સાત વર્ષો—શિવ, યવસ, સુભદ્ર, શાંત, ક્ષેમ, અમૃત અને અભય—એમ ઓળખાય છે. તે પ્રદેશોમાં સાત પર્વતો અને સાત નદીઓ પ્રસિદ્ધ છે. પર્વતો—મણિકૂટ, વજ્રકૂટ, ઇન્દ્રસેન, જ્યોતિષ્માન, સુપર્ણ, હિરણ્યષ્ઠીવ અને મેઘમાલ; નદીઓ—અરુણા, નૃમણા, આંગિરસી, સાવિત્રી, સુપ્તભાતા, ઋતમ્ભરા અને સત્યમ્ભરા. આ નદીઓના જળનો સ્પર્શ કે સ્નાન રજ-તમનો મલ દૂર કરે છે; પ્લક્ષદ્વીપના હંસ, પતંગ, ઊર્ધ્વાયન અને સત્યાંગ નામના ચાર વર્ણો એ રીતે શુદ્ધ થાય છે. તેઓ હજાર વર્ષ જીવે છે, દેવતુલ્ય રૂપવાન અને સંતતિસમૃદ્ધ છે; વેદવિધિથી ત્રયીમય સૂર્યરૂપે પ્રગટ ભગવાનની ઉપાસના કરીને સૂર્યલોક પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 4

शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: ॥ ३ ॥ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतुशैला: । अरुणा नृम्णाऽऽङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्य: । यासां जलोपस्पर्शनविधूतरजस्तमसो हंसपतङ्गोर्ध्वायनसत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णा: सहस्रायुषो विबुधोपमसन्दर्शनप्रजनना: स्वर्गद्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यमात्मानं यजन्ते ॥ ४ ॥

સાત પુત્રોના નામ પરથી સાત વર્ષો—શિવ, યવસ, સુભદ્ર, શાંત, ક્ષેમ, અમૃત અને અભય—એમ કહેવાય છે. તેમાં સાત પર્વતો અને સાત નદીઓ પ્રસિદ્ધ છે. પર્વતો—મણિકૂટ, વજ્રકૂટ, ઇન્દ્રસેન, જ્યોતિષ્માન, સુપર્ણ, હિરણ્યષ્ઠીવ અને મેઘમાલ; નદીઓ—અરુણા, નૃમણા, આંગિરસી, સાવિત્રી, સુપ્તભાતા, ઋતમ્ભરા અને સત્યમ્ભરા. આ નદીઓના જળનો સ્પર્શ કે સ્નાન રજ-તમનો મલ દૂર કરે છે; પ્લક્ષદ્વીપના હંસ, પતંગ, ઊર્ધ્વાયન અને સત્યાંગ નામના ચાર વર્ણો એ રીતે શુદ્ધ થાય છે. તેઓ હજાર વર્ષ જીવે છે, દેવતુલ્ય રૂપવાન અને સંતતિસમૃદ્ધ; વેદવિધિથી ત્રયીમય સૂર્યરૂપે પ્રગટ ભગવાનની ઉપાસના કરીને સૂર્યલોક પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 5

प्रत्नस्य विष्णो रूपं यत्सत्यस्यर्तस्य ब्रह्मण: । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहीति ॥ ५ ॥

પ્રાચીનતમ વિષ્ણુના પ્રતિબિંબરૂપ, સત્ય-ઋત-વેદબ્રહ્મના તથા અમૃત અને મૃત્યુના પણ અધિષ્ઠાન એવા સૂર્યરૂપ આત્મા-ભગવાનનું અમે ધ્યાન કરી શરણ લઈએ છીએ.

Verse 6

प्लक्षादिषु पञ्चसु पुरुषाणामायुरिन्द्रियमोज: सहो बलं बुद्धिर्विक्रम इति च सर्वेषामौत्पत्तिकी सिद्धिरविशेषेण वर्तते ॥ ६ ॥

હે રાજન! પ્લક્ષદ્વીપ વગેરે પાંચ દ્વીપોના સર્વ નિવાસીઓમાં આયુષ્ય, ઇન્દ્રિયસામર્થ્ય, ઓજસ, સહનશક્તિ, બળ, બુદ્ધિ અને પરાક્રમ—આ બધું જન્મજાત રીતે સમાનરૂપે પ્રગટ થાય છે.

Verse 7

प्लक्ष: स्वसमानेनेक्षुरसोदेनावृतो यथा तथा द्वीपोऽपि शाल्मलो द्विगुणविशाल: समानेन सुरोदेनावृत: परिवृङ्क्ते ॥ ७ ॥

જેમ પ્લક્ષદ્વીપ પોતાના જેટલી પહોળાઈ ધરાવતા ઇક્ષુરસ-સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, તેમ તેના પછીનો શાલ્મલીદ્વીપ પણ—જે પ્લક્ષદ્વીપથી દ્વિગુણો વિશાળ છે—એટલી જ પહોળાઈ ધરાવતા સુરાસમુદ્રથી સર્વત્ર આવૃત છે.

Verse 8

यत्र ह वै शाल्मली प्लक्षायामा यस्यां वाव किल निलयमाहुर्भगवतश्छन्द: स्तुत: पतत्‍त्रिराजस्य सा द्वीपहूतये उपलक्ष्यते ॥ ८ ॥

શાલ્મલીદ્વીપમાં શાલ્મલી નામનું મહાવૃક્ષ છે; તેના નામથી જ દ્વીપનું નામ પ્રસિદ્ધ છે. તે પ્લક્ષવૃક્ષ સમાન અતિ વિશાળ—સો યોજન વિસ્તૃત અને અગિયારસો યોજન ઊંચું—કહેવામાં આવે છે. વિદ્વાનો કહે છે કે તે ભગવાન વિષ્ણુના વાહન પક્ષિરાજ ગરુડનું નિવાસસ્થાન છે; ત્યાં ગરુડ વેદમય સ્તુતિઓથી શ્રીવિષ્ણુની આરાધના કરે છે।

Verse 9

तद्‌द्वीपाधिपति: प्रियव्रतात्मजो यज्ञबाहु: स्वसुतेभ्य: सप्तभ्यस्तन्नामानि सप्तवर्षाणि व्यभजत्सुरोचनं सौमनस्यं रमणकं देववर्षं पारिभद्रमाप्यायनमविज्ञातमिति ॥ ९ ॥

તે દ્વીપના અધિપતિ મહારાજ પ્રિયવ્રતના પુત્ર યજ્ઞબાહુ હતા. તેમણે પોતાના સાત પુત્રોને આપવા માટે દ્વીપને સાત વર્ષ-વિભાગોમાં વહેંચ્યો અને પુત્રોના નામ મુજબ જ તેમના નામ રાખ્યા—સુરોચન, સૌમનસ્ય, રમણક, દેવવર્ષ, પારિભદ્ર, આપ્યાયન અને અવિજ્ઞાત।

Verse 10

तेषु वर्षाद्रयो नद्यश्च सप्तैवाभिज्ञाता: स्वरस: शतश‍ृङ्गो वामदेव: कुन्दो मुकुन्द: पुष्पवर्ष: सहस्रश्रुतिरिति । अनुमति: सिनीवाली सरस्वती कुहू रजनी नन्दा राकेति ॥ १० ॥

તે વર્ષ-વિભાગોમાં સાત પર્વતો અને સાત નદીઓ પ્રસિદ્ધ છે. પર્વતો—સ્વરસ, શતશૃંગ, વામદેવ, કુન્દ, મુકુન્દ, પુષ્પવર્ષ અને સહસ્રશ્રુતિ. નદીઓ—અનુમતિ, સીનીવાલી, સરસ્વતી, કુહૂ, રજની, નન્દા અને રાકા. આ બધું આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે।

Verse 11

तद्वर्षपुरुषा: श्रुतधरवीर्यधरवसुन्धरेषन्धरसंज्ञा भगवन्तं वेदमयं सोममात्मानं वेदेन यजन्ते ॥ ११ ॥

તે વર્ષ-વિભાગોના નિવાસીઓ શ્રુતધર, વીર્યધર, વસુન્ધર અને ઇષંધર તરીકે ઓળખાય છે. તેઓ વર્ણાશ્રમ-ધર્મનું કડક પાલન કરીને ભગવાનના વેદમય વિસ્તરણ ‘સોમ’ નામના દેવતા—ચંદ્રદેવ—ની વૈદિક વિધિથી પૂજા કરે છે।

Verse 12

स्वगोभि: पितृदेवेभ्यो विभजन् कृष्णशुक्लयो: । प्रजानां सर्वासां राजान्ध: सोमो न आस्त्विति ॥ १२ ॥

પોતાના કિરણોથી માસને કૃષ્ણ અને શુક્લ—બે પક્ષમાં વહેંચી પિતૃઓ અને દેવતાઓ માટે અન્નવિતરણ કરાવનાર, સર્વ પ્રજાનો રાજા ચંદ્રદેવ ‘સોમ’ અમારો રાજા અને માર્ગદર્શક બની રહે—એવી અમે પ્રાર્થના કરીએ છીએ; તેને નમસ્કાર।

Verse 13

एवं सुरोदाद्ब‍‌हिस्तद्‌‌द्विगुण: समानेनावृतो घृतोदेन यथापूर्व: कुशद्वीपो यस्मिन् कुशस्तम्बो देवकृतस्तद्‌द्वीपाख्याकरो ज्वलन इवापर: स्वशष्परोचिषा दिशो विराजयति ॥ १३ ॥

સુરાસમુદ્રની બહાર કુશદ્વીપ નામે બીજો દ્વીપ છે, જે તે સમુદ્રથી દ્વિગુણો વિસ્તૃત છે. આ દ્વીપ પોતાના જેટલા જ વિસ્તારવાળા ઘૃતસમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે. ત્યાં પરમેશ્વરની ઇચ્છાથી દેવોએ રચેલા કુશઘાસના ગોચા છે; તેથી જ દ્વીપનું નામ પડ્યું. તે કુશ મૃદુ અને મનોહર તેજથી બીજા અગ્નિરૂપ સમાન બની દિશાઓને પ્રકાશિત કરે છે।

Verse 14

तद्‌द्वीपपति: प्रैयव्रतो राजन् हिरण्यरेता नाम स्वं द्वीपं सप्तभ्य: स्वपुत्रेभ्यो यथाभागं विभज्य स्वयं तप आतिष्ठत वसुवसुदानद‍ृढरुचिनाभिगुप्तस्तुत्यव्रतविविक्तवामदेवनामभ्य: ॥ १४ ॥

હે રાજન, પ્રિયવ્રત મહારાજના પુત્ર હિરણ્યરેતા આ કુશદ્વીપના રાજા હતા. તેમણે પોતાના દ્વીપને સાત ભાગમાં વહેંચી વારસાગત અધિકાર મુજબ પોતાના સાત પુત્રોને સોંપ્યો. ત્યારબાદ તેમણે ગૃહસ્થજીવનથી નિવૃત્ત થઈ તપસ્યા ધારણ કરી. તે પુત્રોના નામ— વસુ, વસુદાન, દૃઢરુચિ, સ્તુત્યવ્રત, નાભિગુપ્ત, વિવિક્ત અને વામદેવ।

Verse 15

तेषां वर्षेषु सीमागिरयो नद्यश्चाभिज्ञाता: सप्त सप्तैव चक्रश्चतु:श‍ृङ्ग: कपिलश्चित्रकूटो देवानीक ऊर्ध्वरोमा द्रविण इति रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युता मन्त्रमालेति ॥ १५ ॥

તે સાત વર્ષોમાં સાત સીમા-પર્વતો પ્રસિદ્ધ છે— ચક્ર, ચતુઃશૃંગ, કપિલ, ચિત્રકૂટ, દેવાનીક, ઊર્ધ્વરોમા અને દ્રવિણ। તેમજ સાત નદીઓ છે— રમકુલ્યા, મધુકુલ્યા, મિત્રવિંદા, શ્રુતવિંદા, દેવગર્ભા, ઘૃતચ્યુતા અને મંત્રમાળા।

Verse 16

यासां पयोभि: कुशद्वीपौकस: कुशलकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा भगवन्तं जातवेदसरूपिणं कर्मकौशलेन यजन्ते ॥ १६ ॥

આ નદીઓના જળમાં સ્નાન કરવાથી કુશદ્વીપના નિવાસીઓ શુદ્ધ થાય છે. તેઓ કુશલ, કોવિદ, અભિયુક્ત અને કુલક તરીકે પ્રસિદ્ધ છે— અનુક્રમે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર સમાન. તેઓ વેદશાસ્ત્રની આજ્ઞા મુજબ કર્મકૌશલ્યથી યજ્ઞવિધિઓ કરે છે અને ભગવાનને જાતવેદસ (અગ્નિદેવ) સ્વરૂપે પૂજે છે।

Verse 17

परस्य ब्रह्मण: साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यजेति ॥ १७ ॥

હે જાતવેદસ (અગ્નિદેવ)! તમે પરબ્રહ્મ શ્રીહરિના સాక్షાત્ અંશ છો અને હવ્યને તેમના સુધી પહોંચાડનાર છો. તેથી અમે પ્રાર્થના કરીએ છીએ કે દેવતાઓને અર્પિત યજ્ઞસામગ્રીને યજ્ઞ દ્વારા પુરુષોત્તમ ભગવાનને અર્પણ કરો, કારણ કે યજ્ઞના સાચા ભોક્તા તો તેઓ જ છે।

Verse 18

तथा घृतोदाद्ब‍‌हि: क्रौञ्चद्वीपो द्विगुण: स्वमानेन क्षीरोदेन परित उपक्‍ल‍ृप्तो वृतो यथा कुशद्वीपो घृतोदेन यस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्वतराजो द्वीपनामनिर्वर्तक आस्ते ॥ १८ ॥

ઘૃત-સમુદ્રની બહાર ક્રૌંચદ્વીપ નામે બીજો દ્વીપ છે, જેનો વિસ્તાર ઘૃત-સમુદ્ર કરતાં દ્વિગુણો છે. જેમ કુશદ્વીપ ઘૃત-સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, તેમ ક્રૌંચદ્વીપ પોતાનાં જેટલા જ વિસ્તૃત ક્ષીર-સમુદ્રથી ચારે બાજુ ઘેરાયેલો છે. આ દ્વીપમાં ક્રૌંચ નામનો પર્વતરાજ છે, જેના નામ પરથી દ્વીપનું નામ પડ્યું છે.

Verse 19

योऽसौ गुहप्रहरणोन्मथितनितम्बकुञ्जोऽपि क्षीरोदेनासिच्यमानो भगवता वरुणेनाभिगुप्तो विभयो बभूव ॥ १९ ॥

કાર્ત્તિકેયના શસ્ત્રો (ગુહના પ્રહાર) ક્રૌંચ પર્વતની ઢાળ પરની વનસ્પતિને ભલે ઉખેડી નાંખ્યા હોય, તોય તે પર્વત નિર્ભય થયો; કારણ કે તે ચારે બાજુથી ક્ષીર-સમુદ્રથી સતત સ્નાત રહે છે અને ભગવાન વરુણદેવ દ્વારા રક્ષિત છે.

Verse 20

तस्मिन्नपि प्रैयव्रतो घृतपृष्ठो नामाधिपति: स्वे द्वीपे वर्षाणि सप्त विभज्य तेषु पुत्रनामसु सप्त रिक्थादान् वर्षपान्निवेश्य स्वयं भगवान् भगवत: परमकल्याणयशस आत्मभूतस्य हरेश्चरणारविन्दमुपजगाम ॥ २० ॥

આ દ્વીપનો અધિપતિ મહારાજ પ્રિયવ્રતનો બીજો પુત્ર હતો, તેનું નામ ઘૃતપૃષ્ઠ. તેણે પોતાના દ્વીપને સાત ભાગોમાં વહેંચી, તે ભાગો પોતાના સાત પુત્રોના નામ પ્રમાણે તેમને સોંપ્યા. ત્યારબાદ ઘૃતપૃષ્ઠ મહારાજે ગૃહસ્થજીવનનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરીને, સર્વ આત્માઓના આત્મા અને પરમ મંગલમય યશ ધરાવતા ભગવાન હરિના ચરણકમળમાં શરણ લીધું અને પરિપૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરી.

Verse 21

आमो मधुरुहो मेघपृष्ठ: सुधामा भ्राजिष्ठो लोहितार्णो वनस्पतिरिति घृतपृष्ठसुतास्तेषां वर्षगिरय: सप्त सप्तैव नद्यश्चाभिख्याता: शुक्लो वर्धमानो भोजन उपबर्हिणो नन्दो नन्दन: सर्वतोभद्र इति अभया अमृतौघा आर्यका तीर्थवती रूपवती पवित्रवती शुक्लेति ॥ २१ ॥

ઘૃતપૃષ્ઠ મહારાજના પુત્રો હતા—આમ, મધુરુહ, મેઘપૃષ્ઠ, સુધામા, ભ્રાજિષ્ઠ, લોહિતાર્ણ અને વનસ્પતિ. તેમના દ્વીપમાં સાત પર્વતો છે—શુક્લ, વર્ધમાન, ભોજન, ઉપબર્હિણ, નંદ, નંદન અને સર્વતોભદ્ર; તેમજ સાત નદીઓ છે—અભયા, અમૃતૌઘા, આર્યકા, તીર્થવતી, રૂપવતી, પવિત્રવતી અને શુક્લા।

Verse 22

यासामम्भ: पवित्रममलमुपयुञ्जाना: पुरुषऋषभद्रविणदेवकसंज्ञा वर्षपुरुषा आपोमयं देवमपां पूर्णेनाञ्जलिना यजन्ते ॥ २२ ॥

આ પવિત્ર અને નિર્મળ નદીઓના જળનો ઉપયોગ કરીને ક્રૌંચદ્વીપના નિવાસીઓ—પુરુષ, ઋષભ, દ્રવિણ અને દેવક—ચાર વર્ણોમાં વિભાજિત થઈ, જળરૂપ દેવતા વરુણના કમળચરણોમાં પૂર્ણ અંજલિ જળ અર્પણ કરીને પરમેશ્વર ભગવાનની ઉપાસના કરે છે.

Verse 23

आप: पुरुषवीर्या: स्थ पुनन्तीर्भूर्भुव:सुव: । ता न: पुनीतामीवघ्नी: स्पृशतामात्मना भुव इति ॥ २३ ॥

હે નદીઓના પવિત્ર જળ! તમે પરમ પુરુષના તેજથી શક્તિ પામી ભૂઃ‑ભુવઃ‑સ્વઃ ત્રણેય લોકને શુદ્ધ કરો છો. સ્વભાવથી પાપહરણી હોવાથી અમે તમને સ્પર્શીએ છીએ; કૃપા કરીને અમને સતત પવિત્ર કરો।

Verse 24

एवं पुरस्तात्क्षीरोदात्परित उपवेशित: शाकद्वीपो द्वात्रिंशल्लक्षयोजनायाम: समानेन च दधिमण्डोदेन परीतो यस्मिन् शाको नाम महीरुह: स्वक्षेत्रव्यपदेशको यस्य ह महासुरभिगन्धस्तं द्वीपमनुवासयति ॥ २४ ॥

ક્ષીરોદધિની બહાર શાકદ્વીપ નામે બીજો દ્વીપ છે, તેની પહોળાઈ બત્રીસ લાખ યોજન છે. તે દ્વીપ જેટલા જ વિસ્તારવાળા મથિત દધિમંડના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે. ત્યાં ‘શાક’ નામનું વિશાળ વૃક્ષ છે; તેના નામ પરથી દ્વીપનું નામ પડ્યું છે, અને તેની દિવ્ય સુગંધ સમગ્ર દ્વીપમાં ફેલાય છે।

Verse 25

तस्यापि प्रैयव्रत एवाधिपतिर्नाम्ना मेधातिथि: सोऽपि विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु स्वात्मजान् पुरोजवमनोजवपवमानधूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविश्वधारसंज्ञान्निधाप्याधिपतीन् स्वयं भगवत्यनन्त आवेशितमतिस्तपोवनं प्रविवेश ॥ २५ ॥

તે દ્વીપનો અધિપતિ પણ પ્રિયવ્રતનો પુત્ર મેધાતિથિ હતો. તેણે દ્વીપને સાત વિભાગોમાં વહેંચી પોતાના પુત્રોના નામે નામ રાખ્યાં અને પુરોજવ, મનોજવ, પવમાન, ધૂમ્રાનીક, ચિત્રરેફ, બહુરূপ તથા વિશ્વધાર—આ પુત્રોને ત્યાંના રાજા બનાવ્યા. પછી ભગવાન અનંતના ચરણકમળોમાં મન સ્થિર કરવા મેધાતિથિ પોતે તપોવનમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 26

एतेषां वर्षमर्यादागिरयो नद्यश्च सप्त सप्तैव ईशान उरुश‍ृङ्गो बलभद्र: शतकेसर: सहस्रस्रोतो देवपालो महानस इति अनघाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरपराजिता पञ्चपदी सहस्रस्रुतिर्निजधृतिरिति ॥ २६ ॥

આ પ્રદેશોના સીમા દર્શાવતા સાત પર્વતો છે—ઈશાન, ઉરુશૃંગ, બલભદ્ર, શતકેસર, સહસ્રસ્રોત, દેવપાલ અને મહાનસ। તેમજ સાત નદીઓ છે—અનઘા, આયુર્દા, ઉભયસ્પૃષ્ટિ, અપરાજિતા, પંચપદી, સહસ્રશ્રુતિ અને નિજધૃતિ।

Verse 27

तद्वर्षपुरुषा ऋतव्रतसत्यव्रतदानव्रतानुव्रतनामानो भगवन्तं वाय्वात्मकं प्राणायामविधूतरजस्तमस: परमसमाधिना यजन्ते ॥ २७ ॥

તે દ્વીપોના નિવાસીઓ પણ ચાર વર્ણોમાં વહેંચાયેલા છે—ઋતવ્રત, સત્યવ્રત, દાનવ્રત અને અનુવ્રત—જે ક્રમે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર સમાન છે. તેઓ પ્રાણાયામથી રજ‑તમ દૂર કરીને પરમ સમાધિમાં વાયુ-સ્વરૂપ ભગવાનની ઉપાસના કરે છે।

Verse 28

अन्त:प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभि: । अन्तर्यामीश्वर: साक्षात्पातु नो यद्वशे स्फुटम् ॥ २८ ॥

હે પરમ પુરુષ! તમે દેહની અંદર અંતર્યામી રૂપે સ્થિત રહી પ્રાણ વગેરે વાયુઓની ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરો છો અને સર્વ જીવોને ધારણ કરો છો. હે ઈશ્વર, જેના વશમાં સર્વ જગત છે—અમને સર્વ ભયોથી રક્ષા કરો.

Verse 29

एवमेव दधिमण्डोदात्परत: पुष्करद्वीपस्ततो द्विगुणायाम: समन्तत उपकल्पित: समानेन स्वादूदकेन समुद्रेण बहिरावृतो यस्मिन् बृहत्पुष्करं ज्वलनशिखामलकनकपत्रायुतायुतं भगवत: कमलासनस्याध्यासनं परिकल्पितम् ॥ २९ ॥

દધિ-સમુદ્રની બહાર પુષ્કરદ્વીપ છે; તે તે સમુદ્ર કરતાં દ્વિગુણો વિસ્તૃત છે. તે દ્વીપ જેટલાં જ વિસ્તરણવાળા અત્યંત સ્વાદિષ્ટ જળના સમુદ્રથી ચારે તરફ ઘેરાયેલો છે. પુષ્કરદ્વીપમાં અગ્નિશિખા સમ તેજસ્વી, નિર્મળ સોનાના પાંદડાવાળી દસ કરોડ પાંખડીઓનું એક મહાકમળ છે; તેને કમલાસન ભગવાન બ્રહ્માનું આસન માનવામાં આવે છે.

Verse 30

तद्‌द्वीपमध्ये मानसोत्तरनामैक एवार्वाचीनपराचीनवर्षयोर्मर्यादाचलोऽयुतयोजनोच्छ्रायायामो यत्र तु चतसृषु दिक्षु चत्वारि पुराणि लोकपालानामिन्द्रादीनां यदुपरिष्टात्सूर्यरथस्य मेरुं परिभ्रमत: संवत्सरात्मकं चक्रं देवानामहोरात्राभ्यां परिभ्रमति ॥ ३० ॥

તે દ્વીપના મધ્યમાં માનસોત્તર નામનો મહાપર્વત છે, જે દ્વીપના અંદરના અને બહારના ભાગોની સીમા છે. તેની ઊંચાઈ અને પહોળાઈ દસ હજાર યોજન છે. તે પર્વત પર ચાર દિશામાં ઇન્દ્ર વગેરે લોકપાલોના ચાર પુરો છે. તેના ઉપરથી સૂર્યદેવનો રથ મેરુને પરિક્રમા કરતો ‘સંવત્સર’ નામના મંડળમાં ફરે છે; એક બાજુ દેવતાઓનો દિવસ અને બીજી બાજુ તેમની રાત્રિ ગણાય છે.

Verse 31

तद्‌द्वीपस्याप्यधिपति: प्रैयव्रतो वीतिहोत्रो नामैतस्यात्मजौ रमणकधातकिनामानौ वर्षपती नियुज्य स स्वयं पूर्वजवद्भ‍गवत्कर्मशील एवास्ते ॥ ३१ ॥

તે દ્વીપનો અધિપતિ પ્રિયવ્રતનો પુત્ર વીતિહોત્ર હતો. તેના બે પુત્ર—રમણક અને ધાતકી—હતા. તેણે દ્વીપના બે ભાગ તેમને વર્ષપતિ બનાવી સોંપી દીધા અને પોતે પોતાના મોટાભાઈ મેધાતિથિની જેમ ભગવાનની સેવાના કાર્યોમાં જ લીન રહ્યો.

Verse 32

तद्वर्षपुरुषा भगवन्तं ब्रह्मरूपिणं सकर्मकेण कर्मणाऽऽराधयन्तीदं चोदाहरन्ति ॥ ३२ ॥

તે પ્રદેશના નિવાસીઓ ભૌતિક ઇચ્છાઓની પૂર્ણતા માટે ભગવાનને બ્રહ્મરૂપે, કર્મસહિત કર્મ દ્વારા આરાધે છે અને આ પ્રાર્થના ઉચ્ચારે છે.

Verse 33

यत्तत्कर्ममयं लिङ्गं ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् । एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नम इति ॥ ३३ ॥

યજ્ઞાદિ કર્મમય બ્રહ્મલિંગરૂપે જેને લોકો પૂજે છે તે બ્રહ્મા એકાંત, અદ્વય અને શાંત પરમેશ્વરના અચલ ભક્ત છે; તે ભગવત્ બ્રહ્માને નમસ્કાર.

Verse 34

ऋषिरुवाच तत: परस्ताल्लोकालोकनामाचलो लोकालोकयोरन्तराले परित उपक्षिप्त: ॥ ३४ ॥

ઋષિએ કહ્યું—તે પછી લોક અને અલોકની વચ્ચે, સર્વ તરફથી પરિઘમાં ‘લોકાલોક’ નામનો પર્વત સ્થિત છે.

Verse 35

यावन्मानसोत्तरमेर्वोरन्तरं तावती भूमि: काञ्चन्यन्याऽऽदर्शतलोपमा यस्यां प्रहित: पदार्थो न कथञ्चित्पुन: प्रत्युपलभ्यते तस्मात्सर्वसत्त्वपरिहृतासीत् ॥ ३५ ॥

મધુર જળના સમુદ્રની પારે, સુમેરુના મધ્યથી માનસોત્તર પર્વતની સીમા જેટલો વિસ્તાર છે તેટલી ભૂમિ છે; ત્યાર પછી લોકાલોક સુધી સોનાની ભૂમિ છે, દર્પણતલ જેવી પ્રતિબિંબિત, જેમાં પડેલો પદાર્થ ફરી દેખાતો નથી; તેથી સર્વ જીવો તેને ત્યજી ચૂક્યા છે.

Verse 36

लोकालोक इति समाख्या यदनेनाचलेन लोकालोकस्यान्तर्वर्तिनावस्थाप्यते ॥ ३६ ॥

આ પર્વત ‘લોકાલોક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, કારણ કે આ અચલ દ્વારા લોક અને અલોકની સીમા સ્થાપિત થાય છે.

Verse 37

स लोकत्रयान्ते परित ईश्वरेण विहितो यस्मात्सूर्यादीनां ध्रुवापवर्गाणां ज्योतिर्गणानां गभस्तयोऽर्वाचीनांस्त्रींल्लोकानावितन्वाना न कदाचित्पराचीना भवितुमुत्सहन्ते तावदुन्नहनायाम: ॥ ३७ ॥

શ્રીકૃષ્ણની પરમ ઇચ્છાથી ‘લોકાલોક’ પર્વત ભૂર્લોક, ભુવર્લોક અને સ્વર્લોક—ત્રણ લોકોની બાહ્ય સીમા પર સ્થાપિત થયો છે, જેથી સૂર્યાદિ જ્યોતિર્ગણોની કિરણો તે સીમામાં જ વ્યાપે. સૂર્યથી ધ્રુવલોક સુધીના સર્વ પ્રકાશમાન પિંડો ત્રણ લોકોમાં પ્રકાશ ફેલાવે છે, પરંતુ આ પર્વતની સીમા બહાર જઈ શકતા નથી; કારણ કે આ પર્વત ધ્રુવલોકથી પણ ઊંચો થઈ કિરણોને અટકાવે છે.

Verse 38

एतावाँल्लोकविन्यासो मानलक्षणसंस्थाभिर्विचिन्तित: कविभि: स तु पञ्चाशत्कोटिगणितस्य भूगोलस्य तुरीयभागोऽयं लोकालोकाचल: ॥ ३८ ॥

દોષ, ભ્રમ અને છેતરપિંડીની વૃત્તિથી રહિત વિદ્વાન ઋષિઓએ લોકવ્યવસ્થા, તેના લક્ષણો, માપ અને સ્થાનનું વિચારપૂર્વક વર્ણન કર્યું છે. તેમણે નિશ્ચય કર્યો કે સુમેરુથી લોકાલોક પર્વત સુધીનું અંતર બ્રહ્માંડના વ્યાસનો ચોથો ભાગ—અર્થાત્ ૧૨ કરોડ ૫૦ લાખ યોજન—છે.

Verse 39

तदुपरिष्टाच्चतसृष्वाशास्वात्मयोनिनाखिलजगद्गुरुणाधिनिवेशिता ये द्विरदपतय ऋषभ: पुष्करचूडो वामनोऽपराजित इति सकललोकस्थितिहेतव: ॥ ३९ ॥

લોકાલોક પર્વતના શિખર પર સર્વ જગતના ગુરુ બ્રહ્માજીએ ચાર દિશામાં ચાર ગજપતિઓને સ્થાપ્યા છે. તે શ્રેષ્ઠ હાથીઓનાં નામ ઋષભ, પુષ્કરચૂડ, વામન અને અપરાજિત છે. તેઓ બ્રહ્માંડના લોકોની સ્થિતિ જાળવે છે.

Verse 40

तेषां स्वविभूतीनां लोकपालानां च विविधवीर्योपबृंहणाय भगवान् परममहापुरुषो महाविभूतिपतिरन्तर्याम्यात्मनो विशुद्धसत्त्वं धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याद्यष्टमहासिद्ध्युपलक्षणं विष्वक्सेनादिभि: स्वपार्षदप्रवरै: परिवारितो निजवरायुधोपशोभितैर्निजभुजदण्डै: सन्धारय-माणस्तस्मिन् गिरिवरे समन्तात्सकललोकस्वस्तय आस्ते ॥ ४० ॥

તે ગજપતિઓ અને લોકપાલોની વિવિધ શક્તિ વધે અને સર્વ લોકનું કલ્યાણ થાય એ માટે ભગવાન પરમ મહાપુરુષ—સર્વ દિવ્ય વૈભવના સ્વામી, સર્વના અંતર્યામી—લોકાલોક પર્વતના શિખર પર વિશુદ્ધ સત્ત્વમય દિવ્ય દેહથી વિરાજે છે. વિષ્ણુસેન (વિષ્વક્સેન) વગેરે શ્રેષ્ઠ પારષદોથી ઘેરાયેલા, ચાર ભુજામાં પોતાના દિવ્ય આયુધોથી શોભિત, તેઓ ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય તથા અણિમા-લઘિમા-મહિમા જેવી સિદ્ધિઓ સહિત પોતાનું વૈભવ પ્રગટ કરે છે.

Verse 41

आकल्पमेवं वेषं गत एष भगवानात्मयोगमायया विरचितविविधलोकयात्रागोपीयायेत्यर्थ: ॥ ४१ ॥

ભગવાન પોતાની આત્મયોગમાયાથી આ પ્રકારનો વેશ અને રૂપ કલ્પપર્યંત ધારણ કરે છે, જેથી વિવિધ લોકોની વ્યવસ્થા-લીલા ગોપનીય રહે અને લોકસ્થિતિ ટકી રહે—એ જ અર્થ છે.

Verse 42

योऽन्तर्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणं च व्याख्यातं यद्ब‍‌हिर्लोकालोकाचलात् । तत: परस्ताद्योगेश्वरगतिं विशुद्धामुदाहरन्ति ॥ ४२ ॥

હે રાજન, લોકાલોક પર્વતની બહાર ‘અલોક-વર્ષ’ નામનો પ્રદેશ છે; તેનો વિસ્તાર પર્વતની અંદરના ક્ષેત્ર જેટલો—અર્થાત્ ૧૨ કરોડ ૫૦ લાખ યોજન—છે. અલોક-વર્ષની પારે યોગેશ્વરોની વિશુદ્ધ ગતિ છે; તે પ્રકૃતિના ગુણોના અધિકારથી પર હોવાથી સંપૂર્ણ પવિત્ર છે.

Verse 43

अण्डमध्यगत: सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम् । सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्य: स्यु: पञ्चविंशति: ॥ ४३ ॥

સૂર્ય બ્રહ્માંડના મધ્યમાં, ભૂર્લોક અને ભુવર્લોક વચ્ચેના અંતરિક્ષમાં સ્થિત છે. સૂર્યથી બ્રહ્માંડની પરિધિ સુધીનું અંતર પચ્ચીસ કરોડ યોજન છે.

Verse 44

मृतेऽण्ड एष एतस्मिन् यदभूत्ततो मार्तण्ड इति व्यपदेश: । हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्भ‍व: ॥ ४४ ॥

સૂર્યદેવને વૈરાજ પણ કહે છે, કારણ કે તેઓ સર્વ જીવો માટે સમષ્ટિ ભૌતિક દેહરૂપ છે. સર્જનકાળે આ જડ બ્રહ્માંડ-અંડમાં પ્રવેશ કરવાથી તેઓ માર્તંડ કહેવાયા, અને હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા) પાસેથી દેહ પ્રાપ્ત કરવાથી હિરણ્યગર્ભ પણ કહેવાય છે.

Verse 45

सूर्येण हि विभज्यन्ते दिश: खं द्यौर्मही भिदा । स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वश: ॥ ४५ ॥

હે રાજન, સૂર્યદેવ અને સૂર્યલોક જ સર્વ દિશાઓનું વિભાજન કરે છે. સૂર્યની હાજરીથી જ આકાશ, ઉચ્ચ લોક, આ પૃથ્વી અને અધોલોકનો ભેદ સમજાય છે. તેમજ ક્યાં ભોગ, ક્યાં મુક્તિ, ક્યાં નરક અને ક્યાં પાતાળ—આ બધું પણ સૂર્યથી જ જાણી શકાય છે.

Verse 46

देवतिर्यङ्‍मनुष्याणां सरीसृपसवीरुधाम् । सर्वजीवनिकायानां सूर्य आत्मा द‍ृगीश्वर: ॥ ४६ ॥

દેવતા, મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી, કીટક, સરીસૃપ, વેલીઓ અને વૃક્ષો—સમસ્ત જીવસમૂહ સૂર્યલોકથી મળતા તાપ અને પ્રકાશ પર આધાર રાખે છે. વધુમાં સૂર્યની હાજરીથી જ સર્વે જોઈ શકે છે; તેથી તેઓ દૃગ્-ઈશ્વર, એટલે દૃષ્ટિના અધિષ્ઠાતા ભગવાન કહેવાય છે.