Adhyaya 18
Varṣa-devatā Worship in Jambūdvīpa: Hayagrīva/Hayaśīrṣa, Nṛsiṁha, Kāmadeva (Pradyumna), Matsya, Kūrma, and Varāha
પંચમ સ્કંધમાં જંબૂદ્વીપ અને તેના વર્ષોની ક્રમબદ્ધ રજૂઆત આગળ વધે છે; શુકદેવજી હવે ભૂગોળીય વર્ણનથી ઉપાસના-તત્ત્વ તરફ વળી બતાવે છે કે વિવિધ પ્રદેશોમાં પરમેશ્વરની વિશેષ રૂપોમાં આરાધના થાય છે. ભદ્રાશ્વ-વર્ષમાં ભદ્રશ્રવા વાસુદેવના અંશ હયશીર્ષ/હયગ્રીવની પૂજા કરી તેમને ધર્મના નિયંતા અને ચોરાયેલા વેદોના પુનઃસ્થાપક તરીકે સ્તુતિ કરે છે. હરિ-વર્ષમાં પ્રહ્લાદ અને નિવાસીઓ નૃસિંહદેવની ભક્તિ કરે છે—અંતઃશુદ્ધિ, નિર્ભયતા, ગૃહાસક્તિનો ત્યાગ, સાધુસંગ અને ભક્તિયોગ પર ભાર મૂકે છે. કેતુમાલ-વર્ષમાં લક્ષ્મીદેવી વિષ્ણુને કામદેવ/પ્રદ્યુમ્ન રૂપે પૂજે છે અને કહે છે કે સાચા પતિ-રક્ષક માત્ર ભગવાન છે; ભૌતિક હેતુથી કરાતી ઉપાસનાથી ચેતવે છે. રમ્યક-વર્ષમાં વૈવસ્વત મનુ મત્સ્યાવતારની આરાધના કરી સર્વ વર્ણાશ્રમ પર દૈવી શાસન અને પ્રલયજળમાં જગત્-ધારણાનું સ્મરણ કરે છે. હિરણ્મય-વર્ષમાં આર્યમા કૂર્માવતારની સ્તુતિ કરી વિરાટરૂપ અને પરાત્પર સ્વરૂપનો ભેદ સમજાવે છે અને જગતને અચિંત્ય શક્તિનું ક્ષણિક પ્રદર્શન માને છે. ઉત્તરકુરુ-વર્ષમાં ભૂદેવી અને નિવાસીઓ વરાહને યજ્ઞસ્વરૂપ માની પૂજે છે, હિરણ્યાક્ષવધ અને પૃથ્વી-ઉદ્ધારનું સ્મરણ કરી આગળના વર્ષવર્ણન માટે ભૂમિકા બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तथा च भद्रश्रवा नाम धर्मसुतस्तत्कुलपतय: पुरुषा भद्राश्ववर्षे साक्षाद्भगवतो वासुदेवस्य प्रियांतनुं धर्ममयीं हयशीर्षाभिधानां परमेण समाधिना सन्निधाप्येदमभिगृणन्त उपधावन्ति ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—ધર્મરાજના પુત્ર ભદ્રશ્રવા ભદ્રાશ્વ-વર્ષનો શાસક છે. ઇલાવૃત-વર્ષમાં જેમ ભગવાન શિવ સંકર્ષણની ઉપાસના કરે છે, તેમ ભદ્રશ્રવા પોતાના અંતરંગ સેવકો તથા તે દેશના સર્વ નિવાસીઓ સાથે પરમ સમાધિમાં સ્થિર થઈ, વાસુદેવ ભગવાનની પ્રિય પૂર્ણાંશ-તનુ ‘હયશીર્ષ’નું પૂજન કરે છે. ભગવાન હયશીર્ષ ભક્તોને અત્યંત પ્રિય છે અને ધર્મના સિદ્ધાંતોના નિયામક છે. તેઓ શુદ્ધ ઉચ્ચાર સાથે નીચેની પ્રાર્થનાઓ ગાઈ પ્રભુને નમસ્કાર કરે છે.
Verse 2
भद्रश्रवस ऊचु: ॐ नमो भगवते धर्मायात्मविशोधनाय नम इति ॥ २ ॥
ભદ્રશ્રવા અને તેમના અંતરંગોએ કહ્યું—ॐ, ધર્મસ્વરૂપ અને આત્માને શુદ્ધ કરનાર પરમ ભગવાનને નમસ્કાર; વારંવાર નમસ્કાર।
Verse 3
अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितंघ्नन्तं जनोऽयं हि मिषन्न पश्यति । ध्यायन्नसद्यर्हि विकर्म सेवितुंनिर्हृत्य पुत्रं पितरं जिजीविषति ॥ ३ ॥
અહો! ભગવાનની લીલા કેટલી વિચિત્ર—આ મૂઢ ભૌતિક માણસ આવનારા મૃત્યુના મહાભયને જોઈને પણ નથી જોતો. મૃત્યુ નિશ્ચિત છે જાણે છે, છતાં બેદરકાર રહે છે. પિતા મરે તો પિતાની મિલકત ભોગવવા ઇચ્છે છે, પુત્ર મરે તો પુત્રની સંપત્તિ પણ ભોગવવા ઇચ્છે છે; પાપકર્મથી ધન મેળવી ભોગસુખ પાછળ દોડે છે.
Verse 4
वदन्ति विश्वं कवय: स्म नश्वरंपश्यन्ति चाध्यात्मविदो विपश्चित: । तथापि मुह्यन्ति तवाज माययासुविस्मितं कृत्यमजं नतोऽस्मि तम् ॥ ४ ॥
હે અજ (અજન્મા) પ્રભુ! કવિઓ કહે છે કે આ વિશ્વ નશ્વર છે, અને અધ્યાત્મવિદ્ જ્ઞાની પણ તે જ જુએ છે. સમાધિમાં તેઓ જગતનું યથાર્થ સ્વરૂપ જાણે છે અને સત્ય ઉપદેશે છે. છતાં તમારી માયાથી તેઓ પણ ક્યારેક મોહિત થાય છે—આ તમારી અદ્ભુત લીલા છે. તેથી હું તમને નમસ્કાર કરું છું.
Verse 5
विश्वोद्भवस्थाननिरोधकर्म तेह्यकर्तुरङ्गीकृतमप्यपावृत: । युक्तं न चित्रं त्वयि कार्यकारणेसर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुत: ॥ ५ ॥
હે પ્રભુ! તમે આ જગતની સર્જન, પાલન અને સંહાર ક્રિયાઓથી સંપૂર્ણ અસંગ છો અને પ્રત્યક્ષ કર્તા નથી, છતાં તે બધું તમારા નામે જ ગણાય છે. এতে આશ્ચર્ય નથી, કારણ કે તમે કારણોના પણ કારણ છો. તમે સર્વાત્મા હોવા છતાં વાસ્તવમાં સર્વથી અલગ છો; તમારી અચિંત્ય શક્તિથી જ સર્વ થાય છે.
Verse 6
वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान्रसातलाद्यो नृतुरङ्गविग्रह: । प्रत्याददे वै कवयेऽभियाचतेतस्मै नमस्तेऽवितथेहिताय इति ॥ ६ ॥
યુગાંતમાં અજ્ઞાનરૂપ તમસે દૈત્યરૂપ ધારણ કરીને વેદો ચોરીને રસાતલમાં લઈ ગયા. ત્યારે ભગવાને હયગ્રીવ (નૃતુરંગ) રૂપે વેદો પાછા મેળવ્યા અને વિનંતી કરનાર બ્રહ્માને પરત આપ્યા. જેમનો સંકલ્પ કદી નિષ્ફળ થતો નથી, તે પરમેશ્વરને મારા નમસ્કાર.
Verse 7
हरिवर्षे चापि भगवान्नरहरिरूपेणास्ते । तद्रूपग्रहणनिमित्तमुत्तरत्राभिधास्ये । तद्दयितं रूपं महापुरुषगुणभाजनो महाभागवतो दैत्यदानवकुलतीर्थीकरणशीलाचरित: प्रह्लादोऽव्यवधानानन्यभक्तियोगेन सह तद्वर्षपुरुषैरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ ७ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન! હરિવર્ષમાં ભગવાન નરહરી (નૃસિંહદેવ) રૂપે નિવાસ કરે છે. તે રૂપ ધારણ કરવાનો કારણ હું આગળ (સપ્તમ સ્કંધમાં) કહેશ. તે રૂપ પ્રહ્લાદ મહારાજને અત્યંત પ્રિય છે. પ્રહ્લાદ મહાભાગવત છે, મહાપુરુષોના ગુણોનું ભંડાર છે; તેમના શીલ-ચરિત્રે દૈત્ય-દાનવ કુળના પતિતોને પણ પવિત્ર કર્યા. તેઓ હરિવર્ષના નિવાસીઓ સાથે અવિચ્છિન્ન અનન્ય ભક્તિયોગથી નરહરીની ઉપાસના કરે છે અને આ મંત્ર ઉચ્ચારે છે.
Verse 8
ॐ नमो भगवते नरसिंहाय नमस्तेजस्तेजसे आविराविर्भव वज्रनख वज्रदंष्ट्र कर्माशयान् रन्धय रन्धय तमो ग्रस ग्रस ॐ स्वाहा । अभयमभयमात्मनि भूयिष्ठा ॐ क्ष्रौम् ॥ ८ ॥
ઓં ભગવાન નૃસિંહદેવને નમસ્કાર, સર્વ શક્તિના સ્ત્રોત. વજ્ર સમ નખ અને દાંત ધરાવતાં પ્રભુ, આ ભૌતિક જગતમાં કર્મફળની આસુરી ઇચ્છાઓને દમન કરો. અમારા હૃદયમાં પ્રગટ થઈ અજ્ઞાનનો અંધકાર દૂર કરો, જેથી તમારી કૃપાથી અમે નિર્ભય બનીએ.
Verse 9
स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खल: प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया । मनश्च भद्रं भजतादधोक्षजे आवेश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी ॥ ९ ॥
સમગ્ર વિશ્વનું કલ્યાણ થાઓ અને દુષ્ટ તથા ઈર્ષ્યાળુ લોકો શાંત થાઓ. સર્વ જીવો ભક્તિ-યોગ દ્વારા મંગળનું ધ્યાન કરે અને પરસ્પર હિત વિચારે. અમારું મન અધોક્ષજ શ્રીકૃષ્ણની સેવામાં લીન રહે અને અમારી બુદ્ધિ નિષ્કામ ભક્તિમાં સ્થિર રહે.
Verse 10
मागारदारात्मजवित्तबन्धुषु सङ्गो यदि स्याद्भगवत्प्रियेषु न: । य: प्राणवृत्त्या परितुष्ट आत्मवान् सिद्ध्यत्यदूरान्न तथेन्द्रियप्रिय: ॥ १० ॥
હે પ્રભુ, ઘર, પત્ની, સંતાન, ધન, મિત્રો-સગાં વગેરે ગૃહસ્થ જીવનના કારાગારમાં અમારી આસક્તિ કદી ન રહે. જો કંઈ આસક્તિ હોય જ, તો તે તમારા પ્રિય ભક્તોમાં રહે, જેમનો એકમાત્ર પ્રિય મિત્ર કૃષ્ણ છે. આત્મસંયમી અને મનને વશમાં રાખનાર વ્યક્તિ ઓછી જરૂરિયાતમાં સંતોષ પામે છે; ઇન્દ્રિયસુખ પાછળ દોડતો નથી. એવો ભક્ત ઝડપથી પ્રગતિ કરે છે.
Verse 11
यत्सङ्गलब्धं निजवीर्यवैभवं तीर्थं मुहु: संस्पृशतां हि मानसम् । हरत्यजोऽन्त: श्रुतिभिर्गतोऽङ्गजं को वै न सेवेत मुकुन्दविक्रमम् ॥ ११ ॥
મુકુન્દને સર્વસ્વ માનનારા ભક્તોના સંગથી તેમના પરાક્રમનું શ્રવણ થાય છે, અને એ શ્રવણ મન માટે તીર્થ બની જાય છે. મુકુન્દની લીલાઓ એટલી શક્તિશાળી છે કે વારંવાર સાંભળતાં શબ્દરૂપ ભગવાન હૃદયમાં પ્રવેશી આંતરિક કલુષતા દૂર કરે છે. ગંગાસ્નાન દેહની અશુદ્ધિ ઘટાડે છે, પણ હૃદયશુદ્ધિમાં સમય લાગે. તો પછી કયો વિવેકી માણસ ભક્તસંગ અને મુકુન્દસેવા ન કરે?
Verse 12
यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुरा: । हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा मनोरथेनासति धावतो बहि: ॥ १२ ॥
જેનામાં ભગવાન વાસુદેવ પ્રત્યે નિષ્કામ, અનન્ય ભક્તિ છે, તેમાં દેવતાઓના સર્વ ગુણો—ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય વગેરે—સ્વયં પ્રગટ થાય છે. પરંતુ હરિભક્તિ વિના ભૌતિક કર્મોમાં લાગેલા માણસમાં મહાન ગુણ ક્યાંથી આવે? તે મનની કલ્પનાઓથી અસત્ય તરફ બહાર દોડે છે અને પ્રભુની બાહ્ય શક્તિની સેવા કરે છે; તેમાં સદ્ગુણ કેવી રીતે રહે?
Verse 13
हरिर्हि साक्षाद्भगवान् शरीरिणा- मात्मा झषाणामिव तोयमीप्सितम् । हित्वा महांस्तं यदि सज्जते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दम्पतीनाम् ॥ १३ ॥
જેમ જલચરો હંમેશાં વિશાળ જલરાશિમાં રહેવા ઇચ્છે છે, તેમ સર્વ દેહધારી જીવો સ્વભાવથી સాక్షાત્ ભગવાન હરિ—પરમાત્મા—ના મહાન અસ્તિત્વમાં આશ્રય ઇચ્છે છે. તેથી જે વ્યક્તિ ભૌતિક ગણતરીએ મહાન હોવા છતાં તે મહાત્માને છોડીને ગૃહાસક્ત બને, તેની મહત્તા યુવાન, નીચ દંપતી જેવી રહે છે; ગૃહાસક્તિથી આધ્યાત્મિક સદ્ગુણો નાશ પામે છે।
Verse 14
तस्माद्रजोरागविषादमन्यु- मानस्पृहाभयदैन्याधिमूलम् । हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताकुतोभयमिति ॥ १४ ॥
અતએવ, હે અસુરો, રજોગુણજન્ય આસક્તિ, વિષાદ, ક્રોધ, માન, અતૃપ્ત ઇચ્છા, ભય, દૈન્ય અને વ્યાધિ—આ બધાનું મૂળ તથા જન્મ-મૃત્યુના ચક્રનું વલય બનેલું ગૃહજીવનનું કહેવાતું સુખ ત્યજી દો. અકુતોભય એવા આશ્રયરૂપ શ્રી નૃસિંહદેવના કમળચરણોનું ભજન કરો; ત્યાં જ સાચું અભય છે।
Verse 15
केतुमालेऽपि भगवान् कामदेवस्वरूपेण लक्ष्म्या: प्रियचिकीर्षया प्रजापतेर्दुहितृणां पुत्राणां तद्वर्षपतीनां पुरुषायुषाहोरात्रपरिसङ्ख्यानानां यासां गर्भा महापुरुषमहास्त्रतेजसोद्वेजितमनसां विध्वस्ता व्यसव: संवत्सरान्ते विनिपतन्ति ॥ १५ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—કેતુમાલ-વર્ષમાં ભગવાન વિષ્ણુ કામદેવ સ્વરૂપે નિવાસ કરે છે, માત્ર ભક્તોની, ખાસ કરીને લક્ષ્મીદેવીની, પ્રીતિ માટે. ત્યાં પ્રજાપતિ સંવત્સર તથા તેના પુત્રો-પુત્રીઓ પણ છે. પુત્રીઓ રાત્રિઓની અને પુત્રો દિવસોના અધિષ્ઠાતા દેવતા માનવામાં આવે છે. માનવ આયુષ્યના દિવસ-રાત્રિના ગણતરી મુજબ તેમની સંખ્યા 36,000 છે. દરેક વર્ષના અંતે પરમપુરુષના મહાસ્ત્રતેજ—સુદર્શનચક્રની પ્રભાથી—ઉદ્વિગ્ન થઈ તે પુત્રીઓ ગર્ભપાતનું દુઃખ ભોગવે છે।
Verse 16
अतीव सुललितगतिविलासविलसितरुचिरहासलेशावलोकलीलया किञ्चिदुत्तम्भितसुन्दरभ्रूमण्डलसुभगवदनारविन्दश्रिया रमां रमयन्निन्द्रियाणि रमयते ॥ १६ ॥
કેતુમાલ-વર્ષમાં ભગવાન કામદેવ (પ્રદ્યુમ્ન) અત્યંત સુલલિત ગતિ-વિલાસથી વિહરે છે. તેમનું મંદ હાસ્ય અતિ રમણીય છે; ભ્રૂમંડળને થોડું ઊંચું કરી ક્રીડાભર્યા કટાક્ષથી જોઈ પોતાના મુખકમળની શોભા વધારે છે. આ રીતે તેઓ લક્ષ્મીદેવીને આનંદિત કરે છે અને પોતાના દિવ્ય ઇન્દ્રિયોમાં રમે છે।
Verse 17
तद्भगवतो मायामयं रूपं परमसमाधियोगेन रमा देवी संवत्सरस्य रात्रिषु प्रजापतेर्दुहितृभिरुपेताह:सु च तद्भर्तृभिरुपास्ते इदं चोदाहरति ॥ १७ ॥
રમા દેવી (લક્ષ્મીદેવી) પરમ સમાધિયોગથી સંવત્સરકાળમાં ભગવાનના તે માયામય છતાં અતિ કરુણામય કામદેવ સ્વરૂપની ઉપાસના કરે છે. દિવસે પ્રજાપતિના પુત્રો (દિવસોના અધિષ્ઠાતા) સાથે અને રાત્રે તેની પુત્રીઓ (રાત્રિઓની અધિષ્ઠાત્રી) સાથે પ્રભુની સેવા કરીને નીચેના મંત્રો ઉચ્ચારે છે।
Verse 18
ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ॐ नमो भगवते हृषीकेशाय सर्वगुणविशेषैर्विलक्षितात्मने आकूतीनां चित्तीनां चेतसां विशेषाणां चाधिपतये षोडशकलायच्छन्दोमयायान्नमयायामृतमयाय सर्वमयाय सहसे ओजसे बलाय कान्ताय कामाय नमस्ते उभयत्र भूयात् ॥ १८ ॥
ૐ હ્રાં હ્રીં હ્રૂં। સર્વ ઇન્દ્રિયોના નિયંતા ભગવાન હૃષીકેશને નમસ્કાર. તેઓ સર્વ ગુણવિશેષોથી વિલક્ષણ આત્મા છે અને સંકલ્પ‑ચિત્ત‑બુદ્ધિના ભેદોના અધિપતિ છે. પાંચ વિષયો અને મન સહિત અગિયાર ઇન્દ્રિયો તેમની અંશરૂપ પ્રકટતા છે. અન્નમયાદિ ષોડશ કલામય, સર્વમય એવા પ્રભુ સહસ‑ઓજ‑બળ‑કાંતિ‑કામરૂપે સર્વનું પોષણ કરે છે. વેદોનો પરમ હેતુ તેમની ઉપાસના છે; ઇહ અને પરલોકમાં તેઓ અમારે અનુકૂળ રહો.
Verse 19
स्त्रियो व्रतैस्त्वा हृषीकेश्वरं स्वतो ह्याराध्य लोके पतिमाशासतेऽन्यम् । तासां न ते वै परिपान्त्यपत्यं प्रियं धनायूंषि यतोऽस्वतन्त्रा: ॥ १९ ॥
હે હૃષીકેશ્વર! સ્ત્રીઓ વ્રતોથી તારી આરાધના કરીને પણ ઇન્દ્રિયસુખ માટે બીજા પતિની આશા રાખે છે—આ મોહ છે. કારણ કે એવા પતિ સ્વતંત્ર નથી; તેઓ કાળ, કર્મફળ અને પ્રકૃતિના ગુણોના અધિન છે. તેથી તેઓ સ્ત્રીને, સંતાનને, પ્રિય વસ્તુઓને, ધનને કે આયુષ્યને સાચે રક્ષી શકતા નથી; બધું તારા અધિન છે.
Verse 20
स वै पति: स्यादकुतोभय: स्वयं समन्तत: पाति भयातुरं जनम् । स एक एवेतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभादधि मन्यते परम् ॥ २० ॥
જે પોતે ક્યારેય ભયભીત ન હોય અને ભયગ્રસ્ત લોકોને સર્વ તરફથી પૂર્ણ આશ્રય આપે, એ જ સાચો પતિ અને રક્ષક બની શકે. તેથી પ્રભુ, તમે જ એકમાત્ર પતિ છો; નહિતર બીજો કોઈ પતિ હોત તો તમને પણ તેનો ભય થાત. આથી વેદજ્ઞો તમને જ સર્વના સ્વામી માને છે અને તમાથી શ્રેષ્ઠ પતિ‑રક્ષક બીજાને માનતા નથી.
Verse 21
या तस्य ते पादसरोरुहार्हणं निकामयेत्साखिलकामलम्पटा । तदेव रासीप्सितमीप्सितोऽर्चितो यद्भग्नयाच्ञा भगवन् प्रतप्यते ॥ २१ ॥
હે ભગવન! જે સ્ત્રી નિષ્કામ, શુદ્ધ પ્રેમથી તારા પાદપદ્મોની આરાધના કરે છે, તેની સર્વ ઇચ્છાઓ આપોઆપ પૂર્ણ થાય છે. પરંતુ જે કોઈ ખાસ હેતુથી તારા ચરણોની પૂજા કરે છે, તું તેની ઇચ્છા પણ ઝડપથી પૂરી કરે છે; છતાં અંતે તેની યાચના ભંગ થાય છે અને તે વ્યથિત થઈ શોક કરે છે. તેથી ભૌતિક લાભ માટે તારા ચરણોની પૂજા કરવી ન જોઈએ.
Verse 22
मत्प्राप्तयेऽजेशसुरासुरादय- स्तप्यन्त उग्रं तप ऐन्द्रियेधिय: । ऋते भवत्पादपरायणान्न मां विन्दन्त्यहं त्वद्धृदया यतोऽजित ॥ २२ ॥
હે અજિત, અજય પ્રભુ! ઇન્દ્રિયભોગની બુદ્ધિમાં લીન થઈ બ્રહ્મા, શિવ અને અન્ય દેવ‑અસુરો પણ મારી કૃપા મેળવવા કઠોર તપ કરે છે. પરંતુ જે તારા પાદપદ્મોમાં શરણાગત નથી, તે કેટલો પણ મહાન હોય, હું તેને અનુગ્રહ આપતો નથી. કારણ કે હું તને સદા હૃદયમાં ધારણ કરું છું; તેથી હું માત્ર તારા ભક્ત પર જ કૃપા કરું છું.
Verse 23
स त्वं ममाप्यच्युत शीर्ष्णि वन्दितं कराम्बुजं यत्त्वदधायि सात्वताम् । बिभर्षि मां लक्ष्म वरेण्य मायया क ईश्वरस्येहितमूहितुं विभुरिति ॥ २३ ॥
હે અચ્યુત! તમારો કમળહસ્ત સર્વમંગલનો સ્ત્રોત છે; તેથી શુદ્ધ સાત્વત ભક્તો તેનું વંદન કરે છે, અને તમે કૃપાથી તેમના મસ્તક પર તમારો હાથ મૂકો છો. હું પણ ઇચ્છું છું કે તમે મારા શિર પર એ જ હાથ મૂકો. જો કે તમે તમારા વક્ષસ્થળે મારી સુવર્ણ રેખાઓનું ચિહ્ન ધારણ કરો છો, હું તેને મારા માટે માત્ર મિથ્યા ગૌરવ માનું છું; તમારી સાચી કૃપા તો ભક્તો પર છે, મારા પર નહીં. તમે પરમેશ્વર, સર્વનિયંત્રણ કરનાર છો; તમારા અભિપ્રાયને કોણ સમજી શકે?
Verse 24
रम्यके च भगवत: प्रियतमं मात्स्यमवताररूपं तद्वर्षपुरुषस्य मनो: प्राक्प्रदर्शितं स इदानीमपि महता भक्तियोगेनाराधयतीदं चोदाहरति ॥ २४ ॥
રમ્યક-વર્ષમાં, જ્યાં વૈવસ્વત મનુ શાસન કરે છે, ભગવાનનું અતિ પ્રિય મત્સ્યાવતારરૂપ પૂર્વ યુગના અંતે, એટલે ચાક્ષુષ મન્વંતરના અંતે, તે વર્ષપુરુષ મનુને અગાઉ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. એ જ વૈવસ્વત મનુ આજે પણ મહાન ભક્તિયોગથી ભગવાન મત્સ્યની આરાધના કરે છે અને આ મંત્ર ઉચ્ચારે છે.
Verse 25
ॐ नमो भगवते मुख्यतमाय नम: सत्त्वाय प्राणायौजसे सहसे बलाय महामत्स्याय नम इति ॥ २५ ॥
ઓં—શુદ્ધ સત્ત્વસ્વરૂપ પરમ પુરુષોત્તમ ભગવાનને નમસ્કાર. પ્રાણ, દેહબળ, તેજ, સાહસ અને સામર્થ્યનો મૂળ સ્ત્રોત તેઓ જ છે. અવતારોમાં પ્રથમ પ્રગટ થયેલા મહામત્સ્યને નમસ્કાર; ફરી ફરી પ્રણામ.
Verse 26
अन्तर्बहिश्चाखिललोकपालकै- रदृष्टरूपो विचरस्युरुस्वन: । स ईश्वरस्त्वं य इदं वशेऽनय- न्नाम्ना यथा दारुमयीं नर: स्त्रियम् ॥ २६ ॥
હે પ્રભુ! તમે અંદર અને બહાર—સર્વ લોકપાલકો સહિત—અદૃશ્ય રૂપે વિચરો છો, અને તમારો નાદ મહાન છે. તમે જ ઈશ્વર છો, જે આ જગતને પોતાના વશમાં ચલાવો છો—જેમ કોઈ માણસ દોરાથી લાકડાની કઠપૂતળી-સ્ત્રીને નચાવે તેમ.
Verse 27
यं लोकपाला: किल मत्सरज्वरा हित्वा यतन्तोऽपि पृथक्समेत्य च । पातुं न शेकुर्द्विपदश्चतुष्पद: सरीसृपं स्थाणु यदत्र दृश्यते ॥ २७ ॥
હે પ્રભુ! બ્રહ્મા વગેરે લોકપાલકોથી લઈને આ જગતના રાજકીય નેતાઓ સુધી સૌ તમારા અધિકારથી ઈર્ષ્યા કરે છે. પરંતુ તમારી સહાય વિના તેઓ ન અલગ અલગ રીતે, ન મળીને, આ બ્રહ્માંડના અસંખ્ય જીવોનું પાલન કરી શકે. ખરેખર મનુષ્યો, ગાય-ગધા જેવા પ્રાણી, વનસ્પતિ, સરિસૃપ, પક્ષીઓ, પર્વતો—અહીં જે કંઈ દેખાય છે—તે બધાના એકમાત્ર પાલક તમે જ છો.
Verse 28
भवान् युगान्तार्णव ऊर्मिमालिनि क्षोणीमिमामोषधिवीरुधां निधिम् । मया सहोरु क्रमतेऽज ओजसा तस्मै जगत्प्राणगणात्मने नम इति ॥ २८ ॥
હે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ! યુગાંત સમયે ઔષધિ‑લતા અને વૃક્ષોની નિધિ એવી આ પૃથ્વી પ્રલયજળની ભયંકર તરંગોમાં ડૂબી ગઈ હતી. ત્યારે તમે મને સાથે રાખીને પૃથ્વીને રક્ષી અને મહાવેગે સમુદ્રમાં વિહર્યા. હે અજ! તમે જ જગતના પ્રાણસમૂહના આધાર અને પાલક; તમને નમસ્કાર।
Verse 29
हिरण्मयेऽपि भगवान्निवसति कूर्मतनुं बिभ्राणस्तस्य तत्प्रियतमां तनुमर्यमा सह वर्षपुरुषै: पितृगणाधिपतिरुपधावति मन्त्रमिमं चानुजपति ॥ २९ ॥
હિરણ્મય-વર્ષમાં ભગવાન વિષ્ણુ કૂર્મ-તનુ ધારણ કરીને નિવાસ કરે છે. ત્યાંના મુખ્ય આર્યમા અન્ય વર્ષ-પુરુષો સાથે તે પરમ પ્રિય અને મનોહર રૂપની ભક્તિપૂર્વક નિત્ય આરાધના કરે છે અને આ મંત્રનો જપ કરે છે.
Verse 30
ॐ नमो भगवते अकूपाराय सर्वसत्त्वगुणविशेषणायानुपलक्षितस्थानाय नमो वर्ष्मणे नमो भूम्ने नमो नमोऽवस्थानाय नमस्ते ॥ ३० ॥
ઓમ! કૂર્મરૂપ ધારણ કરનાર ભગવાન અકૂપારને નમસ્કાર. તમે સર્વ સત્ત્વગુણોના આશ્રય, પદાર્થમલિનતા વિનાના શુદ્ધ સત્ત્વમાં સ્થિત; જળમાં વિહરતા હોવા છતાં તમારું સ્થાન કોઈ જાણી શકતું નથી. તમારા મહાદેહને, અનંત મહિમાને અને સર્વત્ર આશ્રયરૂપ સ્થિતિને વારંવાર નમસ્કાર; તમને પ્રણામ।
Verse 31
यद्रूपमेतन्निजमाययार्पित- मर्थस्वरूपं बहुरूपरूपितम् । सङ्ख्या न यस्यास्त्ययथोपलम्भनात्- तस्मै नमस्तेऽव्यपदेशरूपिणे ॥ ३१ ॥
હે પ્રભુ! આ દૃશ્ય જગત તમારી નિજ માયાથી પ્રગટ થયેલી સર્જનશક્તિનું પ્રદર્શન છે. તેમાં દેખાતાં અસંખ્ય રૂપો તમારી બાહ્ય શક્તિની લીલા છે; તેથી આ વિરાટ્-રૂપ તમારું સાચું સ્વરૂપ નથી. ભક્ત સિવાય કોઈ તમારું યથાર્થ સ્વરૂપ જાણી શકતું નથી. તેથી અવ્યપદેશ્ય (અવર્ણનીય) સ્વરૂપધારી તમને નમસ્કાર।
Verse 32
जरायुजं स्वेदजमण्डजोद्भिदं चराचरं देवर्षिपितृभूतमैन्द्रियम् । द्यौ: खं क्षिति: शैलसरित्समुद्र- द्वीपग्रहर्क्षेत्यभिधेय एक: ॥ ३२ ॥
હે પ્રભુ! તમે તમારી શક્તિઓ દ્વારા અસંખ્ય રૂપોમાં પ્રગટ થાઓ છો—જરાયુજ, અંડજ, સ્વેદજ જીવો રૂપે; ધરતીમાંથી ઉગતા ઉદ્ભિજ્ વૃક્ષ‑લતા રૂપે; ચર‑અચર સર્વ પ્રાણીઓ, દેવતા, દેવર્ષિ, પિતૃગણ, ભૂત અને ઇન્દ્રિયો રૂપે; આકાશ, સ્વર્ગલોકો અને આ પૃથ્વી—પર્વતો, નદીઓ, સમુદ્રો, દ્વીપો, ગ્રહો અને નક્ષત્રો—બધું તમારી વિભૂતિ છે. મૂળતઃ તમે એક, અદ્વિતીય; તમારા પરે કશું નથી. આ જગત મિથ્યા નથી, તમારી અચિંત્ય શક્તિનું ક્ષણિક પ્રાકટ્ય છે।
Verse 33
यस्मिन्नसङ्ख्येयविशेषनाम- रूपाकृतौ कविभि: कल्पितेयम् । सङ्ख्या यया तत्त्वदृशापनीयते तस्मै नम: साङ्ख्यनिदर्शनाय ते इति ॥ ३३ ॥
હે પ્રભુ! તમારું નામ, રૂપ અને દેહલક્ષણ અસંખ્ય રીતે વિસ્તરેલું છે; તેની ચોક્કસ સંખ્યા કોઈ નક્કી કરી શકતું નથી. તમે જ કપિલદેવ અવતારમાં ચોવીસ તત્ત્વોનું વિશ્લેષણ કરીને જગતની પ્રકટતા સમજાવી. તેથી સાંખ્ય દર્શનથી તત્ત્વગણના જાણવા ઇચ્છનારએ તે તમારાથી જ સાંભળવું જોઈએ; અભક્તો માત્ર તત્ત્વો ગણે છે અને તમારા સાચા સ્વરૂપથી અજાણ રહે છે. સાંખ્યનિદર્શનરૂપ તમને નમસ્કાર।
Verse 34
उत्तरेषु च कुरुषु भगवान् यज्ञपुरुष: कृतवराहरूप आस्ते तं तु देवी हैषा भू: सह कुरुभिरस्खलितभक्तियोगेनोपधावति इमां च परमामुपनिषदमावर्तयति ॥ ३४ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન! જંબૂદ્વીપના ઉત્તર ભાગમાં ઉત્તરકુરુ-વર્ષમાં યજ્ઞપુરુષ ભગવાન વરાહરૂપ ધારણ કરીને વસે છે. ત્યાં દેવી ભૂમિ અને કુરુઓ સહિતના અન્ય નિવાસીઓ અખંડ ભક્તિયોગથી તેમની ઉપાસના કરે છે અને આ પરમ ઉપનિષદ્ મંત્રને વારંવાર જપે છે.
Verse 35
ॐ नमो भगवते मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय यज्ञक्रतवे महाध्वरावयवाय महापुरुषाय नम: कर्मशुक्लाय त्रियुगाय नमस्ते ॥ ३५ ॥ ।
ૐ! મંત્રતત્ત્વના લિંગસ્વરૂપ, યજ્ઞ અને ક્રતુરূপ, મહાધ્વરના અવયવરূপ મહાપુરુષ ભગવાનને નમસ્કાર. તમે કર્મને શુદ્ધ કરનાર, શુદ્ધ સત્ત્વમય; ત્રિયુગ તમને નમસ્કાર।
Verse 36
यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो गुणेषु दारुष्विव जातवेदसम् । मथ्नन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवो गूढं क्रियार्थैर्नम ईरितात्मने ॥ ३६ ॥
જેમ મથાનીથી લાકડામાં છુપાયેલ અગ્નિ પ્રગટ થાય છે, તેમ પરમ તત્ત્વના જ્ઞાતા ઋષિ-મુનિઓ ગુણોમાં સર્વત્ર—પોતાના દેહમાં પણ—તમને જોવા મનને મથતા રહે છે. છતાં તમે ગૂઢ જ રહો છો; માનસિક કે શારીરિક પરોક્ષ પ્રક્રિયાથી તમે જાણી શકાતા નથી. તમે સ્વયંપ્રકાશ છો; જ્યારે તમે જુઓ કે કોઈ પૂર્ણ હૃદયથી તમને શોધે છે, ત્યારે તમે પોતે જ તમારું સ્વરૂપ પ્રગટ કરો છો. તેથી તમને નમસ્કાર।
Verse 37
द्रव्यक्रियाहेत्वयनेशकर्तृभि- र्मायागुणैर्वस्तुनिरीक्षितात्मने । अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्मबुद्धिभि- र्निरस्तमायाकृतये नमो नम: ॥ ३७ ॥
ભૌતિક ભોગના વિષયો—શબ્દ, રૂપ, રસ, સ્પર્શ અને ગંધ—ઇન્દ્રિયક્રિયાઓ, તેમના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ, દેહ, નિત્ય કાળ અને અહંકાર—આ બધું તમારી માયાશક્તિના ગુણોથી સર્જાયેલ છે. જેની બુદ્ધિ સિદ્ધ યોગના સમ્યક આચરણથી સ્થિર થઈ છે, તે સૂક્ષ્મ અનુસંધાનથી જુએ છે કે આ બધું તમારી બાહ્ય શક્તિના પરિણામ છે; અને સર્વના પૃષ્ઠભૂમિમાં સ્થિત તમારા પરમાત્મ સ્વરૂપને પણ જુએ છે. તેથી માયાકૃતીઓને નિરસ્ત કરનાર તમને હું વારંવાર નમસ્કાર કરું છું।
Verse 38
करोति विश्वस्थितिसंयमोदयं यस्येप्सितं नेप्सितमीक्षितुर्गुणै: । माया यथायो भ्रमते तदाश्रयं ग्राव्णो नमस्ते गुणकर्मसाक्षिणे ॥ ३८ ॥
હે પ્રભુ! તમે સ્વયં જગતની સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલય ઇચ્છતા નથી; છતાં બંધ જીવોનાં હિતાર્થે તમારી માયાશક્તિ દ્વારા આ કાર્યો કરાવો છો. જેમ આયસ્કાંતના પ્રભાવથી લોખંડ હલે, તેમ તમારી દૃષ્ટિથી જડ પ્રકૃતિ પ્રવર્તે છે. ગુણ-કર્મના સાક્ષી તમને નમસ્કાર।
Verse 39
प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगदादिसूकर: । कृत्वाग्रदंष्ट्रे निरगादुदन्वत: क्रीडन्निवेभ: प्रणतास्मि तं विभुमिति ॥ ३९ ॥
હે પ્રભુ! તમે આ જગતના આદિસૂકર (વરાહ) બની યુદ્ધમાં મહાપ્રતિરોધક દૈત્ય હિરણ્યાક્ષને મથાવીને સંહાર્યો. પછી મને—પૃથ્વીને—ગર્ભોદક સમુદ્રના રસાતળ જળમાંથી તમારી અગ્રદંષ્ટ્રા પર ઉઠાવી બહાર કાઢી, જેમ રમતો હાથી પાણીમાંથી કમળ તોડી લાવે. તે વિભુને હું પ્રણામ કરું છું।
Frequently Asked Questions
Hayaśīrṣa is described as a plenary expansion of Vāsudeva, dear to devotees and the director of religious principles. In this chapter He is praised as Hayagrīva who retrieves the stolen Vedas from Rasātala and restores them to Brahmā, highlighting poṣaṇam (divine protection) and the Lord’s role as the source and guardian of śruti and dharma.
Because the Bhāgavata frames the deeper ‘asura’ as inner anarthas—fruitive desire, ignorance, and fear rooted in ego and attachment. Prahlāda asks Nṛsiṁha to appear in the heart, destroy ignorance, and grant fearlessness, teaching that true protection is spiritual: purification leading to steady bhakti rather than merely changing external circumstances.
The text explicitly presents Kāmadeva as Viṣṇu’s form ‘only for the satisfaction of His devotees’ and frames Lakṣmī’s worship around Hṛṣīkeśa—the controller and true enjoyer of the senses. The theological point is that sense-power and beauty originate in the Lord and are purified when oriented to devotion; seeking a ‘husband’ or pleasure apart from Him is described as illusion and insecurity under time and guṇas.
They distinguish the universal form as a display of the Lord’s external energy from His actual transcendental form, which is accessible only to devotees in transcendental consciousness. This clarifies that the cosmos is not ‘false’ but temporary and energetic—real as śakti-vikāra—while Bhagavān remains one without a second, beyond time’s limitation.
Varāha is praised as the embodiment and enjoyer of sacrifice: ritual (kratu) and yajña are parts of His transcendental body, indicating that all dharmic offerings culminate in Viṣṇu. He is called tri-yuga because the Lord is not openly manifest as a yuga-avatāra in Kali (appearing in a concealed manner) while fully possessing the three pairs of opulences; thus worship is directed to the hidden, sustaining Lord behind all sacrificial order.