Adhyaya 16

Verse 1

राजोवाच उक्तस्त्वया भूमण्डलायामविशेषो यावदादित्यस्तपति यत्र चासौ ज्योतिषां गणैश्चन्द्रमा वा सह द‍ृश्यते ॥ १ ॥

રાજા પરીક્ષિત બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ! તમે પહેલેથી જ જણાવ્યું છે કે ભૂમંડળનો વ્યાસ ત્યાં સુધી છે જ્યાં સુધી સૂર્ય પોતાનું પ્રકાશ અને તાપ ફેલાવે છે અને જ્યાં ચંદ્રમા તથા તારાગણ દેખાય છે।

Verse 2

तत्रापि प्रियव्रतरथचरणपरिखातै: सप्तभि: सप्त सिन्धव उपक्‍ल‍ृप्ता यत एतस्या: सप्तद्वीपविशेषविकल्पस्त्वया भगवन् खलु सूचित एतदेवाखिलमहं मानतो लक्षणतश्च सर्वं विजिज्ञासामि ॥ २ ॥

હે ભગવન! મહારાજ પ્રિયવ્રતના રથચક્રોએ ખોદેલી સાત ખાઈઓમાં સાત સમુદ્રો પ્રગટ થયા; તેથી ભૂમંડળ સાત દ્વીપોમાં વહેંચાયું. તમે તેમના માપ, નામ અને લક્ષણોનો સામાન્ય ઉલ્લેખ કર્યો છે; હવે હું બધું વિગતે જાણવા ઇચ્છું છું—કૃપા કરીને મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરો।

Verse 3

भगवतो गुणमये स्थूलरूप आवेशितं मनो ह्यगुणेऽपि सूक्ष्मतम आत्मज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवाख्ये क्षममावेशितुं तदु हैतद् गुरोऽर्हस्यनुवर्णयितुमिति ॥ ३ ॥

જ્યારે મન ભગવાનના ગુણમય બાહ્ય સ્થૂલરૂપ—વિશ્વરૂપ—માં સ્થિર થાય છે, ત્યારે તે શુદ્ધ-સત્ત્વની સ્થિતિમાં ઊંચે ચડે છે. તે દિવ્ય સ્થિતીમાં ગુણાતીત, સ્વયંપ્રકાશ પરબ્રહ્મ ભગવાન વાસુદેવનું જ્ઞાન થાય છે. હે ગુરુદેવ, તે સર્વવ્યાપી રૂપ કેવી રીતે દર્શાય છે—કૃપા કરીને સ્પષ્ટ વર્ણન કરો।

Verse 4

ऋषिरुवाच न वै महाराज भगवतो मायागुणविभूते: काष्ठां मनसा वचसा वाधिगन्तुमलं विबुधायुषापि पुरुषस्तस्मात्प्राधान्येनैव भूगोलकविशेषं नामरूप मानलक्षणतो व्याख्यास्याम: ॥ ४ ॥

ઋષિ શુકદેવ બોલ્યા—હે મહારાજ! ભગવાનની માયાશક્તિના ગુણમય વિસ્તરણની સીમા મનથી કે વાણીથી જાણી શકાય તેમ નથી, બ્રહ્મા જેટલી આયુ હોય તો પણ નહીં. તેથી હું મુખ્યત્વે ભૂલોક વગેરે પ્રદેશોના નામ, રૂપ, માપ અને લક્ષણો યથાશક્તિ સમજાવીશ।

Verse 5

यो वायं द्वीप: कुवलयकमलकोशाभ्यन्तरकोशो नियुतयोजन विशाल: समवर्तुलो यथा पुष्करपत्रम् ॥ ५ ॥

આ દ્વીપ—જંબૂદ્વીપ—કુવલય કમળના કેશર-કોશની અંદરના આંતરિક કોશ સમાન છે. તેનો વિસ્તાર દસ લાખ યોજન છે અને તે કમળપત્ર જેવો ગોળ છે।

Verse 6

यस्मिन्नव वर्षाणि नवयोजनसहस्रायामान्यष्टभिर्मर्यादागिरिभि: सुविभक्तानि भवन्ति ॥ ६ ॥

જંબૂદ્વીપમાં નવ વર્ષ (પ્રદેશ) છે; દરેકની લંબાઈ નવ સહસ્ર યોજન છે. આઠ મર્યાદા-પર્વતો તેમની સીમા નિર્ધારિત કરીને તેમને સુવ્યવસ્થિત રીતે અલગ કરે છે.

Verse 7

एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तरवर्षं यस्य नाभ्यामवस्थित: सर्वत: सौवर्ण: कुलगिरिराजो मेरुर्द्वीपायामसमुन्नाह: कर्णिकाभूत: कुवलयकमलस्य मूर्धनि द्वात्रिंशत् सहस्रयोजनविततो मूले षोडशसहस्रं तावतान्तर्भूम्यां प्रविष्ट: ॥ ७ ॥

આ બધાની વચ્ચે ‘ઇલાવૃત’ નામનું આંતરિક વર્ષ છે; તેની નાભિસ્થાને સર્વત્ર સુવર્ણમય કુલગિરિરાજ સુમેરુ સ્થિત છે—કમળસદૃશ ભૂમંડળની કર્ણિકા સમાન. શિખરે તેની પહોળાઈ બત્રીસ સહસ્ર યોજન, મૂળે સોળ સહસ્ર યોજન; અને સોળ સહસ્ર યોજન સુધી તે ધરતીમાં પ્રવેશેલો છે.

Verse 8

उत्तरोत्तरेणेलावृतं नील: श्‍वेत: श‍ृङ्गवानिति त्रयो रम्यकहिरण्मयकुरूणां वर्षाणां मर्यादागिरय: प्रागायता उभयत: क्षारोदावधयो द्विसहस्रपृथव एकैकश: पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो दशांशाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति ॥ ८ ॥

ઇલાવૃતના તરત ઉત્તર તરફ અને ક્રમે વધુ ઉત્તર તરફ નীল, શ્વેત અને શૃંગવાન નામના ત્રણ પર્વતો છે. તેઓ રમ્યક, હિરણ્મય અને કુરુ નામના ત્રણ વર્ષોની મર્યાદા-ગિરિઓ બનીને તેમને પરસ્પર અલગ કરે છે. દરેકની પહોળાઈ બે સહસ્ર યોજન છે અને તેઓ પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશામાં ક્ષારોદ (લવણ) સમુદ્રના કિનારાં સુધી વિસ્તરે છે. દક્ષિણથી ઉત્તર તરફ જતા દરેક પર્વતની લંબાઈ અગાઉના કરતાં દશમાંશ ઘટે છે, પરંતુ ઊંચાઈ સર્વની સમાન છે.

Verse 9

एवं दक्षिणेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमालय इति प्रागायता यथा नीलादयोऽयुतयोजनोत्सेधा हरिवर्षकिम्पुरुषभारतानां यथासङ्ख्यम् ॥ ९ ॥

એ જ રીતે ઇલાવૃતના દક્ષિણમાં નિષધ, હેમકૂટ અને હિમાલય નામના ત્રણ મહાપર્વતો પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશામાં વિસ્તરેલા છે. નીલાદિ પર્વતોની જેમ તેમની ઊંચાઈ દસ સહસ્ર યોજન છે. તેઓ ક્રમે હરિવર્ષ, કિમ્પુરુષવર્ષ અને ભારતવર્ષની સીમાઓ દર્શાવે છે.

Verse 10

तथैवेलावृतमपरेण पूर्वेण च माल्यवद्गन्धमादनावानीलनिषधायतौ द्विसहस्रं पप्रथतु: केतुमालभद्राश्वयो: सीमानं विदधाते ॥ १० ॥

એ જ રીતે ઇલાવૃતના પશ્ચિમમાં માલ્યવાન અને પૂર્વમાં ગંધમાદન નામના બે મહાપર્વતો છે. બંને બે સહસ્ર યોજન ઊંચા છે અને ઉત્તર તરફ નીલ પર્વત સુધી તથા દક્ષિણ તરફ નિષધ પર્વત સુધી વિસ્તરે છે. તેઓ ઇલાવૃત તેમજ કેતુમાલ અને ભદ્રાશ્વ વર્ષોની સીમા નિર્ધારિત કરે છે.

Verse 11

मन्दरो मेरुमन्दर: सुपार्श्व: कुमुद इत्ययुतयोजनविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशमवष्टम्भगिरय उपक्‍ल‍ृप्ता: ॥ ११ ॥

મહાપર્વત સુમેરુની ચારેય દિશામાં મન્દર, મેરુમન્દર, સુપાર્શ્વ અને કુમુદ નામના ચાર પર્વતો તેની કમરપટ્ટી સમાન આધારરૂપે સ્થિત છે. તેમની પહોળાઈ અને ઊંચાઈ દસ હજાર યોજન ગણાય છે.

Verse 12

चतुर्ष्वेतेषु चूतजम्बूकदम्बन्यग्रोधाश्चत्वार: पादप प्रवरा: पर्वतकेतव इवाधिसहस्रयोजनोन्नाहास्तावद् विटपविततय: शतयोजनपरिणाहा: ॥ १२ ॥

આ ચાર પર્વતોના શિખરો પર ધ્વજદંડ સમાન ચાર શ્રેષ્ઠ વૃક્ષો ઊભાં છે—આંબો, જંબૂ (જામુન), કદંબ અને વડ. તેમની પહોળાઈ સો યોજન અને ઊંચાઈ એક હજાર એકસો યોજન ગણાય છે; ડાળીઓ પણ એટલી જ વ્યાપે છે.

Verse 13

ह्रदाश्चत्वार: पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति ॥ १३ ॥ देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति ॥ १४ ॥

હે ભરતવંશશ્રેષ્ઠ મહારાજ પરીક્ષિત! આ ચાર પર્વતોની વચ્ચે ચાર મહાસરોવર છે—પ્રથમનું જળ દૂધ જેવું, બીજું મધ જેવું, ત્રીજું ઇક્ષુરસ જેવું અને ચોથું નિર્મળ જળથી ભરેલું છે. સિદ્ધ, ચારણ, ગંધર્વ વગેરે ઉપદેવગણ તેમના સ્પર્શથી સ્વાભાવિક યોગૈશ્વર્યસિદ્ધિઓ ધારણ કરે છે. ત્યાં નંદન, ચૈત્રરથ, વૈભ્રાજક અને સર્વતોભદ્ર નામના ચાર દિવ્ય ઉદ્યાનો પણ છે.

Verse 14

ह्रदाश्चत्वार: पयोमध्विक्षुरसमृष्टजला यदुपस्पर्शिन उपदेवगणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति ॥ १३ ॥ देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रमिति ॥ १४ ॥

હે ભરતવંશશ્રેષ્ઠ મહારાજ પરીક્ષિત! આ ચાર પર્વતોની વચ્ચે ચાર મહાહ્રદ છે—દૂધ, મધ, ઇક્ષુરસ અને નિર્મળ જળ જેવા સ્વાદવાળા. તેમના સ્પર્શથી સિદ્ધ, ચારણ, ગંધર્વ વગેરે ઉપદેવગણ સ્વાભાવિક યોગૈશ્વર્ય ધારણ કરે છે. ત્યાં નંદન, ચૈત્રરથ, વૈભ્રાજક અને સર્વતોભદ્ર નામના ચાર દિવ્ય ઉદ્યાનો પણ છે.

Verse 15

येष्वमर परिवृढा: सह सुरललनाललामयूथपतय उपदेवगणैरुपगीयमानमहिमान: किल विहरन्ति ॥ १५ ॥

તે દિવ્ય ઉદ્યાનોમાં શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ પોતાની પત્નીઓ સાથે—જે સ્વર્ગીય સૌંદર્યના આભૂષણ સમાન છે—વિહાર કરે છે, અને ગંધર્વ વગેરે ઉપદેવગણ તેમની મહિમાનું ગાન કરે છે.

Verse 16

मन्दरोत्सङ्ग एकादशशतयोजनोत्तुङ्गदेवचूतशिरसो गिरिशिखरस्थूलानि फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति ॥ १६ ॥

મંદર પર્વતના ઢાળ પર દેવચૂત નામનું આંબાનું વૃક્ષ છે; તે ૧૧૦૦ યોજન ઊંચું છે. તેના શિખર પરથી પર્વતશિખર જેટલા વિશાળ, અમૃતસમાન મધુર ફળ દેવલોકવાસીઓના ભોગ માટે પડે છે.

Verse 17

तेषां विशीर्यमाणानामतिमधुरसुरभिसुगन्धि बहुलारुणरसोदेनारुणोदा नाम नदी मन्दरगिरिशिखरान्निपतन्ती पूर्वेणेलावृतमुपप्लावयति ॥ १७ ॥

એટલી ઊંચાઈથી પડતાં ફળો તૂટી જાય છે. તેમાંનો અત્યંત મધુર, સુગંધિત, ઘાટો લાલ રસ બહાર વહે છે અને અન્ય સુગંધો સાથે મિશ્રિત થઈ વધુ સુવાસિત બને છે. એ રસ મંદર શિખર પરથી ધોધરૂપે પડી ‘અરુણોદા’ નામની નદી બની ઇલાવૃતના પૂર્વ ભાગમાં સુખદ રીતે વહે છે.

Verse 18

यदुपजोषणाद्भ‍वान्या अनुचरीणां पुण्यजनवधूनामवयवस्पर्शसुगन्धवातो दशयोजनं समन्तादनुवासयति ॥ १८ ॥

અરુણોદા નદીનું જળ પીવાથી ભવાની (પાર્વતી)ની સેવા કરતી યક્ષપત્નીઓના દેહમાં સુગંધ ઉત્પન્ન થાય છે. એ દેહસુગંધ પવન દ્વારા ચારેય તરફ દસ યોજન સુધી વાતાવરણને સુવાસિત કરે છે.

Verse 19

एवं जम्बूफलानामत्युच्चनिपातविशीर्णानामनस्थिप्रायाणामिभकायनिभानां रसेन जम्बू नाम नदी मेरुमन्दरशिखरादयुतयोजनादवनितले निपतन्ती दक्षिणेनात्मानं यावदिलावृतमुपस्यन्दयति ॥ १९ ॥

એ જ રીતે જંબૂ વૃક્ષના ફળો પણ અત્યંત ઊંચાઈથી પડી તૂટી ચુરચુર થઈ જાય છે. તે ગૂદાભર્યા, બહુ નાનાં બીજવાળા અને હાથીના દેહ જેટલા મોટા હોય છે. તેમનો રસ વહેતો ‘જંબૂ-નદી’ નામની નદી બને છે. આ નદી મેરુમંદર શિખર પરથી દસ હજાર યોજન નીચે પડી ઇલાવૃતના દક્ષિણ ભાગમાં વહે છે અને સમગ્ર ઇલાવૃતને રસથી પૂરાવે છે.

Verse 20

तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥ २० ॥ यदु ह वाव विबुधादय: सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥ २१ ॥

જંબૂ-નદીના બંને કાંઠાની માટી તે રસથી ભીંજાઈ, પછી પવન અને સૂર્યના સંયોગથી પરિપક્વ થઈ ‘જાંબૂનદ’ નામનું સોનું બને છે; તે સદા દેવલોકનું આભૂષણ છે. એ સોનાથી દેવગણ અને તેમની યુવતીઓ મુકુટ, કંકણ, કટિસૂત્ર વગેરે આભરણરૂપે ધારણ કરે છે અને આનંદ માણે છે.

Verse 21

तावदुभयोरपि रोधसोर्या मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना वाय्वर्कसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवर्णं भवति ॥ २० ॥ यदु ह वाव विबुधादय: सह युवतिभिर्मुकुटकटककटिसूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥ २१ ॥

જંબૂ-નદીના બંને કાંઠાની માટી તે રસથી ભીંજાઈને, પછી પવન અને સૂર્યના સંયોગથી પરિપક્વ થઈ ‘જાંબૂનદ’ નામનું બહુ પ્રમાણમાં સોનું ઉત્પન્ન કરે છે. એ સોનાથી સ્વર્ગલોકના દેવગણ અને તેમની યુવાન પત્નીઓ મુકુટ, કંકણ, કમરપટ્ટો વગેરે આભૂષણો ધારણ કરી સંપૂર્ણ શોભિત થઈ આનંદથી વિહાર કરે છે।

Verse 22

यस्तु महाकदम्ब: सुपार्श्वनिरूढो यास्तस्य कोटरेभ्यो विनि:सृता: पञ्चायामपरिणाहा: पञ्च मधुधारा: सुपार्श्वशिखरात्पतन्त्योऽपरेणात्मानमिलावृतमनुमोदयन्ति ॥ २२ ॥

સુપાર્શ્વ પર્વતની બાજુએ ‘મહાકદંબ’ નામનું અત્યંત પ્રસિદ્ધ વિશાળ વૃક્ષ છે. તેના કોટરોમાંથી પાંચ મધુધારાઓ નીકળે છે; દરેક ધારા પાંચ વ્યામ જેટલી પહોળી છે. તે ધારાઓ સુપાર્શ્વના શિખર પરથી અવિરત પડતી પશ્ચિમ તરફથી શરૂ કરીને સમગ્ર ઇલાવૃત-વર્ષને ચારે તરફ વહેતી ભીંજવે છે; તેથી આખો પ્રદેશ મધુર સુગંધથી પરિપૂર્ણ થાય છે।

Verse 23

या ह्युपयुञ्जानानां मुखनिर्वासितो वायु: समन्ताच्छतयोजनमनुवासयति ॥ २३ ॥

તે મધુ પીવનારાઓના મોઢામાંથી નીકળતી સુગંધવાળી હવા ચારે તરફ સો યોજન સુધીની ભૂમિને સુવાસિત કરે છે।

Verse 24

एवं कुमुदनिरूढो य: शतवल्शो नाम वटस्तस्य स्कन्धेभ्यो नीचीना: पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरशय्यासनाभरणादय: सर्व एव कामदुघा नदा: कुमुदाग्रात्पतन्तस्तमुत्तरेणेलावृतमुपयोजयन्ति ॥ २४ ॥

એ જ રીતે કુમુદ પર્વત પર કુમુદમાં ઉગેલો ‘શતવલ્શ’ નામનો મહાન વડવૃક્ષ છે, જેને સો મુખ્ય ડાળીઓ છે. તેની ડાળીઓમાંથી નીચે અનેક મૂળલતાઓ ઉતરે છે અને તેમાંથી કામધેનુ સમાન નદીઓ વહે છે—દૂધ, દહીં, મધ, ઘી, ગોળ, અન્ન, વસ્ત્ર, શય્યા, આસન, આભૂષણ વગેરે સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુઓ આપનાર. આ ધારા કુમુદશિખર પરથી પડી ઇલાવૃત-વર્ષના ઉત્તર ભાગના નિવાસીઓના હિત માટે વહે છે; તેથી તેઓ સર્વકામ-સમૃદ્ધ થઈ અત્યંત આનંદિત રહે છે।

Verse 25

यानुपजुषाणानां न कदाचिदपि प्रजानां वलीपलितक्लमस्वेददौर्गन्ध्यजरामयमृत्युशीतोष्णवैवर्ण्योपसर्गादयस्तापविशेषा भवन्ति यावज्जीवं सुखं निरतिशयमेव ॥ २५ ॥

આ નદીઓના પ્રવાહથી મળતા પદાર્થોનો ઉપભોગ કરનાર પ્રજાને ક્યારેય શરીરે ચાંપા (ઝુર્રીઓ) કે સફેદ વાળ થતા નથી. તેમને થાક લાગતો નથી; પરસેવાથી દુર્ગંધ પણ આવતી નથી. વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ કે અકાળ મૃત્યુ તેમને પીડિત કરતા નથી; ઠંડી-ગરમીનો કષ્ટ નથી, ન શરીરની કાંતિ મલિન થાય છે. તેઓ જીવનભર નિશ્ચિંત રહી અતિશય સુખ ભોગવે છે।

Verse 26

कुरङ्गकुररकुसुम्भवैकङ्कत्रिकूटशिशिरपतङ्गरुचकनिषधशिनीवासकपिलशङ्खवैदूर्यजारुधिहंसऋषभनागकालञ्जरनारदादयो विंशतिगिरयो मेरो: कर्णिकाया इव केसरभूता मूलदेशे परित उपक्‍ल‍ृप्ता: ॥ २६ ॥

મેરુ પર્વતના પાદદેશની આસપાસ કમળની કર્ણિકાના કેશર જેવી રીતે સુંદર ગોઠવણીમાં અન્ય પર્વતો છે. તેમના નામ—કુરઙ્ગ, કુરર, કુસુમ્ભ, વૈકઙ્ક, ત્રિકૂટ, શિશિર, પતઙ્ગ, રુચક, નિષધ, સિનીવાસ, કપિલ, શઙ્ખ, વૈદૂર્ય, જારુધિ, હંસ, ઋષભ, નાગ, કાલઞ્જર અને નારદ।

Verse 27

जठरदेवकूटौ मेरुं पूर्वेणाष्टादशयोजनसहस्रमुदगायतौ द्विसहस्रं पृथुतुङ्गौ भवत: । एवमपरेण पवनपारियात्रौ दक्षिणेन कैलासकरवीरौ प्रागायतावेवमुत्तरतस्त्रिश‍ृङ्गमकरावष्टभिरेतै: परिसृतोऽग्निरिव परितश्चकास्ति काञ्चनगिरि: ॥ २७ ॥

સુમેરુના પૂર્વમાં જઠર અને દેવકૂટ નામના બે પર્વતો છે, જે ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં અઢાર હજાર યોજન સુધી વિસ્તરે છે. તેવી જ રીતે પશ્ચિમમાં પવન અને પારિયાત્ર, દક્ષિણમાં કૈલાસ અને કરવીર (પૂર્વ-પશ્ચિમમાં), અને ઉત્તરમાં ત્રિશૃંગ અને મકર (પૂર્વ-પશ્ચિમમાં) એટલાં જ વિસ્તરેલા છે. બધાની પહોળાઈ અને ઊંચાઈ બે હજાર યોજન છે. આ આઠ પર્વતોથી ઘેરાયેલો સ્વર્ણમય સુમેરુ અગ્નિ સમાન તેજસ્વી છે।

Verse 28

मेरोर्मूर्धनि भगवत आत्मयोनेर्मध्यत उपक्‍ल‍ृप्तां पुरीमयुतयोजनसाहस्रीं समचतुरस्रां शातकौम्भीं वदन्ति ॥ २८ ॥

મેરુના શિખરના મધ્યમાં ભગવાન આત્મયોનિ બ્રહ્માની નગરી સ્થાપિત છે. તેની ચારેય બાજુઓ પ્રત્યેક એક કરોડ યોજન જેટલી ગણાય છે. તે સંપૂર્ણપણે સોનાની બનેલી હોવાથી વિદ્વાનો તેને ‘શાતકૌંભી’ કહે છે।

Verse 29

तामनुपरितो लोकपालानामष्टानां यथादिशं यथारूपं तुरीयमानेन पुरोऽष्टावुपक्‍ल‍ृप्ता: ॥ २९ ॥

તે બ્રહ્મપુરીની આસપાસ દિશાનુસાર ઇન્દ્રથી આરંભ કરીને લોકપાલોના આઠ નિવાસસ્થાનો સ્થાપિત છે. તેઓ સ્વરૂપે બ્રહ્મપુરી જેવા છે, પરંતુ પરિમાણમાં તેના ચોથા ભાગ જેટલા છે।