Adhyaya 9

Verse 1

श्रीब्राह्मण उवाच परिग्रहो हि दु:खाय यद् यत्प्रियतमं नृणाम् । अनन्तं सुखमाप्नोति तद् विद्वान् यस्त्वकिञ्चन: ॥ १ ॥

શ્રી બ્રાહ્મણે કહ્યું: મનુષ્યને જે જે અતિ પ્રિય લાગે છે, તેનું પરિગ્રહ (માલિકીભાવ) દુઃખનું કારણ બને છે. જે વિદ્વાન આસક્તિ-મમતા ત્યજી દે, તે અનંત સુખ પામે છે।

Verse 2

सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनोऽन्ये निरामिषा: । तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत ॥ २ ॥

માંસ ધરાવતો એક કુરર પક્ષી પર શિકાર ન મળતાં અન્ય બળવાન પક્ષીઓએ હુમલો કર્યો. પ્રાણભયમાં તેણે માંસ ત્યજી દીધું અને ત્યારે સાચું સુખ અનુભવ્યું।

Verse 3

न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् । आत्मक्रीड आत्मरतिर्विचरामीह बालवत् ॥ ३ ॥

મને માન-અપમાન નથી, ઘર-સંતાનની ચિંતા નથી. હું આત્મામાં જ ક્રીડા કરું છું, આત્મામાં જ રતિ પામું છું; તેથી બાળકની જેમ ધરતી પર વિહરું છું।

Verse 4

द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ । यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्य: परं गत: ॥ ४ ॥

આ જગતમાં બે જ પ્રકારના લોકો ચિંતાથી મુક્ત રહી પરમાનંદમાં લીન રહે છે—એક તો મોહગ્રસ્ત, જડ, બાળકસમાન મૂર્ખ; અને બીજો જે ત્રિગુણોથી પરે પરમેશ્વરને પ્રાપ્ત થયો છે।

Verse 5

क्व‍‍चित् कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् । स्वयं तानर्हयामास क्व‍ापि यातेषु बन्धुषु ॥ ५ ॥

એક વખત લગ્નયોગ્ય કન્યા પોતાના ઘરમાં એકલી હતી, કારણ કે તેના માતા-પિતા અને સગાં તે દિવસે બીજા સ્થળે ગયા હતા. ત્યારે લગ્નની ઇચ્છાથી કેટલાક પુરુષો તેના ઘરે આવ્યા. તેણે તેમનું યથોચિત આદર-સત્કાર કર્યું.

Verse 6

तेषामभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव । अवघ्नन्त्या: प्रकोष्ठस्थाश्चक्रु: शङ्खा: स्वनं महत् ॥ ६ ॥

તે મહેમાનોના ભોજન માટે તે એકાંતમાં ધાન કૂટવા લાગી. કૂટતી વખતે તેના હાથ上的 શંખના કંકણો પરસ્પર અથડાઈને મોટો અવાજ કરવા લાગ્યા.

Verse 7

सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती व्रीडिता तत: । बभञ्जैकैकश: शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत् ॥ ७ ॥

તે અવાજને અયોગ્ય માનીને તે બહુ શરમાઈ. બુદ્ધિશાળી કન્યાએ શંખના કંકણો એક એક કરીને તોડી નાખ્યા અને બંને કળાઈ પર માત્ર બે બે જ રાખ્યા.

Verse 8

उभयोरप्यभूद् घोषो ह्यवघ्नन्त्या: स्वशङ्खयो: । तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद् ध्वनि: ॥ ८ ॥

પછી પણ કૂટતી વખતે બંને કળાઈ પરની બે બે ચુડીઓ અથડાઈને અવાજ કરતી રહી. તેથી તેણે દરેક હાથમાંથી એક એક કાઢી નાખી; અને જ્યારે દરેક કળાઈ પર માત્ર એક રહી, ત્યારે અવાજ બંધ થયો.

Verse 9

अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम । लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत्त्वविवित्सया ॥ ९ ॥

હે અરિંદમ! લોકતત્ત્વ જાણવાની ઇચ્છાથી હું આ લોકોમાં ફરતો રહું છું; એ રીતે ફરતાં મેં તે કન્યાનો આ ઉપદેશ જાતે જોઈને શીખ્યો છે.

Verse 10

वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि । एक एव वसेत्तस्मात् कुमार्या इव कङ्कण: ॥ १० ॥

ઘણાં લોકો એક સાથે રહે તો નિશ્ચિત કલહ થાય; અને બે જણ રહે તો પણ વ્યર્થ વાતો અને મતભેદ થાય. તેથી કલહ ટાળવા એકલો રહેવું જોઈએ—કુમારીના કંકણના ઉદાહરણ મુજબ.

Verse 11

मन एकत्र संयुञ्ज्याज्जितश्वासो जितासन: । वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रित: ॥ ११ ॥

આસન સિદ્ધ કરીને અને શ્વાસ-પ્રશ્વાસને જીતીને મનને એક જ સ્થાને જોડવું જોઈએ. વૈરાગ્ય અને નિયમિત યોગાભ્યાસથી, આળસ છોડીને, મનને સ્થિર રાખવું જોઈએ.

Verse 12

यस्मिन् मनो लब्धपदं यदेत- च्छनै: शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् । सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥ १२ ॥

જ્યારે મન પરમ ભગવાનમાં સ્થિર પદ પામે છે, ત્યારે તે ધીમે ધીમે કર્મરૂપી ધૂળ છોડે છે. સત્ત્વ વધતાં રજસ્ અને તમસ્ ધોવાઈ જાય છે, અને પછી સત્ત્વને પણ પાર કરી, ઇંધનરહિત નિર્વાણને ક્રમે પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 13

तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा । यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त- मिषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ १३ ॥

આ રીતે જેનું ચિત્ત આત્મસ્વરૂપ (પરમ સત્ય)માં સંપૂર્ણ રીતે બંધાઈ ગયું છે, તે બહાર-અંદરની દ્વૈતતા કશું જ જાણતો નથી. જેમ બાણ બનાવનાર બાણમાં તન્મય થઈ, બાજુથી જતા રાજાને પણ ન જોઈ શક્યો.

Verse 14

एकचार्यनिकेत: स्यादप्रमत्तो गुहाशय: । अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषण: ॥ १४ ॥

સંતપુરુષે એકલો વિચરવું જોઈએ અને કોઈ સ્થિર નિવાસ ન રાખવો જોઈએ. સાવચેત રહી એકાંતમાં રહે અને એવો આચાર રાખે કે લોકો તેને ઓળખી ન શકે. સાથી વિના ચાલે અને જરૂર કરતાં વધુ ન બોલે.

Verse 15

गृहारम्भो हि दु:खाय विफलश्चाध्रुवात्मन: । सर्प: परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥ १५ ॥

અધ્રુવ દેહવાળા મનુષ્યનો સુખી ઘર બાંધવાનો પ્રયત્ન દુઃખદ અને નિષ્ફળ થાય છે; પરંતુ સાપ બીજાએ બનાવેલા ઘરમાં પ્રવેશીને પણ સુખથી ફલે-ફૂલે છે.

Verse 16

एको नारायणो देव: पूर्वसृष्टं स्वमायया । संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वर: । एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रय: ॥ १६ ॥

એકમાત્ર નારાયણ જ સર્વ જીવોના આરાધ્ય દેવ છે. તે પોતાની માયાથી જગતની સૃષ્ટિ કરે છે અને કલ્પાંતમાં કાળશક્તિ દ્વારા સર્વનો સંહાર કરીને બ્રહ્માંડ તથા જીવોને પોતાના અંદર લીન કરે છે. ત્યારે તે અદ્વિતીય, સર્વાશ્રય પરમાત્મા એકલો રહે છે.

Verse 17

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥

જ્યારે ભગવાન પોતાની શક્તિને કાળરૂપે પ્રગટ કરી સત્ત્વાદિ ગુણશક્તિઓને સામ્યાવસ્થામાં લાવે છે, ત્યારે તે પ્રધાન (તટસ્થ પ્રકૃતિ) અને જીવોના પણ પરમ નિયંતા રહે છે. મુક્તો, દેવો અને બંધિત જીવો સહિત સૌના પરમ આરાધ્ય તે જ છે; તે ઉપાધિરહિત છે અને પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપના દર્શનથી અનુભવી શકાય તેવા શુદ્ધ આનંદનો સમૂહ છે—આ જ કૈવલ્ય, પૂર્ણ મુક્તિ છે.

Verse 18

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु । सत्त्वादिष्वादिपुरुष: प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ १७ ॥ परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञित: । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिक: ॥ १८ ॥

જ્યારે ભગવાન પોતાની શક્તિને કાળરૂપે પ્રગટ કરી સત્ત્વાદિ ગુણશક્તિઓને સામ્યાવસ્થામાં લાવે છે, ત્યારે તે પ્રધાન અને જીવોના પણ પરમ નિયંતા રહે છે. મુક્તો, દેવો અને બંધિત જીવો સહિત સૌના પરમ આરાધ્ય તે જ છે; તે ઉપાધિરહિત છે અને પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપના દર્શનથી અનુભવી શકાય તેવા શુદ્ધ આનંદનો સમૂહ છે—આ જ કૈવલ્ય, પૂર્ણ મુક્તિ છે.

Verse 19

केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् । सङ्क्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम ॥ १९ ॥

હે અરિંદમ! સૃષ્ટિના આરંભે ભગવાન પોતાની શક્તિને કાળરૂપે વિસ્તારી ત્રિગુણાત્મિકા માયાને ક્ષોભિત કરે છે અને તે માયા દ્વારા જ સૂત્રરૂપ મહત્તત્ત્વની રચના કરે છે.

Verse 20

तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् । यस्मिन् प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान् ॥ २० ॥

મહર્ષિઓ કહે છે—ત્રિગુણોની વ્યક્ત આધાર-શક્તિ બની સર્વતોમુખી વિવિધ વિશ્વને પ્રગટ કરતી તત્ત્વને ‘સૂત્ર’ અથવા ‘મહત્તત્ત્વ’ કહે છે. આ મહત્તત્ત્વમાં જ આ વિશ્વ ગૂંથાયેલું છે અને તેની શક્તિથી જીવ સંસારમાં ભમે છે.

Verse 21

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णां सन्तत्य वक्त्रत: । तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वर: ॥ २१ ॥

જેમ કરોળિયો પોતાના અંદરથી જાળું કાઢી મોઢાથી ફેલાવે છે, થોડો સમય તેમાં રમે છે અને અંતે તેને ફરી ગળી જાય છે, તેમ પરમેશ્વર પોતાની આંતરિક સ્વશક્તિનો વિસ્તાર કરે છે. તેઓ સૃષ્ટિનું જાળ પ્રગટ કરી પોતાના સંકલ્પ મુજબ ચલાવે છે અને અંતે તેને સંપૂર્ણપણે પોતાની અંદર જ સમેટી લે છે.

Verse 22

यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया । स्‍नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्स्वरूपताम् ॥ २२ ॥

પ્રેમથી, દ્વેષથી કે ભયથી પણ જો દેહધારી જીવ બુદ્ધિથી સંપૂર્ણ એકાગ્ર થઈ કોઈ નિશ્ચિત રૂપ પર મન સ્થિર કરે, તો તે નિશ્ચયે તે જ રૂપને પ્રાપ્ત કરે છે—જેનું ધ્યાન કરે તેવું જ બની જાય છે.

Verse 23

कीट: पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशित: । याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन् ॥ २३ ॥

હે રાજન, જેમ એક ભમરો નબળા કીટને પોતાના છત્તામાં ઘુસાડી બંધ કરી દે. ભયથી તે કીટ સતત પોતાના પકડનારનું જ ધ્યાન કરે અને શરીર છોડ્યા વિના ધીમે ધીમે ભમરાની જ સ્થિતિને પામે. તેથી સતત એકાગ્રતા મુજબ જ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 24

एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मति: । स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं श‍ृणु मे वदत: प्रभो ॥ २४ ॥

હે પ્રભુ (રાજન), આ બધા ગુરુઓ પાસેથી મેં આ બુદ્ધિ મેળવી છે. હવે મારી વાત સાંભળો—મારા પોતાના શરીરે જે શીખવ્યું, તે સ્વાત્મોપદેશિત બુદ્ધિ હું તમને કહું છું.

Verse 25

देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु- र्बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् । तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्ग: ॥ २५ ॥

આ દેહ પણ મારો ગુરુ છે, કારણ કે તે વૈરાગ્ય અને વિવેક શીખવે છે. સર્જન-વિનાશના અધિન આ દેહનો અંત સદા દુઃખદ છે. તેથી દેહથી તત્ત્વવિચાર કરતો હોવા છતાં, અંતે તે પરકાનો ભોગ બનશે એમ જાણી, હું આસક્તિ વિના વિચરું છું.

Verse 26

जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् । स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधन: स देह: सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्म: ॥ २६ ॥

દેહાસક્ત માણસ પત્ની, સંતાન, સંપત્તિ, પશુ, નોકર, ઘર, સગા-મિત્રો વગેરેનું વિસ્તરણ અને રક્ષણ કરવા ભારે કષ્ટથી ધન ભેગું કરે છે—આ બધું પોતાના દેહસુખ માટે. પરંતુ અંતે એ જ દેહ વૃક્ષની જેમ બીજ ઉત્પન્ન કરીને, સંચિત કર્મરૂપે આગામી દેહનું બીજ પ્રગટ કરે છે અને પછી પડીને નાશ પામે છે.

Verse 27

जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्न‍ोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् । घ्राणोऽन्यतश्चपलद‍ृक् क्व‍ च कर्मशक्ति- र्बह्व्य: सपत्न्‍य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ २७ ॥

જેમ અનેક પત્નીઓ ધરાવતો પુરુષ સતત તેમની ખેંચતાણથી હેરાન થાય છે, તેમ જ ઇન્દ્રિયો બંધ જીવને અનેક દિશામાં ખેંચે છે. જીભ સ્વાદિષ્ટ ભોજન માગે છે, તરસ પીણાં તરફ ખેંચે છે; જનનેન્દ્રિય તૃપ્તિ માંગે છે, ત્વચા કોમળ સ્પર્શ; પેટ ભરાય ત્યાં સુધી સતાવે છે; કાન મધુર ધ્વનિ, નાક સુગંધ, અને ચંચળ આંખો મનોહર દૃશ્યો ઇચ્છે છે. આમ ઇન્દ્રિયો જીવને અનેક તરફ ખેંચે છે.

Verse 28

सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयात्मशक्त्या वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदन्दशूकान् । तैस्तैरतुष्टहृदय: पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देव: ॥ २८ ॥

પરમેશ્વરે પોતાની અજેય માયા-શક્તિ વિસ્તારીને વૃક્ષો, સરિસૃપો, પશુઓ, પક્ષીઓ, સર્પો વગેરે અસંખ્ય યોનિઓ રચી; છતાં હૃદય તૃપ્ત ન થયું. પછી બ્રહ્મતત્ત્વને જોવાની યોગ્ય બુદ્ધિ ધરાવતું માનવજીવન રચ્યું; ત્યારે ભગવાન પ્રસન્ન થયા.

Verse 29

लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीर: । तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव- न्नि:श्रेयसाय विषय: खलु सर्वत: स्यात् ॥ २९ ॥

અનંત જન્મ-મરણ પછી આ અત્યંત દુર્લભ માનવદેહ મળે છે. તે નાશવંત હોવા છતાં પરમ કલ્યાણ—મોક્ષ અને ભગવદ્ભક્તિ—માટે અવસર આપે છે. તેથી ધીર મનુષ્યે દેહ પડીને મરી જાય તે પહેલાં જ ઝડપથી પરમ શ્રેય માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; કારણ કે વિષયભોગ તો નીચ યોનિઓમાં પણ મળે છે, પરંતુ કૃષ્ણચેતના માત્ર માનવજન્મમાં શક્ય છે.

Verse 30

एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि । विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्‍कृत: ॥ ३० ॥

ગુરુઓ પાસેથી શીખીને હું વૈરાગ્યયુક્ત થયો; દિવ્ય જ્ઞાનના પ્રકાશમાં આત્મામાં સ્થિત રહી, આસક્તિ અને અહંકાર વિના આ ધરતી પર વિહરું છું।

Verse 31

न ह्येकस्माद् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् । ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभि: ॥ ३१ ॥

એક જ ગુરુ પાસેથી જ્ઞાન હંમેશાં દૃઢ અને પૂર્ણ ન પણ બને; કારણ કે અદ્વિતીય બ્રહ્મને પણ ઋષિઓ અનેક રીતે ગાય છે।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्‍त्र्य गभीरधी: । वन्दित: स्वर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम् ॥ ३२ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા— આમ કહી તે ગંભીરબુદ્ધિ બ્રાહ્મણે રાજા યદુને વિદાય આપી. રાજાએ તેને વંદન અને પૂજન કર્યું; તે અંતરમાં પ્રસન્ન થઈ જેમ આવ્યો હતો તેમ જ ચાલ્યો ગયો।

Verse 33

अवधूतवच: श्रुत्वा पूर्वेषां न: स पूर्वज: । सर्वसङ्गविनिर्मुक्त: समचित्तो बभूव ह ॥ ३३ ॥

અવધૂતના વચનો સાંભળી, અમારા પૂર્વજોના પણ પૂર્વજ એવા પાવન યદુ સર્વ સંગ-આસક્તિથી મુક્ત થયા અને તેમનું ચિત્ત સમભાવમાં સ્થિર થયું।