Adhyaya 28

Verse 1

श्रीभगवानुवाच परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् । विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—બીજાના સ્વભાવ અને કર્મોની ન પ્રશંસા કરવી, ન નિંદા કરવી. પ્રકૃતિ અને પુરુષના સંયોગરૂપ આ જગતને એક જ પરમ તત્ત્વમાં આધારિત એકાત્મ રૂપે જોવું.

Verse 2

परस्वभावकर्माणि य: प्रशंसति निन्दति । स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशत: ॥ २ ॥

જે બીજાના સ્વભાવ અને કર્મોની પ્રશંસા કે નિંદામાં મગ્ન રહે છે, તે અસત્ય દ્વૈતોમાં આસક્તિના કારણે ઝડપથી પોતાના પરમ હિતથી ભ્રષ્ટ થાય છે.

Verse 3

तैजसे निद्रयापन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतन: । मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानार्थद‍ृक् पुमान् ॥ ३ ॥

જેમ સ્વપ્નની માયા અથવા મૃત્યુસમાન ગાઢ નિદ્રામાં દેહસ્થ જીવની બાહ્ય ચેતના લુપ્ત થાય છે, તેમ દ્વૈત અનુભવતો મનુષ્ય માયા અને મૃત્યુનો સામનો કરે છે।

Verse 4

किं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुन: कियत् । वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४ ॥

આ અવસ્તુરૂપ દ્વૈતમય જગતમાં ખરેખર શું શુભ અને શું અશુભ, અને તેનું માપ કેટલું? ભૌતિક વાણીથી જે કહેવાય છે અથવા ભૌતિક મનથી જે ધ્યાન થાય છે, તે પરમસત્ય નથી—અસત્ય જ છે।

Verse 5

छायाप्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिण: । एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ५ ॥

છાયા, પ્રતિધ્વનિ અને મૃગજળ અસત્ હોવા છતાં અર્થનો આભાસ કરાવે છે. તેમ જ દેહ-મન-અહંકાર સાથે પોતાની ઓળખ માયિક હોવા છતાં જીવમાં મૃત્યુ સુધી ભય ઉત્પન્ન કરે છે।

Verse 6

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥

પરમાત્મા જ આ વિશ્વનો પરમ નિયંતા અને સર્જક છે; તેથી તે જ સર્જિત રૂપે પણ પ્રગટ થાય છે. વિશ્વાત્મા પોતે જ પોષે છે અને પોષિત પણ થાય છે; ઈશ્વર પોતે જ સંહારે છે અને સંહૃત પણ થાય છે. તેથી તે પરાત્માથી ભિન્ન કોઈ સ્વતંત્ર સત્તા નિશ્ચિત કરી શકાતી નથી. તેના અંદર દેખાતી ત્રિગુણમય પ્રકૃતિ ત્રિવિધ રીતે ભાસે છે, પરંતુ તેનો વાસ્તવિક આધાર નથી; તે તેની માયાશક્તિનું જ કાર્ય છે।

Verse 7

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥

પરમાત્મા જ આ વિશ્વનો પરમ નિયંતા અને સર્જક છે; તેથી તે જ સર્જિત રૂપે પણ પ્રગટ થાય છે. વિશ્વાત્મા પોતે જ પોષે છે અને પોષિત પણ થાય છે; ઈશ્વર પોતે જ સંહારે છે અને સંહૃત પણ થાય છે. તેથી તે પરાત્માથી ભિન્ન કોઈ સ્વતંત્ર સત્તા નિશ્ચિત કરી શકાતી નથી. તેના અંદર દેખાતી ત્રિગુણમય પ્રકૃતિ ત્રિવિધ રીતે ભાસે છે, પરંતુ તેનો વાસ્તવિક આધાર નથી; તે તેની માયાશક્તિનું જ કાર્ય છે।

Verse 8

एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् । न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ ८ ॥

મારા કહેલા જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનની નિપુણ રીતને જે યોગ્ય રીતે સમજે છે, તે ન નિંદા કરે ન સ્તુતિ; સૂર્યની જેમ સમદૃષ્ટિથી જગતમાં નિર્ભયે વિચરે છે।

Verse 9

प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा । आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा नि:सङ्गो विचरेदिह ॥ ९ ॥

પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, શાસ્ત્રપ્રમાણ અને આત્માનુભવથી જાણીને કે જગતને આરંભ અને અંત છે, તેથી તે પરમ સત્ય નથી; આમ અહીં આસક્તિ વિના જીવવું જોઈએ।

Verse 10

श्रीउद्धव उवाच नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रष्टृद‍ृश्ययो: । अनात्मस्वद‍ृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥ १० ॥

શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા—હે પ્રભુ! ન તો દ્રષ્ટા આત્માને, ન તો દૃશ્ય દેહને સંસારનો અનુભવ થઈ શકે. આત્મા સ્વભાવથી જ્ઞાનમય છે અને દેહ જડ છે; તો આ સંસાર કોને અનુભવાય છે?

Verse 11

आत्माव्ययोऽगुण: शुद्ध: स्वयंज्योतिरनावृत: । अग्निवद्दारुवदचिद्देह: कस्येह संसृति: ॥ ११ ॥

આત્મા અક્ષય, નિર્ગુણ, શુદ્ધ, સ્વપ્રકાશ અને કદી જડથી ઢંકાતો નથી—અગ્નિ સમાન છે. પરંતુ દેહ લાકડાની જેમ જડ અને અચેતન છે. તો અહીં સંસાર કોનો?

Verse 12

श्रीभगवानुवाच यावद् देहेन्द्रियप्राणैरात्मन: सन्निकर्षणम् । संसार: फलवांस्तावदपार्थोऽप्यविवेकिन: ॥ १२ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—જ્યાં સુધી અવિવેકી જીવ દેહ, ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણ સાથે આકર્ષિત સંલગ્ન રહે છે, ત્યાં સુધી તેનો સંસાર ફળદાયી બની વધતો રહે છે, যদিও અંતે તે નિરર્થક છે।

Verse 13

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १३ ॥

વસ્તુનો આધાર ન હોવા છતાં સંસાર નિવર્તતો નથી; વિષયોનું ધ્યાન કરનારને સ્વપ્નની જેમ અનેક અનર્થો આવે છે।

Verse 14

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥

જેમ અજાગૃતને સ્વપ્ન અનેક અનર્થ આપે છે, તેમ જાગૃતને એ જ સ્વપ્નાનુભવ મોહ પેદા કરતો નથી।

Verse 15

शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादय: । अहङ्कारस्य द‍ृश्यन्ते जन्म मृत्युश्च नात्मन: ॥ १५ ॥

શોક, હર્ષ, ભય, ક્રોધ, લોભ, મોહ, સ્પૃહા વગેરે તથા જન્મ-મૃત્યુ—આ બધું અહંકારના અનુભવ છે, શુદ્ધ આત્માના નહીં।

Verse 16

देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्ति: । सूत्रं महानित्युरुधेव गीत: संसार आधावति कालतन्त्र: ॥ १६ ॥

દેહ, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણ અને મનને ‘હું’ માનનાર જીવ અંદર વસીને ગુણ-કર્મ મુજબ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; સમષ્ટિ ભૌતિક શક્તિ સાથે સંબંધથી અનેક નામે કહેવાય છે અને પરમ કાળના નિયંત્રણ હેઠળ સંસારમાં અહીં-તહીં દોડે છે।

Verse 17

अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं मनोवच:प्राणशरीरकर्म । ज्ञानासिनोपासनया शितेन- च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्ण: ॥ १७ ॥

આ અહંકાર મૂળથી નિરાધાર છે, છતાં મન, વાણી, પ્રાણ, શરીર અને કર્મરૂપે અનેક રીતે દેખાય છે. પરંતુ સદ્ગુરુ-ઉપાસનાથી તીક્ષ્ણ થયેલી જ્ઞાન-ખડ્ગથી તેને કાપીને મુનિ તૃષ્ણારહિત થઈ જગતમાં વિચરે છે।

Verse 18

ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् । आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥ १८ ॥

સાચું આધ્યાત્મિક જ્ઞાન આત્મા અને જડનો વિવેક છે; તે શાસ્ત્રપ્રમાણ, તપ, પ્રત્યક્ષ અનુભવ, પુરાણોની ઐતિહાસિક કથાઓ અને તર્ક-અનુમાનથી પોષાય છે. જે સૃષ્ટિ પહેલાં એકલો હતો અને પ્રલય પછી પણ એકલો રહેશે, તે જ કાળતત્ત્વ અને પરમ કારણ છે; સૃષ્ટિની મધ્યાવસ્થામાં પણ તે જ એકમાત્ર સત્ય છે.

Verse 19

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ १९ ॥

જેમ સોનાની વસ્તુઓ બનતાં પહેલાં માત્ર સોનું જ હોય છે, વસ્તુઓ નષ્ટ થયા પછી પણ માત્ર સોનું જ રહે છે, અને વચ્ચે વિવિધ નામોથી વપરાય છતાં સત્ય સોનું જ છે; તેમ જ આ જગતની સૃષ્ટિ પહેલાં, પ્રલય પછી અને પાલનકાળમાં પણ માત્ર હું જ અસ્તિત્વમાં છું.

Verse 20

विज्ञानमेतत्‍त्रियवस्थमङ्ग गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ । समन्वयेन व्यतिरेकतश्च येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ २० ॥

હે પ્રિય! આ વિજ્ઞાન કહે છે કે મન ચેતનાની ત્રણ અવસ્થાઓ—જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ—માં પ્રગટે છે; આ અવસ્થાઓ પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણોથી ઉત્પન્ન છે. એ જ મન દ્રષ્ટા, દૃશ્ય અને દર્શન-નિયંત્રક—આ ત્રણ ભૂમિકાઓમાં પણ દેખાય છે; સમન્વય અને વ્યતિરેકથી તે ત્રિવિધ રીતે પ્રગટે છે. પરંતુ આ બધાથી અલગ રહેલું ચોથું તત્ત્વ (તુરીય) જ પરમ સત્ય છે.

Verse 21

न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चा- न्मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत् तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा ॥ २१ ॥

જે ભૂતકાળમાં નહોતું અને ભવિષ્યમાં પણ નહીં રહે, તે ટકેલા સમયગાળામાં પણ સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી; તે માત્ર નામ-રૂપની ઉપરછલ્લી સંજ્ઞા છે. મારા મત પ્રમાણે, જે કંઈ બીજાથી સર્જાય અને પ્રગટ થાય, તે અંતે એ જ બીજું તત્ત્વ જ છે.

Verse 22

अविद्यमानोऽप्यवभासते यो वैकारिको राजससर्ग एष: । ब्रह्म स्वयंज्योतिरतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥ २२ ॥

રજોગુણથી ઉત્પન્ન થયેલી આ વિકૃતિસૃષ્ટિ વાસ્તવમાં અસત્ હોવા છતાં સત્ય જેવી દેખાય છે; કારણ કે સ્વયંજ્યોતિ બ્રહ્મ—સ્વપ્રકાશ પરમ સત્ય—ઇન્દ્રિયો, વિષયો, મન અને ભૂતતત્ત્વોની વૈવિધ્યરૂપે પોતાને પ્રગટ કરે છે.

Verse 23

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभि: परापवादेन विशारदेन । छित्त्वात्मसन्देहमुपारमेत स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्य: ॥ २३ ॥

આ રીતે બ્રહ્મ-વિવેકના સ્પષ્ટ તર્કોથી પરમ સત્યની અનન્ય સ્થિતિ સમજી, દેહને આત્મા માનવાની ભ્રાંતિને કુશળતાથી ખંડિત કરી આત્મસ્વરૂપ વિષયક બધા સંશયો કાપી નાખવા જોઈએ. આત્માનંદમાં તૃપ્ત થઈ ઇન્દ્રિયોના કામમય વ્યવહારોમાંથી વિરમવું જોઈએ.

Verse 24

नात्मा वपु: पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताश: । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्व- महङ्कृति: खं क्षितिरर्थसाम्यम् ॥ २४ ॥

પૃથ્વી તત્ત્વથી બનેલું આ ભૌતિક શરીર આત્મા નથી; ન ઇન્દ્રિયો, ન તેમના અધિષ્ઠાતા દેવો, ન પ્રાણવાયુ; ન બાહ્ય વાયુ, જળ કે અગ્નિ, અને ન મન—આ બધું જ જડ પદાર્થ છે. તેમ જ બુદ્ધિ, ભૌતિક ચેતના, અહંકાર, આકાશ કે પૃથ્વી, ઇન્દ્રિયવિષયો, તેમજ પ્રકૃતિની આદ્ય સમ્યાવસ્થા પણ આત્માની સાચી ઓળખ નથી.

Verse 25

समाहितै: क: करणैर्गुणात्मभि-र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्न: । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणंघनैरुपेतैर्विगतै रवे: किम् ॥ २५ ॥

જેણે મારા પરમ, સર્વથા શુદ્ધ સ્વરૂપને યથાર્થ રીતે અનુભવી લીધું છે, તેના માટે ગુણોથી બનેલી ઇન્દ્રિયો ધ્યાનમાં સંપૂર્ણ સમાહિત થાય તો તેમાં શું વિશેષ શ્રેય? અને જો તે ક્યારેક ચંચળ થાય તો શું દોષ? ખરેખર, સૂર્યને વાદળો આવવા-જવા થી શું ફરક પડે?

Verse 26

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै- र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते । तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै- रहंमते: संसृतिहेतुभि: परम् ॥ २६ ॥

જેમ આકાશમાં વાયુ, અગ્નિ, જળ અને ભૂમિના ગુણો આવતાં-જતાં રહે છે અને ઋતુઓ સાથે ઉષ્મા-શીત વગેરે ગુણો પણ બદલાતા રહે છે, છતાં આકાશ તેમાં લિપ્ત થતું નથી. તેમ જ પરમ, અક્ષર બ્રહ્મ સત્ત્વ-રજ-તમના મલથી—જે અહંકારની સંસૃતિનું કારણ છે—ક્યારેય લિપ્ત થતું નથી.

Verse 27

तथापि सङ्ग: परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्भ‍‍क्तियोगेन द‍ृढेन यावद् रजो निरस्येत मन:कषाय: ॥ २७ ॥

તથાપિ, જ્યાં સુધી મારી પ્રત્યે દૃઢ ભક્તિયોગના અભ્યાસથી મનની રજોગુણજન્ય કષાય (મલિનતા) સંપૂર્ણપણે દૂર ન થાય, ત્યાં સુધી માયાથી રચાયેલા ગુણો સાથેનો સંગ અત્યંત સાવધાનીથી ટાળવો જોઈએ.

Verse 28

यथामयोऽसाधुचिकित्सितो नृणां पुन: पुन: सन्तुदति प्ररोहन् । एवं मनोऽपक्व‍कषायकर्म कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ २८ ॥

જેમ અયોગ્ય રીતે સારવાર કરેલો રોગ વારંવાર ઊગી દર્દીને પીડાવે છે, તેમ વિકૃત વાસનાઓથી સંપૂર્ણ શુદ્ધ ન થયેલું મન કુયોગીને વિષયસંગમાં બાંધી ફરી ફરી સતાવે છે।

Verse 29

कुयोगिनो ये विहितान्तरायै- र्मनुष्यभूतैस्‍त्रिदशोपसृष्टै: । ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ २९ ॥

ક્યારેક ઈર્ષ્યાળુ દેવતાઓ દ્વારા મોકલાયેલા પરિવારજન, શિષ્યો વગેરે માનવરૂપ અવરોધો કુયોગીની પ્રગતિ અટકાવે છે; પરંતુ પૂર્વાભ્યાસના બળે તે આગામી જન્મમાં ફરી યોગ સાધે છે અને કર્મજાળમાં ફરી ફસાતો નથી।

Verse 30

करोति कर्म क्रियते च जन्तु: केनाप्यसौ चोदित आनिपातात् । न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्ण: स्वसुखानुभूत्या ॥ ३० ॥

સામાન્ય જીવ કર્મ કરે છે અને કર્મફળથી બદલાતો રહે છે; અનેક ઇચ્છાઓથી પ્રેરાઈ મૃત્યુક્ષણ સુધી ફળલાલસાથી કર્મમાં જડાયેલો રહે છે. પરંતુ પોતાના સ્વરૂપસુખનો અનુભવ કરેલો જ્ઞાની તૃષ્ણા ત્યજી ફળકર્મમાં પ્રવેશતો નથી।

Verse 31

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् । स्वभावमन्यत् किमपीहमान- मात्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ३१ ॥

જેની બુદ્ધિ આત્મામાં સ્થિર છે તે પોતાના દેહની ક્રિયાઓ પણ ખાસ ધ્યાનમાં લેતો નથી. ઊભો, બેઠો, ચાલતો, સૂતો, મૂત્રત્યાગ કરતો, ભોજન કરતો કે અન્ય કાર્ય કરતો હોય તોય તે જાણે છે કે દેહ પોતાના સ્વભાવથી જ વર્તે છે।

Verse 32

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ३२ ॥

આત્મસાક્ષાત્કારી ક્યારેક અશુદ્ધ વિષય કે ક્રિયા જોઈ લે તો પણ તેને વાસ્તવિક માનતો નથી. ઇન્દ્રિયવિષયો માયાજન્ય દ્વૈત પર આધારિત છે એમ તર્કથી સમજી, જ્ઞાની તેને સત્યથી વિરુદ્ધ અને ભિન્ન જુએ છે—જેમ જાગેલો માણસ ઓસરતા સ્વપ્નને જુએ છે।

Verse 33

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्र- मज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । निवर्तते तत् पुनरीक्षयैव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३३ ॥

હે અંગ! ગુણો અને કર્મોના વિચિત્ર વિસ્તારે વધેલું જે અજ્ઞાન બંધ જીવએ પહેલાં આત્મા સાથે એકરૂપ માની લીધું હતું, તે આધ્યાત્મિક જ્ઞાનની પુનઃસમીક્ષાથી મુક્તિના સમયે નિવૃત્ત થઈ જાય છે. પરંતુ નિત્ય આત્મા ન કદી ગ્રહણ થાય છે, ન કદી ત્યજાય છે.

Verse 34

यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धे: ॥ ३४ ॥

જેમ સૂર્યોદય મનુષ્યોની આંખો પર છવાયેલો અંધકાર નાશ કરે છે, પરંતુ જે વસ્તુઓ દેખાય છે તેને સર્જતો નથી—તે તો પહેલેથી જ હતી. તેમ જ મારી નિપુણ અને સત્ય અનુભૂતિ પુરુષની બુદ્ધિમાં છવાયેલું તમિસ્ર નાશ કરે છે.

Verse 35

एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूति: सकलानुभूति: । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ ३५ ॥

પરમેશ્વર સ્વયંપ્રકાશ, અજન્મા અને અપ્રમેય છે. તેઓ શુદ્ધ ચૈતન્ય છે અને સર્વ અનુભૂતિના સાક્ષી છે. તેઓ એક, અદ્વિતીય; સામાન્ય વાણી વિરામ પામે ત્યારે જ તેમનો સાક્ષાત્કાર થાય છે. તેમની પ્રેરણાથી જ વાણીશક્તિ અને પ્રાણવાયુઓ ગતિ કરે છે.

Verse 36

एतावानात्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । आत्मनृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥ ३६ ॥

આત્મામાં દેખાતો કોઈપણ દ્વૈતસદૃશ વિકલ્પ માત્ર મનનો મોહ છે. ખરેખર, પોતાના આત્મા સિવાય તે કલ્પિત દ્વૈતને આધાર ક્યાંય નથી.

Verse 37

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् । व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ ३७ ॥

પાંચ ભૌતિક તત્ત્વોની દ્વૈતતા માત્ર નામ અને રૂપ દ્વારા જ ગ્રહણ થાય છે. જે આ દ્વૈતતાને વાસ્તવિક કહે છે, તે પંડિતમાનિ લોકો આધારવિહિન કલ્પનાઓને વ્યર્થ સિદ્ધાંત તરીકે રજૂ કરે છે.

Verse 38

योगिनोऽपक्व‍योगस्य युञ्जत: काय उत्थितै: । उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधि: ॥ ३८ ॥

અપરિપક્વ યોગનો અભ્યાસ કરનાર યોગીના શરીર પર ક્યારેક વિવિધ ઉપસર્ગો હાવી થાય છે; તેથી અહીં આ વિધાન સૂચવાયું છે।

Verse 39

योगधारणया कांश्चिदासनैर्धारणान्वितै: । तपोमन्त्रौषधै: कांश्चिदुपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ ३९ ॥

કેટલાક ઉપસર્ગો યોગ-ધારણા દ્વારા, કેટલાક ધારણા-યુક્ત આસનો દ્વારા; અને કેટલાક તપ, મંત્ર તથા ઔષધિઓ દ્વારા દહન કરી નાશ કરાય।

Verse 40

कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभि: । योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदान् शनै: ॥ ४० ॥

આ અશુભ ઉપસર્ગો મારા સતત સ્મરણથી, મારા પવિત્ર નામોના શ્રવણ-સંકીર્તનથી, અથવા મહાન યોગેશ્વરોના પગલાં અનુસરવાથી ધીમે ધીમે દૂર થાય છે।

Verse 41

केचिद् देहमिमं धीरा: सुकल्पं वयसि स्थिरम् । विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ४१ ॥

કેટલાક ધીર યોગીઓ વિવિધ ઉપાયો દ્વારા આ શરીરને રોગ અને જરાથી મુક્ત કરી સદાય યુવાન અને સ્થિર રાખે છે; પછી ભૌતિક સિદ્ધિઓ માટે યોગમાં પ્રવૃત્ત થાય છે।

Verse 42

न हि तत् कुशलाद‍ृत्यं तदायासो ह्यपार्थक: । अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पते: ॥ ४२ ॥

આ દેહ-સિદ્ધિને પરમાર્થ જ્ઞાનમાં નિપુણ લોકો બહુ ઊંચું મૂલ્ય આપતા નથી. શરીર નાશવંત હોવાથી તેના માટેનો પ્રયત્ન વ્યર્થ છે—જેમ વૃક્ષ સ્થિર છે, પણ તેનું ફળ નાશ પામે છે।

Verse 43

योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् । तच्छ्रद्दध्यान्न मतिमान्योगमुत्सृज्य मत्पर: ॥ ४३ ॥

યોગનો નિત્ય અભ્યાસ કરવાથી દેહ કંઈક સુધરે તો પણ, જે બુદ્ધિમાન મારો પરાયણ છે તે યોગથી દેહસિદ્ધિ થશે એવી આશામાં શ્રદ્ધા રાખતો નથી; તે રીતો ત્યજી મને જ ભજે છે।

Verse 44

योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रय: । नान्तरायैर्विहन्येत नि:स्पृह: स्वसुखानुभू: ॥ ४४ ॥

મારો આશ્રય લીધેલો યોગી આ યોગચર્યામાં વિહરે છે; આત્મસુખનો અનુભવ હોવાથી તે નિઃસ્પૃહ રહે છે, તેથી કોઈ અંતરાય તેને પરાજિત કરી શકતો નથી।