Adhyaya 26
Purūravā’s Song of Renunciation and the Glory of Sādhu-saṅga
ઉદ્ધવને શ્રીકૃષ્ણ વૈરાગ્ય અને વિષયાસક્તિમાંથી છૂટકારાનો ઉપદેશ આગળ વધારે છે. ઇન્દ્રિયસુખભોગીઓની સંગતિના દોષ બતાવી તેઓ પુરૂરવા (ઐલ) અને ઉર્વશીની કથા દ્વારા બંધનની મનોદશા સમજાવે છે. પુરૂરવા પોતાના વિલાપ-ગીતમાં યાદ કરે છે કે કામે તેનો સમયબોધ, ગૌરવ, વિદ્યાભ્યાસ અને રાજ્યસત્તા ઢાંકી દીધી; વારંવારનો ભોગ પણ તૃષ્ણાને તૃપ્ત કરતો નથી—જેમ ઘી અગ્નિને વધુ પ્રજ્વલિત કરે. પછી વિવેકથી તે જાણે છે કે દેહનું સ્વામિત્વ અનિશ્ચિત છે અને દેહસૌંદર્ય અંદરની અશુચિતાનું ભ્રામક આવરણ છે; તેથી દેહાસક્તિ અયોગ્ય છે. અધ્યાય અંતે નકારથી આગળ જઈ ઉપાય આપે છે—કુસંગ ત્યાગો અને સાધુસંગ ગ્રહણ કરો; સાધુઓની વાણી આસક્તિ કાપી નાખે છે. શ્રીકૃષ્ણ ભક્તોને સંસારમાં તારનાર ‘નૌકા’, સાચું કુટુંબ અને પૂજ્ય આશ્રય તરીકે સ્તુતિ કરે છે; અંતે પુરૂરવા અંતર્યામી પ્રભુને અનુભવી શાંતિ પામે છે, અને સાધુસેવા તથા નામકીર્તનથી પોષાતી ભક્તિ તરફ ગતિ મજબૂત બને છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच मल्लक्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्म आस्थित: । आनन्दं परमात्मानमात्मस्थं समुपैति माम् ॥ १ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—મને સાક્ષાત્કાર કરવાની તક આપતું આ માનવદેહ પ્રાપ્ત કરીને, જે મારા ધર્મ એટલે ભક્તિમાં સ્થિત થાય છે, તે હૃદયસ્થ પરમાત્મા, આનંદનિધાન, મને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 2
गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया । गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेष्ववस्तुत: । वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गुणै: ॥ २ ॥
જ્ઞાનમાં નિષ્ઠ વ્યક્તિ ગુણોના ઉત્પાદનો સાથેની ખોટી ઓળખ ત્યજી બંધનથી મુક્ત થાય છે. ગુણોના વિકારોને માત્ર માયા જાણીને, તેમની વચ્ચે રહેતાં પણ તે ગુણોમાં ફસાતો નથી, કારણ કે તે વાસ્તવમાં અસત્ છે.
Verse 3
सङ्गं न कुर्यादसतां शिश्नोदरतृपां क्वचित् । तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ॥ ३ ॥
જે ભોગવાદી લોકો જનનેન્દ્રિય અને પેટની તૃપ્તિમાં જ મગ્ન છે, તેમનો સંગ ક્યારેય ન કરવો. તેમનું અનુસરણ કરવાથી મનુષ્ય ઘોર અંધકારના કૂવામાં પડે છે—જેમ અંધ અંધને અનુસરે।
Verse 4
ऐल: सम्राडिमां गाथामगायत बृहच्छ्रवा: । उर्वशीविरहान् मुह्यन् निर्विण्ण: शोकसंयमे ॥ ४ ॥
પ્રસિદ્ધ સમ્રાટ ઐલ (પુરૂરવા) એ આ ગાથા ગાઈ. ઉર્વશીના વિરહમાં તે પહેલાં મોહમાં પડ્યો, પરંતુ શોકને સંયમમાં રાખીને પછી વૈરાગ્ય પામ્યો।
Verse 5
त्यक्त्वात्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृप: । विलपन्नन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लव: ॥ ५ ॥
જ્યારે તે તેને છોડીને જતી હતી, ત્યારે રાજા નગ્ન હોવા છતાં ઉન્મત્તની જેમ તેની પાછળ દોડ્યો. વ્યાકુળ થઈ રડતાં રડતાં બોલ્યો—“હે પત્ની! હે કઠોરા! થંભ!”
Verse 6
कामानतृप्तोऽनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्षयामिनी: । न वेद यान्तीर्नायान्तीरुर्वश्याकृष्टचेतन: ॥ ६ ॥
ઘણા વર્ષો સુધી સાંજના સમયે કામસુખ ભોગવ્યા છતાં તે તૃપ્ત ન થયો, કારણ કે તે આનંદ તુચ્છ હતો. ઉર્વશી તરફ મન આકર્ષિત હોવાથી રાતો આવતી-જતી રહે છે એ પણ તેને ખબર ન પડી।
Verse 7
ऐल उवाच अहो मे मोहविस्तार: कामकश्मलचेतस: । देव्या गृहीतकण्ठस्य नायु:खण्डा इमे स्मृता: ॥ ७ ॥
રાજા ઐલે કહ્યું—અહો! મારા મોહનો વિસ્તાર જુઓ. કામમલથી કલુષિત ચિત્તવાળો હું, જ્યારે આ દેવી મારી ગરદન પકડીને આલિંગન કરતી હતી, ત્યારે મારા જીવનના ક્ષણો કેવી રીતે પસાર થઈ રહ્યા હતા તેની મને ખબર જ ન હતી।
Verse 8
नाहं वेदाभिनिर्मुक्त: सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया । मूषितो वर्षपूगानां बताहानि गतान्युत ॥ ८ ॥
એ સ્ત્રીએ મને એટલો છેતર્યો કે સૂર્યનો ઉદય કે અસ્ત પણ હું જોઈ ન શક્યો. અફસોસ, અનેક વર્ષો મારા દિવસો વ્યર્થ ગયા!
Verse 9
अहो मे आत्मसम्मोहो येनात्मा योषितां कृत: । क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणि: ॥ ९ ॥
અહો, મારો આત્મમોહ! જેના કારણે હું સ્ત્રીઓના હાથમાં રમકડાં પ્રાણી બની ગયો. હું તો ચક્રવર્તી, રાજાઓનો શિરોમણિ કહેવાતો હતો!
Verse 10
सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम् । यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद् रुदन् ॥ १० ॥
વૈભવસહિત પ્રભુ સમાન મને તેણે તૃણ સમાન ત્યજી દીધો; છતાં હું નગ્ન, ઉન્મત્તની જેમ રડતો રડતો તેની પાછળ ગયો.
Verse 11
कुतस्तस्यानुभाव: स्यात् तेज ईशत्वमेव वा । योऽन्वगच्छंस्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडित: ॥ ११ ॥
મારો પ્રભાવ, તેજ અને સ્વામિત્વ ક્યાં રહ્યું? જે સ્ત્રી મને છોડીને જઈ રહી હતી તેની પાછળ હું ગધેડીથી લાત ખાધેલા ગધેડા જેવો દોડ્યો.
Verse 12
किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा । किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ॥ १२ ॥
મોટી વિદ્યા, તપ, ત્યાગ કે શાસ્ત્રશ્રવણનો શું લાભ? એકાંતવાસ અને મૌનનો પણ શું અર્થ, જો અંતે મન સ્ત્રીઓ દ્વારા હરી લેવાય?
Verse 13
स्वार्थस्याकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डितमानिनम् । योऽहमीश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिर्गोखरवज्जित: ॥ १३ ॥
મારા પર ધિક્કાર! હું સ્વહિત ન જાણતો મૂર્ખ, પંડિત માનતો હતો. ઈશ્વરપદ પામી પણ સ્ત્રીઓએ મને બળદ-ગધેડા જેવો જીતી લીધો.
Verse 14
सेवतो वर्षपूगान् मे उर्वश्या अधरासवम् । न तृप्यत्यात्मभू: कामो वह्निराहुतिभिर्यथा ॥ १४ ॥
ઉર્વશીના હોઠોના કહેવાતા અમૃતને વર્ષો સુધી સેવ્યા છતાં મારા હૃદયમાં કામ વારંવાર ઊઠતો રહ્યો; તે તૃપ્ત ન થયો, જેમ ઘીની આહુતિથી અગ્નિ બુઝાતી નથી.
Verse 15
पुंश्चल्यापहृतं चित्तं को न्वन्यो मोचितुं प्रभु: । आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ॥ १५ ॥
વેશ્યાએ હરી લીધેલું મારું ચિત્ત, ઇન્દ્રિયોથી પરે એવા ભગવાન અધોક્ષજ—આત્મારામોના ઈશ્વર—તેમના સિવાય બીજો કોણ છોડાવી શકે?
Verse 16
बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मते: । मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मन: ॥ १६ ॥
દેવી ઉર્વશીએ સુવચનો વડે મને સમજાવ્યું છતાં મારી બુદ્ધિ મંદ હતી અને ઇન્દ્રિયો અજય હતી; તેથી મનમાં રહેલો મહામોહ દૂર થયો નહીં.
Verse 17
किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतस: । द्रष्टु: स्वरूपाविदुषो योऽहं यदजितेन्द्रिय: ॥ १७ ॥
એણે મારું શું બગાડ્યું? હું તો મારા સ્વરૂપને ન જાણતો અને ઇન્દ્રિયો ન જીતનાર છું; જેમ સાપની બુદ્ધિવાળો માણસ દોરડાને સાપ સમજી ભ્રમિત થાય છે.
Verse 18
क्वायं मलीमस: कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचि: । क्व गुणा: सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृत: ॥ १८ ॥
આ મલિન, દુર્ગંધયુક્ત અને અશુચિ દેહ afinal શું છે? સ્ત્રીદેહની સુગંધ અને સૌંદર્ય તરીકે જે આકર્ષક ગુણ દેખાય છે, તે તો અવિદ્યાથી રચાયેલ માયાનું મિથ્યા આવરણ છે।
Verse 19
पित्रो: किं स्वं नु भार्याया: स्वामिनोऽग्ने: श्वगृध्रयो: । किमात्मन: किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रिय: ॥ २० ॥
આ દેહ ખરેખર કોનો છે—માતા-પિતાનો, પત્નીનો, માલિકનો, ચિતાગ્નિનો કે કૂતરા-ગિધડનો? અંદર વસતા આત્માનો કે સુહૃદોનો? નક્કી ન કરી શકતાં છતાં મનુષ્ય આ દેહમાં જ આસક્ત થઈ જાય છે।
Verse 20
पित्रो: किं स्वं नु भार्याया: स्वामिनोऽग्ने: श्वगृध्रयो: । किमात्मन: किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रिय: ॥ २० ॥
અપવિત્ર અને તુચ્છ અંત તરફ જતાં આ દેહમાં મનુષ્ય ચોંટે છે. અને સ્ત્રીનું મુખ જોઈ કહે છે—“અહો, કેટલી સુંદર! કેટલી મનોહર નાક અને કેટલી મધુર સ્મિત!”
Verse 21
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ । विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥ २१ ॥
ચામડી, માંસ, લોહી, નસો, ચરબી, મજ્જા, હાડકાં—અને વિષ્ઠા, મૂત્ર, પુયથી બનેલા આ દેહમાં ભોગ શોધનારાઓમાં અને કીડાઓમાં કેટલો ફરક છે?
Verse 22
अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थवित् । विषयेन्द्रियसंयोगान्मन: क्षुभ्यति नान्यथा ॥ २२ ॥
તથાપિ દેહનું યથાર્થ સ્વરૂપ જાણનારએ સ્ત્રીઓ સાથે અને સ્ત્રી-આસક્ત પુરુષો સાથે સંગ ન કરવો જોઈએ; કારણ કે ઇન્દ્રિયોનો વિષયો સાથે સંયોગ મનને અનિવાર્ય રીતે ઉથલપાથલ કરે છે।
Verse 23
अदृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते । असम्प्रयुञ्जत: प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मन: ॥ २३ ॥
જે ન જોયું ન સાંભળ્યું હોય તે મનને ઉથલપાથલ કરતું નથી. જે ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખે છે, તેનું મન વિષયક પ્રવૃત્તિઓથી આપમેળે અટકી શાંત થાય છે।
Verse 24
तस्मात् सङ्गो न कर्तव्य: स्त्रीषु स्त्रैणेषु चेन्द्रियै: । विदुषां चाप्यविस्रब्ध: षड्वर्ग: किमु मादृशाम् ॥ २४ ॥
અતએવ ઇન્દ્રિયોને સ્ત્રીઓ સાથે કે સ્ત્રી-આસક્ત પુરુષો સાથે સ્વચ્છંદ સંગ ન કરવા દેવો. વિદ્વાનો પણ મનના છ શત્રુઓ પર વિશ્વાસ રાખી શકતા નથી; તો મારા જેવા મૂર્ખોની શું વાત.
Verse 25
श्रीभगवानुवाच एवं प्रगायन् नृपदेवदेव: स उर्वशीलोकमथो विहाय । आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वै उपारमज्ज्ञानविधूतमोह: ॥ २५ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું: આ રીતે ગાન કરીને દેવો અને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ મહારાજ પુરૂરવાએ ઉર્વશી-લોકમાં પ્રાપ્ત પદ ત્યજી દીધું. જ્ઞાનથી મોહ ધોવાઈ જતા તેણે હૃદયમાં મને પરમાત્મા તરીકે જાણી અંતે શાંતિ પામી।
Verse 26
ततो दु:सङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् । सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभि: ॥ २६ ॥
અતએવ બુદ્ધિમાને દુઃસંગ ત્યજી સદ્ભક્તોના સંગમાં જોડાવું જોઈએ. સંતો પોતાના મુક્તિદાયક વચનો દ્વારા મનની અતિશય આસક્તિ કાપી નાખે છે।
Verse 27
सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ता: प्रशान्ता: समदर्शिन: । निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहा: ॥ २७ ॥
મારા ભક્તો કોઈ ભૌતિક આધાર પર નિર્ભર નથી; તેઓ ચિત્ત મને અર્પે છે. તેઓ સદા શાંત, સમદૃષ્ટિવાન, મમતા અને અહંકારથી રહિત, દ્વંદ્વ તથા લોભ-પરિગ્રહથી મુક્ત હોય છે।
Verse 28
तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथा: । सम्भवन्ति हि ता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम् ॥ २८ ॥
હે મહાભાગ ઉદ્ધવ, એવા મહાભાગ ભક્તોના સંગમાં મારી કથાઓ નિત્ય ચાલે છે; જે લોકો શ્રદ્ધાથી તેનું શ્રવણ-કીર્તન કરે છે તેઓ નિશ્ચયે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થાય છે।
Verse 29
ता ये शृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चादृता: । मत्परा: श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ २९ ॥
જે લોકો મારી આ કથાઓ સાંભળે છે, ગાય છે અને આદરપૂર્વક હૃદયમાં સ્વીકારે છે, તેઓ શ્રદ્ધાવાન બની મને પરમ લક્ષ્ય માનીને મારી ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 30
भक्तिं लब्धवत: साधो: किमन्यदवशिष्यते । मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ॥ ३० ॥
હે સાધુ, અનંત ગુણવાળા પરબ્રહ્મ અને આનંદાનુભવના સ્વરૂપ એવા મને ભક્તિ પ્રાપ્ત થયા પછી સિદ્ધ ભક્ત માટે બીજું શું સાધ્ય બાકી રહે?
Verse 31
यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा ॥ ३१ ॥
જેમ યજ્ઞાગ્નિરૂપ ભગવાન વિભાવસુનો આશ્રય લેતાં ઠંડી, ભય અને અંધકાર દૂર થાય છે, તેમ પ્રભુના સાધુભક્તોની સેવા કરતાં જડતા, ભય અને અજ્ઞાન નાશ પામે છે।
Verse 32
निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायणम् । सन्तो ब्रह्मविद: शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम् ॥ ३२ ॥
ભયંકર ભવસાગરમાં વારંવાર ડૂબતા-ઉતરતા જીવો માટે બ્રહ્મજ્ઞાનમાં સ્થિર શાંત સંતો પરમ આશ્રય છે; તેઓ ડૂબતા લોકોને બચાવતી મજબૂત નૌકા સમાન છે।
Verse 33
अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम् । धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग् बिभ्यतोऽरणम् ॥ ३३ ॥
જેમ અન્ન પ્રાણીઓનો પ્રાણ છે, તેમ હું આર્તોનો પરમ આશ્રય છું. જેમ પરલોકગમન સમયે ધર્મ જ મનુષ્યનું ધન છે, તેમ દુર્દશામાં પડવાની ભીતિ ધરાવનાર માટે મારા ભક્ત સંતો જ એકમાત્ર શરણ છે.
Verse 34
सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्क: समुत्थित: । देवता बान्धवा: सन्त: सन्त आत्माहमेव च ॥ ३४ ॥
મારા ભક્ત સંતો દિવ્ય દૃષ્ટિ આપે છે; સૂર્ય તો માત્ર બહારની દૃષ્ટિ આપે છે, તે પણ ઉગ્યા પછી. સંતો જ સાચા પૂજ્ય દેવતા અને સાચા બંધુ; તેઓ જ પોતાનો આત્મા છે, અને અંતે તેઓ મારી સાથે અભેદ છે.
Verse 35
वैतसेनस्ततोऽप्येवमुर्वश्या लोकनिष्पृह: । मुक्तसङ्गो महीमेतामात्मारामश्चचार ह ॥ ३५ ॥
આ રીતે ઉર્વશીના લોકમાં રહેવાની ઇચ્છા પણ ગુમાવી, મહારાજ પુરૂરવા સર્વ ભૌતિક સંગથી મુક્ત થઈ અને આત્મામાં પરિતૃપ્ત રહી પૃથ્વી પર વિહરવા લાગ્યા.
Frequently Asked Questions
The chapter frames asat-saṅga as spiritually lethal because it normalizes sense-centered goals (genitals and belly) and reinforces deha-abhimāna, pulling the mind into guṇa-driven habits. The Bhāgavata’s logic is causal: association shapes desire, desire shapes action, and action deepens bondage. Hence the ‘blind following blind’ image—without tattva-jñāna and sādhu guidance, one’s trajectory is toward deeper ignorance rather than liberation.
Purūravā’s song is a confessional case study: despite royal power and prolonged enjoyment, he remains unsatisfied and becomes humiliated, revealing kāma’s insatiable nature. His reflections convert narrative into sādhana: he diagnoses lust, recognizes bodily beauty as māyā’s covering, and turns toward inner realization of the Paramātmā. The episode demonstrates that even elevated status cannot protect one from sense bondage without restraint and saintly association.
Kṛṣṇa identifies His devotees—peaceful, non-possessive, equal-visioned, fixed in Him—as the rescuing boat. This is not mere metaphor: devotees transmit divine vision through śravaṇa-kīrtana, cut attachments through truthful speech, and embody the Lord’s shelter (āśraya) in lived practice. Serving such devotees destroys fear and ignorance just as fire removes cold and darkness.
The repetition underscores a contemplative dismantling of deha-abhimāna: if the body’s proprietor cannot be decisively established—parents, spouse, employer, fire, animals, friends, or even the indwelling self—then obsessive attachment is irrational. The point is not nihilism but vairāgya grounded in discernment, redirecting identity from body to ātmā and devotion to the indwelling Lord.