Srimad Bhagavatam — Ekadasha Skandha, Shloka 2
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṁ dayā smṛtiḥ tuṣṭis tyāgo ’spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ
મન અને ઇન્દ્રિયનો સંયમ, સહનશીલતા, વિવેક, તપ, સત્ય, દયા, સ્મૃતિ, સંતોષ, ત્યાગ, નિરસ્પૃહતા, ગુરુમાં શ્રદ્ધા, અયોગ્ય કર્મે લાજ, દાન, સરળતા, વિનમ્રતા અને આત્મસંતોષ—આ સત્ત્વગુણના લક્ષણો છે. કામના, ભારે પ્રયત્ન, ધૃષ્ટતા, લાભમાં પણ અસંતોષ, ખોટો અહંકાર, ભૌતિક ઉન્નતિ માટે પ્રાર્થના, પોતાને અન્યોથી શ્રેષ્ઠ માનવું, વિષયસુખ, લડાઈ માટે ઉતાવળ, પોતાની પ્રશંસા સાંભળવાની લાલસા, અન્યનું ઉપહાસ, પોતાની શક્તિનું પ્રદર્શન અને બળના આધાર પર કર્મને યોગ્ય ઠેરવવું—આ રજોગુણના લક્ષણો છે. અસહ્ય ક્રોધ, લોભ, શાસ્ત્રવિરુદ્ધ વાણી, હિંસા, પરજીવી જીવન, દંભ, સતત થાક, કલહ, શોક, મોહ, વિષાદ, અતિનિદ્રા, ખોટી આશાઓ, ભય અને આળસ—આ તમોગુણના મુખ્ય લક્ષણો છે. હવે આ ત્રણ ગુણોના સંમિશ્રણ વિશે સાંભળો।