Adhyaya 25
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
આ અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણ ઉદ્ધવને સત્ત્વ, રજસ અને તમસ—ત્રણ ગુણોના જીવનમાં દેખાતા લક્ષણો સમજાવે છે અને સંગ (સંગતિ) કેવી રીતે સ્વભાવ ઘડે છે તે બતાવે છે. તેઓ દરેક ગુણના વર્તનાત્મક અને માનસિક ચિહ્નો ગણાવી, તેમના સંયોજનથી ‘હું’ અને ‘મારું’ની મિશ્ર ભાવના તથા સામાન્ય સાંસારિક વ્યવહાર કેવી રીતે ઊભો થાય છે તે સમજાવે છે. ગુણોને ઉપાસનાના પ્રેરણાં, જાગ્રત‑સ્વપ્ન‑સુષુપ્તિ અવસ્થાઓ, દેવ‑અસુર પરિણામો, ઊંચા‑નીચા જન્મો અને કર્મ, જ્ઞાન, નિવાસ, શ્રદ્ધા, આહાર, સુખ વગેરે ક્ષેત્રો સાથે જોડે છે. અંતે મુક્તિનો ક્રમ—સત્ત્વથી ઉન્નતિ, સત્ત્વમય સાધનાથી રજસ‑તમસ પર વિજય, અને પછી ગુણો પ્રત્યે ઉદાસીન રહી સત્ત્વને પણ પાર કરીને માત્ર કૃષ્ણભક્તિમાં અનન્ય શરણ લેવું—એ રીતે ઉપદેશ આપે છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच गुणानामसम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् । तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसत: ॥ १ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, ધ્યાનથી સાંભળ—જીવ અલગ અલગ ભૌતિક ગુણોના સંગથી જેમ જેવો સ્વભાવ પામે છે, તે હું તને વર્ણવી કહું છું; તેને હૃદયમાં ધારણ કર।
Verse 2
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
મન અને ઇન્દ્રિયનો સંયમ, સહનશીલતા, વિવેક, તપ, સત્ય, દયા, સ્મૃતિ, સંતોષ, ત્યાગ, નિરસ્પૃહતા, ગુરુમાં શ્રદ્ધા, અયોગ્ય કર્મે લાજ, દાન, સરળતા, વિનમ્રતા અને આત્મસંતોષ—આ સત્ત્વગુણના લક્ષણો છે. કામના, ભારે પ્રયત્ન, ધૃષ્ટતા, લાભમાં પણ અસંતોષ, ખોટો અહંકાર, ભૌતિક ઉન્નતિ માટે પ્રાર્થના, પોતાને અન્યોથી શ્રેષ્ઠ માનવું, વિષયસુખ, લડાઈ માટે ઉતાવળ, પોતાની પ્રશંસા સાંભળવાની લાલસા, અન્યનું ઉપહાસ, પોતાની શક્તિનું પ્રદર્શન અને બળના આધાર પર કર્મને યોગ્ય ઠેરવવું—આ રજોગુણના લક્ષણો છે. અસહ્ય ક્રોધ, લોભ, શાસ્ત્રવિરુદ્ધ વાણી, હિંસા, પરજીવી જીવન, દંભ, સતત થાક, કલહ, શોક, મોહ, વિષાદ, અતિનિદ્રા, ખોટી આશાઓ, ભય અને આળસ—આ તમોગુણના મુખ્ય લક્ષણો છે. હવે આ ત્રણ ગુણોના સંમિશ્રણ વિશે સાંભળો।
Verse 3
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
મન અને ઇન્દ્રિયનો સંયમ, સહનશીલતા, વિવેક, તપ, સત્ય, દયા, સ્મૃતિ, સંતોષ, ત્યાગ, નિરસ્પૃહતા, ગુરુમાં શ્રદ્ધા, અયોગ્ય કર્મે લાજ, દાન, સરળતા, વિનમ્રતા અને આત્મસંતોષ—આ સત્ત્વગુણના લક્ષણો છે. કામના, ભારે પ્રયત્ન, ધૃષ્ટતા, લાભમાં પણ અસંતોષ, ખોટો અહંકાર, ભૌતિક ઉન્નતિ માટે પ્રાર્થના, પોતાને અન્યોથી શ્રેષ્ઠ માનવું, વિષયસુખ, લડાઈ માટે ઉતાવળ, પોતાની પ્રશંસા સાંભળવાની લાલસા, અન્યનું ઉપહાસ, પોતાની શક્તિનું પ્રદર્શન અને બળના આધાર પર કર્મને યોગ્ય ઠેરવવું—આ રજોગુણના લક્ષણો છે. અસહ્ય ક્રોધ, લોભ, શાસ્ત્રવિરુદ્ધ વાણી, હિંસા, પરજીવી જીવન, દંભ, સતત થાક, કલહ, શોક, મોહ, વિષાદ, અતિનિદ્રા, ખોટી આશાઓ, ભય અને આળસ—આ તમોગુણના મુખ્ય લક્ષણો છે. હવે આ ત્રણ ગુણોના સંમિશ્રણ વિશે સાંભળો।
Verse 4
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
મન અને ઇન્દ્રિયનો સંયમ, સહનશીલતા, વિવેક, સ્વધર્મમાં સ્થિરતા, સત્ય, દયા, સ્મૃતિ, સંતોષ, ત્યાગ, વિષયભોગથી વિરક્તિ, ગુરુમાં શ્રદ્ધા, અયોગ્ય કર્મે લાજ, દાન, સરળતા, વિનમ્રતા અને આત્મતૃપ્તિ—આ સત્ત્વગુણના લક્ષણો છે. કામના, મોટો પ્રયત્ન, ધૃષ્ટતા, લાભમાં પણ અસંતોષ, ખોટો અહંકાર, ભૌતિક ઉન્નતિ માટે પ્રાર્થના, પોતાને શ્રેષ્ઠ માનવું, વિષયસુખ, યુદ્ધની ઉતાવળ, પોતાની પ્રશંસા સાંભળવાની લાલસા, બીજાની મજાક, પોતાનું પરાક્રમ જાહેર કરવું અને બળથી કર્મને ન્યાય આપવો—આ રજોગુણના લક્ષણો છે. અસહ્ય ક્રોધ, લોભ, શાસ્ત્રવિરુદ્ધ વાણી, હિંસક દ્વેષ, પરજીવી જીવન, દંભ, સતત થાક, કલહ, શોક, મોહ, દુઃખ, નિરાશા, અતિનિદ્રા, ખોટી આશાઓ, ભય અને આળસ—આ તમોગુણના લક્ષણો છે. હવે ત્રણેય ગુણોના સંયોગને સાંભળો।
Verse 5
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
મન અને ઇન્દ્રિયનો સંયમ, સહનશીલતા, વિવેક, સ્વધર્મમાં સ્થિરતા, સત્ય, દયા, સ્મૃતિ, સંતોષ, ત્યાગ, વિષયભોગથી વિરક્તિ, ગુરુમાં શ્રદ્ધા, અયોગ્ય કર્મે લાજ, દાન, સરળતા, વિનમ્રતા અને આત્મતૃપ્તિ—આ સત્ત્વગુણના લક્ષણો છે. કામના, મોટો પ્રયત્ન, ધૃષ્ટતા, લાભમાં પણ અસંતોષ, ખોટો અહંકાર, ભૌતિક ઉન્નતિ માટે પ્રાર્થના, પોતાને શ્રેષ્ઠ માનવું, વિષયસુખ, યુદ્ધની ઉતાવળ, પોતાની પ્રશંસા સાંભળવાની લાલસા, બીજાની મજાક, પોતાનું પરાક્રમ જાહેર કરવું અને બળથી કર્મને ન્યાય આપવો—આ રજોગુણના લક્ષણો છે. અસહ્ય ક્રોધ, લોભ, શાસ્ત્રવિરુદ્ધ વાણી, હિંસક દ્વેષ, પરજીવી જીવન, દંભ, સતત થાક, કલહ, શોક, મોહ, દુઃખ, નિરાશા, અતિનિદ્રા, ખોટી આશાઓ, ભય અને આળસ—આ તમોગુણના લક્ષણો છે. હવે ત્રણેય ગુણોના સંયોગને સાંભળો।
Verse 6
सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मति: । व्यवहार: सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभि: ॥ ६ ॥
પ્રિય ઉદ્ધવ! ‘હું’ અને ‘મારું’ એવી જે બુદ્ધિ છે તેમાં ત્રણેય ગુણોનું સંમિશ્રણ રહેલું છે. મન, વિષયો, ઇન્દ્રિયો અને દેહના પ્રાણવાયુઓ દ્વારા ચાલતો લોકવ્યવહાર પણ આ ગુણસન્નિપાત પર જ આધારિત છે।
Verse 7
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठित: । गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावह: ॥ ७ ॥
જ્યારે મનુષ્ય ધર્મ, અર્થ અને કામમાં દૃઢપણે નિષ્ઠિત થાય છે, ત્યારે તેના પ્રયત્નોથી પ્રાપ્ત થતી શ્રદ્ધા, ધન અને વિષય-રતિ—આ બધામાં ત્રણ ગુણોની પરસ્પર ક્રિયા પ્રગટ થાય છે।
Verse 8
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे । स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ८ ॥
જ્યારે મનુષ્ય પ્રવૃત્તિ-લક્ષણ ગૃહાશ્રમમાં વિષયભોગની ઇચ્છાથી આસક્ત થઈ, પરિણામે સ્વધર્મનું આચરણ કરવા સ્થિર થાય છે, ત્યારે પ્રકૃતિના ગુણોનું સંમિશ્રણ પ્રગટ થાય છે।
Verse 9
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभि: । कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ॥ ९ ॥
શમ-દમ વગેરે ગુણો ધરાવનાર પુરુષ સત્ત્વપ્રધાન સમજાય છે. કામ વગેરે થી રજોગુણી, અને ક્રોધ વગેરે થી તમોગુણી ઓળખાય છે.
Verse 10
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्ष: स्वकर्मभि: । तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ १० ॥
પુરુષ હોય કે સ્ત્રી, જે નિરાસક્ત બની પોતાના નિયત કર્મો મને અર્પણ કરીને ભક્તિથી મારી ઉપાસના કરે, તેને સત્ત્વપ્રકૃતિમાં સ્થિત જાણવો.
Verse 11
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभि: । तं रज:प्रकृतिं विद्यात् हिंसामाशास्य तामसम् ॥ ११ ॥
જ્યારે કોઈ ભૌતિક લાભની આશાથી પોતાના નિયત કર્મો દ્વારા મારી ઉપાસના કરે, તેને રજઃપ્રકૃતિ જાણવી. અને જે અન્ય પર હિંસા કરવાની ઇચ્છાથી ઉપાસના કરે, તે તામસ છે.
Verse 12
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२ ॥
સત્ત્વ, રજ અને તમ—આ ગુણો જીવના છે, મારા નથી. ચિત્તમાં ઉત્પન્ન થઈને તે જીવને દેહ વગેરે સર્જિત પદાર્થોમાં આસક્ત કરે છે અને આ રીતે તેને બંધનમાં બાંધે છે.
Verse 13
यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् । तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभि: पुमान् ॥ १३ ॥
જ્યારે તેજસ્વી, નિર્મળ અને કલ્યાણકારી સત્ત્વગુણ રજ અને તમ પર વિજય મેળવી પ્રબળ થાય, ત્યારે મનુષ્ય સહેજે સુખ, ધર્મ, જ્ઞાન વગેરે સદ્ગુણોથી યુક્ત થાય છે.
Verse 14
यदा जयेत्तम: सत्त्वं रज: सङ्गं भिदा चलम् । तदा दु:खेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥
જ્યારે આસક્તિ, ભેદભાવ અને ચંચળ ક્રિયા કરાવનાર રજોગુણ તમ અને સત્ત્વને જીતે છે, ત્યારે મનુષ્ય યશ અને ધન-સમૃદ્ધિ મેળવવા કઠોર પરિશ્રમ કરે છે. રજમાં તે ચિંતા અને સંઘર્ષ ભોગવે છે.
Verse 15
यदा जयेद् रज: सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रयाहिंसयाशया ॥ १५ ॥
જ્યારે મૂઢ અને જડ તમોગુણ રજ અને સત્ત્વને જીતે છે, ત્યારે તે ચેતનાને ઢાંકી મનુષ્યને મૂર્ખ અને સુસ્ત બનાવી દે છે. શોક અને મોહમાં પડી તે અતિનિદ્રા કરે છે, ખોટી આશાઓ પાળે છે અને બીજાઓ પ્રત્યે હિંસા દર્શાવે છે.
Verse 16
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृति: । देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ १६ ॥
જ્યારે ચિત્ત પ્રસન્ન અને નિર્મળ બને અને ઇન્દ્રિયો વિષયોથી નિવૃત્ત થઈ શાંતિ પામે, ત્યારે દેહમાં રહીને પણ નિર્ભયતા અને મનથી અસંગતા થાય છે. આને સત્ત્વગુણની પ્રધાનતા જાણો—જ્યાં મને અનુભવી શકાય છે.
Verse 17
विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम् । गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ॥ १७ ॥
અતિશય પ્રવૃત્તિથી બુદ્ધિનું વિકૃત થવું, ગ્રહણ ઇન્દ્રિયોનું વિષયોથી ન છૂટવું, કર્મેન્દ્રિયોનું અસ્વસ્થ થવું અને મનનું અસ્થિર ભ્રમિત રહેવું—આ લક્ષણોથી રજોગુણને ઓળખો.
Verse 18
सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् । मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥
જ્યારે ચિત્ત ઢળી જઈ અંતે લય પામે અને ધ્યાન એકાગ્ર કરવાની શક્તિ ન રહે, ત્યારે મન નષ્ટપ્રાય બની અજ્ઞાન અને ગ્લાનિ પ્રગટ કરે છે. આને તમોગુણની પ્રધાનતા સમજો.
Verse 19
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते । असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९ ॥
જ્યારે સત્ત્વગુણ વધે છે ત્યારે દેવતાઓનું બળ વધે છે. રજોગુણ વધે ત્યારે અસુરોનું અને હે ઉદ્ધવ! જ્યારે તમોગુણ વધે છે ત્યારે રાક્ષસોનું બળ વધે છે.
Verse 20
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ २० ॥
સત્ત્વગુણથી જાગૃત અવસ્થા, રજોગુણથી સ્વપ્ન અવસ્થા અને તમોગુણથી ગાઢ નિદ્રા આવે છે તેમ જાણવું. તુરીય નામની ચોથી અવસ્થા આ ત્રણેયમાં વ્યાપ્ત છે.
Verse 21
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जना: । तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिण: ॥ २१ ॥
સત્ત્વગુણ વડે વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણો ઊર્ધ્વલોકમાં ગતિ કરે છે. તમોગુણ વડે જીવ અધોગતિ પામીને નીચલી યોનિઓમાં જાય છે અને રજોગુણ વડે મનુષ્યલોકમાં ભ્રમણ કરે છે.
Verse 22
सत्त्वे प्रलीना: स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलया: । तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणा: ॥ २२ ॥
જેઓ સત્ત્વગુણમાં લીન થઈને દેહત્યાગ કરે છે તેઓ સ્વર્ગમાં જાય છે, જેઓ રજોગુણમાં મૃત્યુ પામે છે તેઓ મનુષ્યલોકમાં રહે છે અને જેઓ તમોગુણમાં મરે છે તેઓ નરકમાં જાય છે. પરંતુ જેઓ નિર્ગુણ છે, તેઓ મને જ પામે છે.
Verse 23
मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् । राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ २३ ॥
જે કર્મ મને અર્પણ કરવામાં આવે છે અને ફળની આશા વિના કરવામાં આવે છે, તે સાત્ત્વિક છે. ફળની ઈચ્છાથી થયેલું કર્મ રાજસી છે અને હિંસા તેમજ ઈર્ષ્યાથી પ્રેરાયેલું કર્મ તામસી છે.
Verse 24
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ २४ ॥
કૈવલ્યરૂપ જ્ઞાન સાત્ત્વિક છે; દ્વૈત-વિકલ્પ આધારિત જ્ઞાન રાજસ છે; અને જડ પ્રાકૃત જ્ઞાન તામસ છે. પરંતુ જે જ્ઞાન મારેમાં નિષ્ઠ છે તે નિર્ગુણ, ગુણાતીત માનવામાં આવે છે.
Verse 25
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ २५ ॥
વનમાં નિવાસ સાત્ત્વિક કહેવાય; ગામ/નગરમાં નિવાસ રાજસ કહેવાય; જુગારઘરમાં નિવાસ તામસ છે. અને જ્યાં મારો નિવાસ છે તે સ્થાન નિર્ગુણ, ગુણાતીત છે.
Verse 26
सात्त्विक: कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजस: स्मृत: । तामस: स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रय: ॥ २६ ॥
આસક્તિ વિનાનો કર્તા સાત્ત્વિક છે; રાગથી અંધ કર્તા રાજસ કહેવાય; સ્મૃતિભ્રષ્ટ થઈ ધર્મ-અધર્મનો ભેદ ભૂલેલો કર્તા તામસ છે. પરંતુ જે મારો આશ્રય લે છે તે નિર્ગુણ, ગુણાતીત છે.
Verse 27
सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ २७ ॥
આધ્યાત્મિક જીવન તરફ વળેલી શ્રદ્ધા સાત્ત્વિક છે; ફળકામી કર્મમાં રહેલી શ્રદ્ધા રાજસ છે; અધર્મમાં રહેલી શ્રદ્ધા તામસ છે. પરંતુ મારી સેવાભક્તિમાં શ્રદ્ધા નિર્ગુણ, શુદ્ધ ગુણાતીત છે.
Verse 28
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥ २८ ॥
પથ્ય, પવિત્ર અને સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થતો આહાર સાત્ત્વિક કહેવાય; ઇન્દ્રિયોને તાત્કાલિક આનંદ આપતો અને અત્યંત પ્રિય આહાર રાજસ છે; અને અશુચિ તથા દુઃખદાયક આહાર તામસ છે.
Verse 29
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९ ॥
આત્મામાંથી ઉદ્ભવતું સુખ સાત્ત્વિક છે, વિષયભોગમાંથી ઉદ્ભવતું સુખ રાજસ છે, અને મોહ તથા અધોગતિમાંથી ઉદ્ભવતું સુખ તામસ છે; પરંતુ મારામાં આશ્રિત સુખ નિર્ગુણ, પરાત્પર છે.
Verse 30
द्रव्यं देश: फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारक: । श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्य: सर्व एव हि ॥ ३० ॥
દ્રવ્ય, દેશ, કર્મફળ, કાળ, જ્ઞાન, કર્મ, કર્તા, શ્રદ્ધા, ચેતનાની અવસ્થા, જીવની આકૃતિ/યોનિ અને મૃત્યુ પછીની ગતિ—આ બધું જ પ્રકૃતિના ત્રિગુણ પર આધારિત છે.
Verse 31
सर्वे गुणमया भावा: पुरुषाव्यक्तधिष्ठिता: । दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! ભોગવનાર જીવ (પુરુષ) અને અવ્યક્ત પ્રકૃતિના સંયોગથી ઉત્પન્ન થતા સર્વ ભાવો ગુણમય છે; જે જોયું, સાંભળ્યું અથવા બુદ્ધિથી કલ્પ્યું—તે બધું ગુણોથી જ રચાયેલું છે.
Verse 32
एता: संसृतय: पुंसो गुणकर्मनिबन्धना: । येनेमे निर्जिता: सौम्य गुणा जीवेन चित्तजा: । भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
હે સૌમ્ય ઉદ્ધવ! પુરુષની આ બધી સંસાર-અવસ્થાઓ ગુણોમાંથી જન્મેલા કર્મબંધનથી થાય છે. જે જીવ ચિત્તમાંથી પ્રગટ થયેલા આ ગુણોને જીતે છે, તે ભક્તિયોગથી મારામાં નિષ્ઠાવાન બની મારી પ્રેમમય ભાવસ્થિતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 33
तस्माद् देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणा: ॥ ३३ ॥
અતએવ જ્ઞાન-વિજ્ઞાન વિકસાવનારું આ માનવદેહ પ્રાપ્ત કરીને, વિવેકીજનોએ ગુણસંગને દૂર કરી માત્ર મારી પ્રેમભક્તિમાં એકાગ્ર થવું જોઈએ.
Verse 34
नि:सङ्गो मां भजेद् विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रिय: । रजस्तमश्चाभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनि: ॥ ३४ ॥
નિઃસંગ, અપ્રમત્ત અને જીતેન્દ્રિય વિદ્વાન મુનિએ મારું ભજન કરવું જોઈએ. સત્ત્વગુણની સેવામાં રહી રજસ્ અને તમસ્ જીતવા જોઈએ.
Verse 35
सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधी: । सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥ ३५ ॥
ભક્તિમાં સ્થિર અને શાંતબુદ્ધિ મુનિએ ગુણો પ્રત્યે નિરપેક્ષ રહી સત્ત્વને પણ જીતવું જોઈએ. ત્યારે ગુણમુક્ત જીવ બંધનનું કારણ ત્યજી મને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 36
जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवै: । मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥ ३६ ॥
મનના સૂક્ષ્મ સંસ્કારો અને ભૌતિક ચેતનાથી જન્મેલા ગુણોથી મુક્ત થયેલો જીવ મારા પરબ્રહ્મ સ્વરૂપના અનુભવથી પૂર્ણ તૃપ્ત થાય છે. તે ન બહાર ભોગ શોધે છે, ન અંદર તેનું સ્મરણ કરે છે.
Frequently Asked Questions
The chapter defines sattva through inner governance and clarity (sense control, tolerance, truthfulness, mercy, satisfaction, humility, faith in guru), rajas through acquisitive drive and egoic competition (material desire, intense endeavor, pride, craving for praise, agitation), and tamas through obscuration and degradation (anger, stinginess, hypocrisy, fatigue, delusion, depression, laziness, fear). These are not merely moral labels but diagnostic markers of consciousness shaped by association.
Because ahaṅkāra (false ego) and possessiveness arise when consciousness identifies with the mind-body complex, which itself operates through guṇic interaction (mind, senses, prāṇa, objects). The “I/mine” structure is therefore a product of prakṛti’s modes acting within conditioned awareness, not the intrinsic nature of the ātmā.
Kṛṣṇa correlates wakefulness with sattva, dreaming with rajas, and deep dreamless sleep with tamas, then states that a fourth state pervades these three and is transcendental. This indicates the witness-consciousness of the self (and ultimately realization of Bhagavān) that is not reducible to guṇic fluctuations.
The chapter outlines a sequence: subdue the senses and worship Kṛṣṇa; overcome rajas and tamas by engaging with sattvic supports (clarity, restraint, purity); then transcend sattva by indifference to the modes—remaining fixed in devotional service without identification with any guṇic state. Taking shelter of Kṛṣṇa is identified as the transcendental position beyond the modes.
Those who depart in sattva attain higher planetary destinations (svarga and upward trajectories), those in rajas remain within human-centered transmigration, and those in tamas fall to hellish conditions. Yet the chapter’s conclusion is that one free from all modes attains Kṛṣṇa (the āśraya), which supersedes guṇa-based destinations.