Adhyaya 24
Sāṅkhya of Creation and Annihilation (Sarga–Nirodha-viveka)
ઉદ્ધવને શ્રીકૃષ્ણનો ક્રમબદ્ધ ઉપદેશ આગળ વધે છે. આ અધ્યાયમાં ભેદ‑ભ્રમ દૂર કરવા માટે સाङ્ખ્ય પ્રમાણે સર્જન‑પ્રલયનું કઠોર વિવેચન છે. પ્રકટતા પહેલાં દ્રષ્ટા‑દૃશ્ય એક જ પરબ્રહ્મમાં અભેદ છે; લીલા અને જીવની ભોગવૃત્તિ માટે એ જ તત્ત્વ પ્રકૃતિ અને જીવરૂપે ભાસે છે. ભગવાનની દૃષ્ટિથી ગુણો ક્ષુબ્ધ થઈ સૂત્ર/મહત્તત્ત્વ, અહંકાર, તન્માત્રાઓ, સ્થૂલ ભૂતો, ઇન્દ્રિયો અને તેમના અધિદેવતાઓ પ્રગટે છે; બ્રહ્માંડ બને છે અને પછી બ્રહ્મા લોકવ્યવસ્થા તથા ગતિ‑ગંતવ્યની દ્વિતીય સૃષ્ટિ કરે છે. ત્યારબાદ નિરોધક્રમમાં દેહ‑વિશ્વ ક્રમે ભૂતો, ગુણો, દેવતાઓ, મન, અહંકાર, અવ્યક્ત પ્રકૃતિ, કાળ, મહાપુરુષમાં લીન થઈ અંતે માત્ર પરમાત્મા જ રહે છે. આ જ્ઞાન સૂર્યોદય સમું અંધકાર દૂર કરી દ્વૈત ફરી પ્રવેશ ન કરે તેમ રોકે છે અને વિવેકને સ્થિર ભક્તિ તથા સંશયનિવૃત્તિ તરફ દોરી જાય છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હવે હું તને પ્રાચીન આચાર્યો દ્વારા સુનિશ્ચિત કરાયેલું સાંખ્યશાસ્ત્ર કહું છું. તેને જાણીને મનુષ્ય તરત જ દ્વૈતની કલ્પિત ભ્રાંતિ ત્યજી દે છે.
Verse 2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
આદિ કૃતયુગમાં—જ્યારે બધા વિવેકમાં નિપુણ હતા—અને તે પહેલાં પ્રલયકાળમાં પણ, જ્ઞાન અને જ્ઞેય એક જ, નિર્વિકલ્પ હતા. દ્રષ્ટા દૃશ્યથી અભિન્ન રહી એકલો જ સ્થિત હતો.
Verse 3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
એ પરમ સત્ય, માયાના ફળરૂપે પ્રગટ થવા છતાં નિર્વિકલ્પ, વાણી-મનથી અગોચર અને મહાન છે; તે દ્વિરૂપે પ્રગટ થયું—પ્રકૃતિ અને જીવ, જે પ્રકૃતિના પ્રપંચનો ભોગ ઇચ્છે છે।
Verse 4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
આ બેમાં એક તત્ત્વ પ્રકૃતિ છે—જે સૂક્ષ્મ કારણો અને સ્થૂલ કાર્યરૂપ પદાર્થો બંનેને ધારણ કરે છે. બીજું તત્ત્વ જ્ઞાનસ્વરૂપ પુરુષ (જીવ) છે, જેને ભોક્તા કહેવાય છે।
Verse 5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
જ્યારે મારી દૃષ્ટિથી પ્રકૃતિ ક્ષુબ્ધ થઈ અને પુરુષ (જીવ)ની અનુમતિ પણ મળી, ત્યારે પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણ—તમ, રજ અને સત્ત્વ—પ્રગટ થયા, બંધ જીવ들의 બાકી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવા માટે।
Verse 6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
આ ગુણોમાંથી સૂત્ર (પ્રધાન) ઉત્પન્ન થયું અને તેની સાથે મહત્-તત્ત્વ જોડાયું. પછી મહત્-તત્ત્વના પરિવર્તનથી અહંકાર જન્મ્યો, જે જીવના મોહનું કારણ છે।
Verse 7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
તન્માત્રા, ઇન્દ્રિયો અને મનનું કારણ એવો અહંકાર ચિત્-અચિત્ બંનેને ધારણ કરીને ત્રિવિધ પ્રગટે છે: વૈકારિક (સાત્ત્વિક), તૈજસ (રાજસ) અને તામસ।
Verse 8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
તમોગુણી અહંકારમાંથી તન્માત્રાઓ ઉત્પન્ન થઈ અને તેમાંથી સ્થૂલ ભૂતો જન્મ્યા. રજોગુણી અહંકારમાંથી ઇન્દ્રિયો પ્રગટ થઈ; અને સત્ત્વગુણી (વૈકૃત) અહંકારમાંથી એકાદશ દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા.
Verse 9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
મારી પ્રેરણાથી આ સર્વ તત્ત્વો નિયમબદ્ધ રીતે એકત્ર થઈ કાર્ય કરવા લાગ્યા અને મળીને બ્રહ્માંડ-અંડ ઉત્પન્ન કર્યું; તે મારું ઉત્તમ નિવાસસ્થાન છે.
Verse 10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
કારણ-જળમાં તરતું તે અંડામાં હું સ્વયં પ્રગટ થયો. મારી નાભિમાંથી ‘વિશ્વ’ નામનું કમળ ઉત્પન્ન થયું અને તેમાં સ્વયંભૂ બ્રહ્મા પ્રગટ થયા.
Verse 11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
વિશ્વાત્મા બ્રહ્મા મારા અનુગ્રહથી રજોગુણથી યુક્ત થઈ મહાન તપમાં પ્રવૃત્ત થયા અને તેમણે ભૂઃ, ભુવઃ અને સ્વઃ—આ ત્રણ લોકોને તેમના અધિષ્ઠાત્રી દેવતાઓ સહિત સર્જ્યા.
Verse 12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
સ્વર્લોક દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન સ્થાપિત થયું, ભુવર્લોક ભૂત-પ્રેતાદિનું સ્થાન બન્યું, અને ભૂર્લોક મનુષ્યો તથા અન્ય મર્ત્ય પ્રાણીઓનું ધામ ઠર્યું. મુક્તિ માટે પ્રયત્નશીલ સિદ્ધજન આ ત્રણ વિભાગોથી પરે ઉન્નત થાય છે.
Verse 13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
પ્રભુ બ્રહ્માએ પૃથ્વીના નીચે અસુરો અને નાગો માટે લોક રચ્યો. આ રીતે ત્રિગુણમય કર્મોના અનુરૂપ ત્રિલોકની સર્વ ગતિઓ ગોઠવાઈ।
Verse 14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
યોગ, તપ અને સંન્યાસથી મહર્લોક, જનলোক, તપોલોક અને સત્યલોક જેવી નિર્મળ ગતિઓ પ્રાપ્ત થાય છે; પરંતુ ભક્તિયોગથી મારું પરમ ધામ મળે છે।
Verse 15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
હું કાળરૂપ ધાતા બની આ જગતમાં કર્મફળોની વ્યવસ્થા કરું છું. તેથી ગુણપ્રવાહની આ મહાનદીમાં જીવ ક્યારેક ઉપર ઊઠે છે અને ક્યારેક ફરી ડૂબે છે।
Verse 16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
આ જગતમાં જે કંઈ દેખાય છે—નાનું કે મોટું, પાતળું કે જાડું—તે સર્વ નિશ્ચયે પ્રકૃતિ અને પુરુષ (જીવાત્મા) બંનેથી સંયુક્ત છે।
Verse 17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
જેનું જે આદિ અને અંત છે, તે જ તેનું મધ્ય પણ છે. વિકૃતિ તો વ્યવહાર માટેનું નામ-રૂપ માત્ર છે—જેમ સોનાથી કંકણ-કુંડળ અને માટીથી ઘડો-થાળી; આરંભે અને અંતે સોનું-માટી જ રહે, તેથી મધ્યમાં પણ એ જ આધારરૂપે છે।
Verse 18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
જે પૂર્વ પદાર્થને ઉપાદાન બનાવી બીજું રૂપ ધારણ કરે, જેના આદિ અને અંત તે જ હોય, તે ‘સત્ય’ કહેવાય છે।
Verse 19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
જેનુ ઉપાદાન પ્રકૃતિ છે, જેના આધાર પરમ પુરુષ મહાવિષ્ણુ છે, અને જેને કાળ પ્રગટ કરે છે—પ્રકૃતિ, વિષ્ણુ અને કાળ—આ ત્રય હું જ પરબ્રહ્મ છું।
Verse 20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
જ્યાં સુધી ભગવાનની દૃષ્ટિ પ્રકૃતિ પર રહે છે, ત્યાં સુધી સૃષ્ટિ ક્રમશઃ નિત્ય ચાલે છે અને ગુણોનો મહાન પ્રવાહ પ્રગટ થતો રહે છે।
Verse 21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
હું વિરાટ્-રૂપનો આધાર છું; લોકોની વારંવાર સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયથી તે અનંત વૈવિધ્ય દર્શાવે છે. પંચભૂતોના સંયોજનથી તે ભુવનો સહિત વિશેષ રૂપો પ્રગટ કરે છે।
Verse 22
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
પ્રલય સમયે જીવનું નશ્વર દેહ અન્નમાં લય પામે છે; અન્ન ધાન્યોમાં, ધાન્ય ભૂમિમાં, ભૂમિ ગંધ-તન્માત્રામાં. ગંધ જળમાં, જળ રસમાં, રસ અગ્નિમાં, અગ્નિ રૂપમાં; રૂપ સ્પર્શમાં, સ્પર્શ વાયુમાં, વાયુ આકાશમાં, આકાશ શબ્દ-તન્માત્રામાં. ઇન્દ્રિયો પોતાના અધિષ્ઠાતૃ દેવોમાં, તેઓ મનમાં, મન સાત્ત્વિક અહંકારમાં; શબ્દ તામસ અહંકારમાં, તે મહત્તત્ત્વમાં; મહત્તત્ત્વ ગુણોમાં, ગુણ અવ્યક્તમાં, અવ્યક્ત કાળમાં; કાળ મહાપુરુષમાં, અને તે જીવબીજ અજન્મા પરમાત્મા એવા મારેમાં લય પામે છે. હું જ એકમાત્ર આત્મા, સ્વયંસ્થિત; સૃષ્ટિ-પ્રલય મારીમાંથી પ્રગટ થાય છે।
Verse 23
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ગંધ જળમાં લીન થાય છે, અને જળ પોતાના ગુણ રસમાં લીન થાય છે. રસ અગ્નિમાં અને અગ્નિ રૂપમાં લીન થાય છે.
Verse 24
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
રૂપ વાયુમાં, વાયુ સ્પર્શમાં, સ્પર્શ આકાશમાં અને આકાશ શબ્દમાં લીન થાય છે. ઇન્દ્રિયો પોતાના મૂળ દેવતાઓમાં લીન થાય છે.
Verse 25
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
હે સૌમ્ય, ઇન્દ્રિયોના મૂળ મનમાં (સાત્વિક અહંકાર) લીન થાય છે. શબ્દ તામસ અહંકારમાં અને તે અહંકાર મહત-તત્ત્વમાં લીન થાય છે.
Verse 26
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
તે મહત-તત્ત્વ પોતાના ગુણોમાં લીન થાય છે. તે ગુણો અવ્યક્ત પ્રકૃતિમાં લીન થાય છે અને તે અવ્યક્ત અવિનાશી કાળમાં લીન થાય છે.
Verse 27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
કાળ માયામય જીવમાં (મહાપુરુષમાં) લીન થાય છે, અને જીવ મારામાં (અજન્મા પરમાત્મામાં) લીન થાય છે. અંતે કેવળ આત્મા શેષ રહે છે, જે પોતાનામાં સ્થિત છે.
Verse 28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
જેમ આકાશનું અંધકાર સૂર્યોદયથી દૂર થાય છે, તેમ પ્રલય-વિજ્ઞાનનું આ તત્ત્વજ્ઞાન ગંભીર સાધકના મનમાંથી દ્વૈતનો ભ્રમ દૂર કરે છે. માયા ક્યારેક હૃદયમાં પ્રવેશે તો પણ ત્યાં ટકી શકતી નથી.
Verse 29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
પર અને અપર બંનેનું સમ્યક દર્શન કરનાર મેં, સર્જન અને પ્રલયનું અનુલોમ-પ્રતિલોમ વિશ્લેષણ કરીને આ સાંખ્યવિધિ કહી છે; તે સંશયની ગાંઠ કાપી ભ્રમનો નાશ કરે છે.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Sāṅkhya here as a curative science: by enumerating how prakṛti, guṇas, mind, senses, and elements arise and dissolve under the Lord’s supervision, the student stops misidentifying the Self with changing categories. The goal is immediate abandonment of dvaita-bhrama (material duality) and firm establishment of consciousness in the Supreme āśraya.
It presents a theistic Sāṅkhya sequence: the Lord’s glance agitates prakṛti; the guṇas manifest; from them arise sūtra and mahat; from mahat comes ahaṅkāra (threefold by guṇa); from tamasic ego come tanmātras and gross elements; from rajasic ego come the senses; from sattvic ego arise the presiding deities; these combine into the cosmic egg, within which the Lord appears and from whose navel Brahmā is born to perform secondary creation.
The universal egg (brahmāṇḍa) signifies the organized cosmos formed from coordinated elements. Kṛṣṇa’s entrance emphasizes that the universe is not self-sufficient: consciousness and order depend on the Supreme Person as indwelling controller. Brahmā’s birth from the lotus further marks visarga—secondary creation—occurring by divine empowerment rather than independent material causation.
Pralaya is explained as a graded laya: body merges into food and progressively into earth, subtle qualities, elements, sense-powers and their deities, mind, ego, total nature, guṇas, unmanifest nature, time, Mahā-puruṣa, and finally the Supreme Self alone. The repetition in the provided input likely reflects a textual duplication artifact; conceptually, the intended teaching is a single, continuous dissolution ladder meant for contemplative assimilation.
Mahā-puruṣa is the omniscient cosmic person who activates creation through time and oversees the living beings’ manifestation. In SB 11.24, Kṛṣṇa identifies the chain of causality—nature, time, Mahā-Viṣṇu/Mahā-puruṣa—as non-different from Himself in the sense that they rest upon and operate by His supreme identity as the Absolute Truth (āśraya).