Adhyaya 22
Sāṅkhya Enumeration of Tattvas, Distinction of Puruṣa–Prakṛti, and the Mechanics of Birth and Death
ઉદ્ધવ-ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણનો આત્મીય ઉપદેશ આગળ વધે છે. ઉદ્ધવ પૂછે છે કે ઋષિઓ સૃષ્ટિના તત્ત્વોની ગણના 28, 26, 25, 17 વગેરે જુદી સંખ્યામાં કેમ કરે છે. શ્રીકૃષ્ણ સમજાવે છે કે સૂક્ષ્મ અને સ્થૂલ તત્ત્વો પરસ્પર વ્યાપ્ત છે અને તેમની માયાથી વિશ્લેષણના વિવિધ દૃષ્ટિકોણ શક્ય બને છે; તેથી અનેક ગણનાઓ પણ સત્યને વિરોધી નથી. પછી તેઓ સાંખ્યના મુખ્ય બંધારણો કહે છે—ગુણો, તેમને ઉથલપાથલ કરતો કાળ, મહત્તત્ત્વ, અહંકારનું ત્રિવિધ પરિવર્તન, તથા આધ્યાત્મિક-આધિદૈવિક-આધિભૌતિક ત્રિદૃષ્ટિ. આગળ ઉદ્ધવ પૂછે છે કે પુરુષ (જીવ) અને પ્રકૃતિ પરસ્પર નિવાસી જેવા કેમ દેખાય છે; શ્રીકૃષ્ણ ભોક્તાને પ્રકૃતિથી ભિન્ન બતાવી બંધ અનુભૂતિમાં તેમની કાર્યગત ગૂંથણ સમજાવે છે. અંતે સંસારગતિ સમજાવે છે—કર્મયુક્ત મન અને ઇન્દ્રિયો સંસ્કારો લઈને દેહથી દેહમાં જાય છે; ‘જન્મ’ અને ‘મૃત્યુ’ સતત પરિવર્તનમાં નવી ઓળખ માત્ર છે. ઇન્દ્રિયભોગથી સાવચેત રહેવા અને નિંદામાં સહનશીલ રહેવા સાધકને ચેતવી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું— હે વિશ્વેશ્વર પ્રભુ! ઋષિઓએ સર્જનના તત્ત્વો કેટલા ગણ્યા છે? મેં આપના મુખેથી નવ, એકાદશ, પાંચ અને ત્રણ— એમ કુલ અઠ્ઠાવીસ તત્ત્વોનું વર્ણન સાંભળ્યું છે. પરંતુ કેટલાક છવ્વીસ, કેટલાક પચ્ચીસ; કોઈ સાત, કોઈ નવ, કોઈ છ, કોઈ ચાર, કોઈ અગિયાર; અને કેટલાક સત્તર, સોળ અથવા તેર કહે છે. આ જુદી જુદી ગણતરી પાછળ દરેક ઋષિનો અભિપ્રાય શું હતો? હે શાશ્વત! કૃપા કરીને મને સમજાવો.
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું— હે વિશ્વેશ્વર પ્રભુ! ઋષિઓએ સર્જનના તત્ત્વો કેટલા ગણ્યા છે? મેં આપના મુખેથી નવ, એકાદશ, પાંચ અને ત્રણ— એમ કુલ અઠ્ઠાવીસ તત્ત્વોનું વર્ણન સાંભળ્યું છે. પરંતુ કેટલાક છવ્વીસ, કેટલાક પચ્ચીસ; કોઈ સાત, કોઈ નવ, કોઈ છ, કોઈ ચાર, કોઈ અગિયાર; અને કેટલાક સત્તર, સોળ અથવા તેર કહે છે. આ જુદી જુદી ગણતરી પાછળ દરેક ઋષિનો અભિપ્રાય શું હતો? હે શાશ્વત! કૃપા કરીને મને સમજાવો.
Verse 3
श्रीउद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभि: प्रभो । नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम ॥ १ ॥ केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । सप्तैके नव षट् केचिच्चत्वार्येकादशापरे । केचित् सप्तदश प्राहु: षोडशैके त्रयोदश ॥ २ ॥ एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया । गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું— હે વિશ્વેશ્વર પ્રભુ! ઋષિઓએ તત્ત્વો કેટલા ગણ્યા? મેં આપના મુખેથી નવ, એકાદશ, પાંચ અને ત્રણ— એમ કુલ અઠ્ઠાવીસ તત્ત્વો સાંભળ્યા છે. પરંતુ કોઈ છવ્વીસ, કોઈ પચ્ચીસ; કોઈ સાત, કોઈ નવ, કોઈ છ, કોઈ ચાર, કોઈ અગિયાર; અને કેટલાક સત્તર, સોળ અથવા તેર કહે છે. આ સંખ્યાભેદોને તેઓ જે જે અભિપ્રાયથી અલગ અલગ ગાય છે, તે કૃપા કરીને અમને કહો, હે આયુષ્માન।
Verse 4
श्रीभगवानुवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું— સર્વ ભૌતિક તત્ત્વો સર્વત્ર હાજર હોવાથી વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ તેમનું જુદી જુદી રીતે વિશ્લેષણ કરવું યોગ્ય છે. તેઓ બધા મારી માયાશક્તિના આશ્રયમાં બોલ્યા; તેથી સત્યનો વિરોધ કર્યા વિના તેઓ કંઈપણ કહી શક્યા.
Verse 5
नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा । एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्यया: ॥ ५ ॥
તું જેમ કહે છે તેમ આ નથી; હું જે કહું છું તે જ યથાર્થ છે. વાદવિવાદ કરનારાઓના મતભેદોને મારી અપરાજેય શક્તિઓ જ પ્રેરિત કરે છે.
Verse 6
यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति ॥ ६ ॥
મારી શક્તિઓના પરસ્પર સંયોગથી વક્તાઓમાં વિવિધ મત ઊભા થાય છે. પરંતુ જેમની બુદ્ધિ મને સ્થિર છે અને જેમણે ઇન્દ્રિયો દમન કરી છે, તેમના માટે ભેદ દૂર થાય છે અને વાદનું કારણ શાંત થાય છે.
Verse 7
परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ । पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તત્ત્વો પરસ્પર પ્રવેશ કરતા હોવાથી, તત્ત્વચિંતકો વક્તાની ઇચ્છા મુજબ મૂળ તત્ત્વોની સંખ્યા આગળ-પાછળ કરીને ગણે છે.
Verse 8
एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वश: ॥ ८ ॥
એક જ તત્ત્વમાં પણ અન્ય તત્ત્વો પ્રવેશેલા દેખાય છે. પૂર્વ કારણમાં હોય કે પર પરિણામમાં—સર્વ રીતે તત્ત્વોમાં તત્ત્વો રહેલા છે.
Verse 9
पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् । यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥
અતએવ આ વિચારકોમાં જે કોઈ બોલે, અને તેમની ગણતરીમાં તત્ત્વોને પૂર્વ સૂક્ષ્મ કારણોમાં ગણે કે પર પ્રગટ પરિણામોમાં—હું તેમના નિષ્કર્ષોને પ્રામાણ્ય માનું છું, કારણ કે દરેક મત માટે યુક્તિસંગત સમજૂતી શક્ય છે.
Verse 10
अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १० ॥
અનાદિ અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલ પુરુષ પોતે જ આત્મસાક્ષાત્કાર કરી શકતો નથી; તેથી પરમ તત્ત્વજ્ઞ અન્ય કોઈ જ્ઞાનદાતા જરૂરી છે।
Verse 11
पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि । तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुण: ॥ ११ ॥
અહીં જીવ અને પરમ નિયંતામાં અણુમાત્ર પણ ગુણભેદ નથી; તેમનો ભેદ કલ્પવો વ્યર્થ છે, અને આ જ્ઞાન પણ પ્રકૃતિના ગુણનું જ છે।
Verse 12
प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: ॥ १२ ॥
પ્રકૃતિ મૂળથી ત્રણ ગુણોના સમ્યરૂપે રહે છે; ગુણો આત્માના નથી, માત્ર પ્રકૃતિના છે. સત્ત્વ, રજસ, તમસ—સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના કારણો છે।
Verse 13
सत्त्वं ज्ञानं रज: कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते । गुणव्यतिकर: काल: स्वभाव: सूत्रमेव च ॥ १३ ॥
આ જગતમાં સત્ત્વને જ્ઞાન, રજસને કર્મ અને તમસને અજ્ઞાન કહેવાય છે. ગુણોની ક્ષુબ્ધ પરસ્પર ક્રિયા ‘કાળ’ છે, અને સર્વ પ્રવૃત્તિઓની સમષ્ટિ આદ્ય ‘સૂત્ર’ (મહત્તત્ત્વ) રૂપે છે।
Verse 14
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिल: । ज्योतिराप: क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥
મેં નવ મૂળ તત્ત્વો વર્ણવ્યા છે—ભોગતા પુરુષ, પ્રકૃતિ, પ્રકૃતિની આદ્ય અભિવ્યક્તિ મહત્તત્ત્વ, અહંકાર, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વી।
Verse 15
श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तय: । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रि: कर्माण्यङ्गोभयं मन: ॥ १५ ॥
હે ઉદ્ધવ! શ્રવણ, સ્પર્શ, દર્શન, ઘ્રાણ અને રસના—આ પાંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયો છે. વાણી, હાથ, ઉપસ્થ, પાયુ અને પગ—આ પાંચ કર્મઇન્દ્રિયો છે. મન બંને વર્ગમાં આવે છે.
Verse 16
शब्द: स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातय: । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धय: ॥ १६ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રસ, ગંધ અને રૂપ—આ જ્ઞાનઇન્દ્રિયોના વિષયો છે. ગતિ, વાણી, ઉત્સર્ગ (મલ-મૂત્ર ત્યાગ) અને શિલ્પ/નિર્માણ—આ કર્મઇન્દ્રિયોના કાર્યો છે.
Verse 17
सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥
સૃષ્ટિના આરંભે પ્રકૃતિ સત્ત્વ-રજ-તમ ગુણોથી કારણ-કાર્યરૂપે, સૂક્ષ્મ-સ્થૂલ સર્વ જગતનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. પરમ પુરુષ, અવ્યક્ત પરમાત્મા, તેમાં પ્રવેશતો નથી; માત્ર દૃષ્ટિ કરે છે.
Verse 18
व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातव: पुरुषेक्षया । लब्धवीर्या: सृजन्त्यण्डं संहता: प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥
મહત્-તત્ત્વ વગેરે ભૌતિક તત્ત્વો પરમ પ્રભુની દૃષ્ટિથી પરિવર્તિત થઈ પોતાની-પોતાની શક્તિ મેળવે છે. પછી પ્રકૃતિના બળથી તે એકત્ર થઈ સામર્થ્ય પામી વિશ્વ-અંડનું સર્જન કરે છે.
Verse 19
सप्तैव धातव इति तत्रार्था: पञ्चखादय: । ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासव: ॥ १९ ॥
કેટલાક દાર્શનિકો સાત તત્ત્વો માને છે—પૃથ્વી વગેરે પાંચ (પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ), ચેતન આત્મા અને બંનેનો આધાર પરમાત્મા. આ મત મુજબ દેહ, ઇન્દ્રિયો, પ્રાણવાયુ અને સર્વ ભૌતિક પદાર્થો આ સાતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 20
षडित्यत्रापि भूतानि पञ्चषष्ठ: पर: पुमान् । तैर्युक्त आत्मसम्भूतै: सृष्ट्वेदं समपाविशत् ॥ २० ॥
કેટલાક દાર્શનિકો છ તત્ત્વ માને છે—પાંચ મહાભૂત અને છઠ્ઠો પરમ પુરુષ ભગવાન. એ જ પ્રભુ પોતાના પરથી ઉત્પન્ન તત્ત્વોથી યુક્ત થઈ આ જગત સર્જે છે અને પછી સ્વયં તેમાં પ્રવેશ કરે છે।
Verse 21
चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मन: । जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविन: खलु ॥ २१ ॥
કેટલાક ચાર તત્ત્વ માને છે—આત્માથી તેજ, આપ (જળ) અને અન્ન (પૃથ્વી) ઉત્પન્ન થાય છે. આ તત્ત્વો પ્રગટ થઈ આ સૃષ્ટિને જન્મ આપે છે, જેમાં સર્વ ભૌતિક રચનાનું સર્જન થાય છે।
Verse 22
सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदश: स्मृत: ॥ २२ ॥
કેટલાક સત્તર તત્ત્વ ગણે છે—પાંચ મહાભૂત, પાંચ તન્માત્રા (વિષયો), પાંચ ઇન્દ્રિયો, મન અને આત્મા; આ રીતે આત્મા સત્તરમું તત્ત્વ કહેવાય છે।
Verse 23
तद्वत् षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते । भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥
એ જ રીતે સોળની ગણતરીમાં આત્માને જ મન કહે છે. અને જો પાંચ ભૂત, પાંચ ઇન્દ્રિયો, મન, જીવાત્મા અને પરમ પુરુષ માનીએ તો કુલ તેર તત્ત્વ થાય છે।
Verse 24
एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च । अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ ॥ २४ ॥
અગિયારની ગણતરીમાં આત્મા, મહાભૂત અને ઇન્દ્રિયો આવે છે. અને આઠ સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિઓ તથા પુરુષ (પરમેશ્વર) મળીને નવ ગણાય છે।
Verse 25
इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभि: कृतम् । सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५ ॥
આ રીતે ઋષિઓએ તત્ત્વોનું અનેક રીતે વિશ્લેષણ કર્યું છે. પૂરતી યુક્તિથી રજૂ થયેલ હોવાથી તેમના બધા મત ન્યાયસંગત છે; સાચા વિદ્વાનોમાં એવી દાર્શનિક તેજસ્વિતા અપેક્ષિત જ છે.
Verse 26
श्रीउद्धव उवाच प्रकृति: पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयो: । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथात्मनि ॥ २६ ॥
શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું: હે કૃષ્ણ, પ્રકૃતિ અને પુરુષ (જીવ) સ્વરૂપે ભિન્ન હોવા છતાં પરસ્પર આશ્રયથી એમમાં ભેદ દેખાતો નથી. આત્મા પ્રકૃતિમાં અને પ્રકૃતિ આત્મામાં રહેલી જેવી જણાય છે.
Verse 27
एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि । छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणै: ॥ २७ ॥
હે પુન્ડરીકાક્ષ, હે સર્વજ્ઞ પ્રભુ, મારા હૃદયમાં ઊઠેલા આ મહાન સંશયને તમારી તર્કનૈપુણ્યભરી વાણીથી કૃપા કરીને કાપી નાખો.
Verse 28
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तित: । त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापर: ॥ २८ ॥
જીવોનું જ્ઞાન માત્ર આપથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, અને આપની શક્તિથી જ તે જ્ઞાન અહીં હરી લેવાય છે. ખરેખર, આપની આત્મમાયાની ગતિ આપ સિવાય બીજો કોઈ જાણતો નથી.
Verse 29
श्रीभगवानुवाच प्रकृति: पुरुषश्चेति विकल्प: पुरुषर्षभ । एष वैकारिक: सर्गो गुणव्यतिकरात्मक: ॥ २९ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું: હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, ‘પ્રકૃતિ’ અને ‘પુરુષ’ એવો ભેદ સ્પષ્ટ છે. આ પ્રગટ સૃષ્ટિ વિકારી છે અને પ્રકૃતિના ગુણોના પરસ્પર વ્યતિકરથી સતત પરિવર્તન પામે છે.
Verse 30
ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते । वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥
પ્રિય ઉદ્ધવ! મારી ત્રિગુણમયી માયા એ ગુણો દ્વારા અનેક પ્રકારની સૃષ્ટિ અને તેને ગ્રહણ કરાવતી અનેક પ્રકારની ચેતના પ્રગટ કરે છે. પદાર્થ-પરિવર્તનનું પ્રગટ પરિણામ ત્રણ રીતે સમજાય છે—અધ્યાત્મ, અધિદૈવ અને અધિભૂત।
Verse 31
दृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति य: स्वत: खे । आत्मा यदेषामपरो य आद्य: स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धि: ॥ ३१ ॥
દૃષ્ટિ, દૃશ્યરૂપ અને આંખના રંધ્રમાં સૂર્યનું પ્રતિબિંબ—એ બધું પરસ્પર એકબીજાને પ્રગટ કરે છે; પરંતુ આકાશમાં સ્થિત મૂળ સૂર્ય સ્વયંપ્રકાશ છે. તેમ જ સર્વ સત્તાઓનું આદિકારણ પરમાત્મા, જે તેમનાથી ભિન્ન છે, પોતાની દિવ્ય અનુભૂતિના પ્રકાશથી પરસ્પર પ્રગટ થતી સર્વ વસ્તુઓનો પરમ સ્ત્રોત બને છે।
Verse 32
एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- । र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३२ ॥
એ જ રીતે ત્વચા, કાન, આંખ, જીભ અને નાક—આ ઇન્દ્રિયો, તેમજ સૂક્ષ્મ દેહનાં કાર્યો—બંધિત ચેતના, મન, બુદ્ધિ અને અહંકાર—આ બધું ઇન્દ્રિય, વિષય અને અધિદેવતા એવા ત્રિવિધ ભેદથી વિશ્લેષિત કરી શકાય છે।
Verse 33
योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकार: प्रधानमूलान्महत: प्रसूत: । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३३ ॥
જ્યારે પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો ક્ષુબ્ધ થાય છે, ત્યારે અવ્યક્ત પ્રધાનમૂલમાંથી ઉત્પન્ન મહત્તત્ત્વમાંથી એક વિકૃતિ પ્રગટ થાય છે—અહંકાર। તે ત્રણ રૂપે હોય છે—સાત્ત્વિક (વૈકારિક), રાજસ (ઐન્દ્રિય) અને તામસ। આ અહંકાર જ સર્વ ભૌતિક મોહ અને દ્વૈત-વિકલ્પનું કારણ બને છે।
Verse 34
आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठ: । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्त: परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३४ ॥
પરમાત્મા વિશે અધૂરી જાણકારીને કારણે તત્ત્વચિંતકોનો આ વિવાદ—“જગત સત્ય છે”, “ના, સત્ય નથી”—ભેદરૂપ ભૌતિક દ્વૈત સમજવા માટે જ છે. આ વિવાદ વ્યર્થ હોવા છતાં, જે લોકો મારી તરફથી—પોતાના સાચા આત્મસ્વરૂપથી—બુદ્ધિ ફેરવે છે, તેઓ તેને છોડવા અસમર્થ રહે છે।
Verse 35
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા—હે પ્રભુ, ફળની ઇચ્છાથી કર્મ કરનારની બુદ્ધિ આપથી વિમુખ થાય છે. તેઓ પોતાના કર્મોથી કેવી રીતે ઊંચા-નીચા દેહ ધારણ કરે છે અને પછી ત્યાગે છે?
Verse 36
श्रीउद्धव उवाच त्वत्त: परावृत्तधिय: स्वकृतै: कर्मभि: प्रभो । उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ ३५ ॥ तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभि: । न ह्येतत् प्रायशो लोके विद्वांस: सन्ति वञ्चिता: ॥ ३६ ॥
હે ગોવિંદ, મને આ વાત કહો; આત્મજ્ઞાન વિનાના લોકો માટે આ વિષય અતિ દુર્બોધ છે. આ લોકમાં માયાથી છેતરાયેલા લોકો—ઘણી વાર વિદ્વાન પણ—આ સત્ય જાણતા નથી.
Verse 37
श्रीभगवानुवाच मन: कर्ममयं नृणामिन्द्रियै: पञ्चभिर्युतम् । लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते ॥ ३७ ॥
શ્રી ભગવાન બોલ્યા—મનુષ્યોનું મન કર્મફલથી ઘડાયેલું છે અને પાંચ ઇન્દ્રિયો સાથે જોડાયેલું છે. તે એક દેહ/લોકથી બીજા દેહ/લોકમાં જાય છે; આત્મા ભિન્ન હોવા છતાં તેને અનુસરે છે.
Verse 38
ध्यायन् मनोऽनु विषयान् दृष्टान् वानुश्रुतानथ । उद्यत् सीदत् कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ ३८ ॥
કર્મબંધનમાં બંધાયેલું મન દેખાયેલા તથા વેદથી સાંભળેલા ઇન્દ્રિયવિષયોનું ધ્યાન કરે છે. તેથી તે પોતાના વિષયો સાથે જન્મે-નષ્ટ થાય તેમ દેખાય છે અને સ્મૃતિશક્તિ શમાઈ જાય છે.
Verse 39
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुन: । जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृति: ॥ ३९ ॥
વિષયોમાં આસક્તિથી જીવ ફરી પોતાનું પૂર્વ ઓળખાણ સ્મરે નહીં. કોઈ કારણસર પૂર્વ દેહની સંપૂર્ણ વિસ્મૃતિ જે થાય, તેને જ ‘મૃત્યુ’ કહે છે.
Verse 40
जन्म त्वात्मतया पुंस: सर्वभावेन भूरिद । विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथ: ॥ ४० ॥
હે મહાદાની ઉદ્ધવ! જેને જન્મ કહે છે તે પુરુષનું નવા દેહ સાથે સર્વભાવથી આત્મતાદાત્મ્ય જ છે. જેમ સ્વપ્ન કે મનોરથના અનુભવને તે સંપૂર્ણ સત્ય માની લે છે, તેમ નવા દેહને પણ સ્વીકારી લે છે.
Verse 41
स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ । तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वम् चानुपश्यति ॥ ४१ ॥
જેમ સ્વપ્ન કે મનોરથ અનુભવતો માણસ પોતાના અગાઉના સ્વપ્ન-મનોરથને યાદ કરતો નથી, તેમ વર્તમાન દેહમાં સ્થિત જીવ, પહેલાંથી અસ્તિત્વમાં હોવા છતાં, પોતાને જાણે હમણાં જ ઉત્પન્ન થયો એમ માને છે.
Verse 42
इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि । बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४२ ॥
ઇન્દ્રિયોના આશ્રય મનએ દેહ-તાદાત્મ્ય રચ્યું હોવાથી આત્માની વાસ્તવિકતામાં પણ ઉચ્ચ-મધ્ય-નીચ એવી ત્રિવિધ ભૌતિક વિવિધતા હાજર હોય તેમ દેખાય છે. આમ જીવ પોતે જ બાહ્ય અને આંતરિક દ્વૈત ઊભું કરે છે, જેમ માણસ કુપુત્રને જન્મ આપે.
Verse 43
नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते ॥ ४३ ॥
હે પ્રિય ઉદ્ધવ! ભૌતિક દેહો સતત સર્જાય પણ છે અને નાશ પણ પામે છે; આ સમયના અદૃશ્ય વેગથી થાય છે. પરંતુ સમય સૂક્ષ્મ હોવાથી કોઈ તેને જોઈ શકતું નથી.
Verse 44
यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पते: । तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादय: कृता: ॥ ४४ ॥
જેમ દીવાની જ્યોત, નદીનો પ્રવાહ અથવા વૃક્ષના ફળોમાં પરિવર્તનની અવસ્થાઓ થાય છે, તેમ જ સર્વ ભૌતિક દેહોમાં વય અને અવસ્થાના ફેરફારો થાય છે.
Verse 45
सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् । सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४५ ॥
જેમ દીવાના અસંખ્ય પ્રકાશકિરણો ક્ષણે ક્ષણે ઉત્પન્ન થાય, બદલાય અને નાશ પામે છે, તેમ છતાં મોહબુદ્ધિવાળો માણસ ક્ષણભર દેખાયેલી જ્યોતિને જોઈને ખોટું કહે છે—“આ જ દીવાનો પ્રકાશ છે.” જેમ વહેતી નદીમાં સદા નવું પાણી આગળ વહી જાય છે, છતાં મૂર્ખ માણસ એક સ્થળ જોઈને કહે છે—“આ જ નદીનું પાણી છે.” તેમ જ દેહ સતત પરિવર્તિત થતો હોવા છતાં, મિથ્યા બુદ્ધિવાળા લોકો દેહની એક અવસ્થાને જ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ માને છે।
Verse 46
मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुत: ॥ ४६ ॥
જીવ ખરેખર પોતાના કર્મબીજથી જન્મતો નથી અને અમર હોવાથી મરતો પણ નથી. ભ્રાંતિથી તે જન્મે અને મરે તેમ દેખાય છે; જેમ લાકડાં સાથે સંયોગે અગ્નિ પ્રગટે અને પછી શાંત થાય તેમ લાગે છે।
Verse 47
निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् । वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव ॥ ४७ ॥
ગર્ભાધાન, ગર્ભાવસ્થા, જન્મ, શૈશવ, બાળ્ય, યૌવન, મધ્યવય, જરા અને મૃત્યુ—આ દેહની નવ અવસ્થાઓ છે।
Verse 48
एता मनोरथमयीर्हान्यस्योच्चावचास्तनू: । गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित् कश्चिज्जहाति च ॥ ४८ ॥
દેહની ઊંચી-નીચી સ્થિતિઓ મનની કલ્પનામય છે. ગુણસંગથી થયેલા અજ્ઞાનને કારણે જીવ તેને પોતાનું માને છે; ક્યારેક કોઈ ભાગ્યવાન પુરુષ એવી માનસિક કલ્પનાને ત્યજી દે છે।
Verse 49
आत्मन: पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ । न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षण: ॥ ४९ ॥
પિતા અથવા પિતામહના મૃત્યુથી માણસ પોતાનો મૃત્યુ અનુમાન કરી શકે છે, અને પુત્રના જન્મથી પોતાના જન્મની સ્થિતિ સમજી શકે છે. જે આ રીતે દેહોની ઉત્પત્તિ અને વિનાશને યથાર્થ રીતે જાણે છે, તે પછી આ દ્વંદ્વોના વશમાં રહેતો નથી।
Verse 50
तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ । तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनो: पृथक् ॥ ५० ॥
જે જ્ઞાની બીજથી વૃક્ષનો જન્મ અને પરિપક્વ થયા પછી તેનો નાશ જુએ છે, તે વૃક્ષથી ભિન્ન સાક્ષી રહે છે; તેમ જ દેહના જન્મ-મરણનો સાક્ષી દેહથી અલગ છે.
Verse 51
प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुध: पुमान् । तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढ: संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५१ ॥
અબુદ્ધિ પુરુષ પ્રકૃતિથી પોતાને અલગ ન ઓળખી, પ્રકૃતિને જ તત્ત્વતઃ સત્ય માને છે; તેના સ્પર્શ-સંસર્ગથી મોહીત થઈ તે સંસારચક્રમાં પ્રવેશે છે.
Verse 52
सत्त्वसङ्गादृषीन्देवान् रजसासुरमानुषान् । तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभि: ॥ ५२ ॥
કર્મોથી ભ્રમિત થયેલો જીવ સત્ત્વસંગથી ઋષિ કે દેવ બને છે; રજસ્સંગથી અસુર કે માનવ, અને તમસ્સંગથી ભૂતયોનિ અથવા તિર્યક્ (પશુ) યોનિમાં જન્મ લે છે.
Verse 53
नृत्यतो गायत: पश्यन् यथैवानुकरोति तान् । एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५३ ॥
જેમ નૃત્ય કરતા અને ગાતા લોકોને જોઈ કોઈ તેમની નકલ કરે છે, તેમ આત્મા કર્મનો કર્તા ન હોવા છતાં બુદ્ધિના ગુણોને જોઈ મોહિત થઈ તેમનું અનુસરણ કરવા મજબૂર થાય છે.
Verse 54
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
જેમ હલતા પાણીમાં પ્રતિબિંબિત વૃક્ષો પણ હલતા લાગે છે અને આંખો ફેરવવાથી ધરતી ફરતી દેખાય છે; તેમ, હે દાશાર્હ, મનની કલ્પનાથી વિષયભોગનો અનુભવ મિથ્યા છે—સ્વપ્નદૃશ્યની જેમ આત્માનો સંસાર પણ એવો જ છે.
Verse 55
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भू: ॥ ५४ ॥ यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मन: ॥ ५५ ॥
હે દાશાર્હવંશજ! આત્માનું ભૌતિક સંસારજીવન અને ઇન્દ્રિયવિષયનો અનુભવ ખરેખર મિથ્યા છે. જેમ હલતા જળમાં પ્રતિબિંબિત વૃક્ષો કંપતા દેખાય, અથવા આંખો ફેરવતાં ધરતી ફરતી લાગે, તેમ કલ્પના અને સ્વપ્ન જેવી આ જગતની ભ્રાંતિ છે.
Verse 56
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ५६ ॥
વસ્તુ ખરેખર અસ્તિત્વમાં ન હોવા છતાં, જે વિષયભોગનું ધ્યાન કરે છે તેની સંસૃતિ દૂર થતી નથી; જેમ સ્વપ્નમાં અનિષ્ટ અનુભવ અસત્ય હોવા છતાં પણ દૂર થતો નથી.
Verse 57
तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियै: । आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५७ ॥
અતએવ, હે ઉદ્ધવ! અસત્ ભૌતિક ઇન્દ્રિયોથી વિષયભોગ કરવાનો પ્રયત્ન ન કર. દ્વૈત પર આધારિત આ વૈકલ્પિક ભ્રમ આત્મસાક્ષાત્કારને કેવી રીતે અટકાવે છે તે જો.
Verse 58
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
દુષ્ટ લોકો દ્વારા અવગણિત, અપમાનિત, ઠગાયેલો કે ઈર્ષ્યિત; માર પડેલો, બાંધવામાં આવેલો, અથવા રોજગારથી વંચિત; અજ્ઞાનો દ્વારા થૂંકવામાં આવેલો કે મૂત્રથી અપવિત્ર કરાયેલો—આ રીતે અનેક રીતે કંપિત થવા છતાં, જે પરમ શ્રેય ઇચ્છે છે તે કષ્ટમાં પણ બુદ્ધિથી પોતાને આધ્યાત્મિક સ્થિતીમાં ઉંચે ઉઠાવી રાખે.
Verse 59
क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भि: प्रलब्धोऽसूयितोऽथवा । ताडित: सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापित: ॥ ५८ ॥ निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पित: । श्रेयस्काम: कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५९ ॥
દુષ્ટ લોકો દ્વારા અવગણિત, અપમાનિત, ઠગાયેલો કે ઈર્ષ્યિત; માર પડેલો, બાંધવામાં આવેલો, અથવા રોજગારથી વંચિત; અજ્ઞાનો દ્વારા થૂંકવામાં આવેલો કે મૂત્રથી અપવિત્ર કરાયેલો—આ રીતે અનેક રીતે કંપિત થવા છતાં, જે પરમ શ્રેય ઇચ્છે છે તે કષ્ટમાં પણ બુદ્ધિથી પોતાને આધ્યાત્મિક સ્થિતીમાં ઉંચે ઉઠાવી રાખે.
Verse 60
श्रीउद्धव उवाच यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ॥ ६० ॥
શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું—હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને કહો કે હું આને યોગ્ય રીતે કેવી રીતે સમજી શકું?
Verse 61
सुदु:सहमिमं मन्ये आत्मन्यसदतिक्रमम् । विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी । ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६१ ॥
હે વિશ્વાત્મન્, અજ્ઞ લોકો દ્વારા પોતાના પ્રત્યે કરાયેલા અસત્ અપમાનને સહન કરવું અતિ દુષ્કર છે, કારણ કે પ્રકૃતિ બહુ બળવાન છે. માત્ર તમારા ભક્તો—જે તમારા ધર્મમાં નિષ્ઠિત છે અને તમારા કમળચરણોના આશ્રયે શાંતિ પામ્યા છે—એવા અપરાધોને સહન કરી શકે છે.
Frequently Asked Questions
Because subtle causes and gross effects mutually pervade one another, a thinker may either (a) include an element within its prior subtle cause or (b) count it separately as a later manifest product. Kṛṣṇa states that such analyses occur under His māyā-śakti, and thus multiple enumerations can be coherent when their assumptions are made explicit. The point is not to win argument but to recognize that all categories ultimately rest on the Supreme Lord’s sanction and that realized intelligence fixed in Him dissolves quarrel.
Kṛṣṇa teaches that prakṛti is the transforming field structured by the guṇas, whereas the jīva is the conscious enjoyer/witness. They appear interwoven because consciousness becomes conditioned through subtle instruments (mind, intelligence, false ego) and identifies with bodily states. Yet the soul remains distinct as the observer, just as one who witnesses a tree’s birth and death is not the tree. The Supreme Soul remains self-manifest and separate, like the sun illuminating the mutual functioning of eye, form, and reflected light.
Death is described as total forgetfulness of the previous embodied identity when the jīva transitions to a new body formed by karma; birth is total identification with the new body, similar to accepting a dream as real. Since bodies are constantly transforming under time, the delusion is to equate any temporary stage with the self. Realistic discernment (viveka) frees one from the dualities of lamentation and fear.
The chapter concludes that one seeking the highest goal should remain spiritually safe even when insulted, beaten, deprived, or humiliated. This is not passivity but disciplined intelligence: refusing to descend into bodily identification and reactive hatred. Such tolerance (titikṣā) supports steady remembrance and detachment from sense gratification, preparing the practitioner to ask—like Uddhava—how to properly internalize and understand these teachings in lived experience.