Adhyaya 21
Dharma, Purity, and the Inner Purpose of the Vedas (Karma-kāṇḍa Reoriented to Bhakti)
ઉદ્ધવને શ્રીકૃષ્ણનો ઉપદેશ અહીં વધુ સૂક્ષ્મ અને વ્યવસ્થિત બને છે. ભગવાન ધર્મ-અધર્મ તથા શુદ્ધિ-અશુદ્ધિનું ચોક્કસ વર્ગીકરણ કરીને કહે છે કે ભક્તિ, સાંખ્યશૈલીનું વિવેચન અને સ્વધર્મનું નિયત આચરણ—આ અધિકૃત માર્ગો છે; તેમને ત્યજી દેવાથી જીવ સંસારમાં પડે છે, જ્યારે પોતાના યોગ્ય સ્થાનમાં સ્થિરતા જ પુણ્ય છે. દેશ, કાળ, દ્રવ્ય અને પરિસ્થિતિ અનુસાર શુદ્ધિનો નિર્ણય, દૂષિત ભૂમિના નિયમો, શુભ સમય, તેમજ માટી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, કાળ અને મંત્ર દ્વારા શુદ્ધિકરણની રીતો વર્ણવાય છે. અંતે ‘પુષ્પિત’ વૈદિક ફળવચનોની ટીકા થાય છે—તે વિષયાસક્તોને લલચાવે છે, પરંતુ પરમ હિત નક્કી કરતી નથી. શ્રીકૃષ્ણ જણાવે છે કે ઓંકાર અને છંદો તેમની પાસેથી ઉત્પન્ન થઈ તેમનીમાં જ લીન થાય છે; કર્મકાંડ, ઉપાસનાકાંડ અને જ્ઞાનકાંડ પણ ગુપ્ત રીતે તેમને જ સૂચવે છે—આથી આગળ ઉદ્ધવગીતામાં બાહ્ય નિયમો આંતરિક ભગવત્સાક્ષાત્કાર અને શરણાગતિમાં રૂપાંતરિત થવા તૈયાર થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच य एतान् मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् । क्षुद्रान् कामांश्चलै: प्राणैर्जुषन्त: संसरन्ति ते ॥ १ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા: જે ભક્તિ, જ્ઞાન અને નિયત કર્મરૂપ મારા આ માર્ગોને ત્યજી, ચંચળ ઇન્દ્રિયોના વશમાં પડી તુચ્છ ભોગોને સેવન કરે છે, તેઓ સંસારચક્રમાં ભટકતા રહે છે.
Verse 2
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । विपर्ययस्तु दोष: स्यादुभयोरेष निश्चय: ॥ २ ॥
પોતપોતાના અધિકારમાં (સ્વધર્મમાં) જે સ્થિરતા છે તે ગુણ (પુણ્ય) કહેવાય છે; અને તેનો વિપરીત ભ્રંશ દોષ (પાપ) છે—આ બંનેનો નિશ્ચય છે.
Verse 3
शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु । द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ । धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ ॥ ३ ॥
હે નિષ્પાપ ઉદ્ધવ, સમાન વર્ગની વસ્તુઓમાં પણ યોગ્ય નિર્ણય માટે દ્રવ્યના ગુણ-દોષ અને શુભ-અશુભ વિચારી શુદ્ધિ-અશુદ્ધિનું વિધાન થાય છે—ધર્મ માટે, વ્યવહાર માટે અને જીવનયાત્રાના નિર્વાહ માટે।
Verse 4
दर्शितोऽयं मयाचारो धर्ममुद्वहतां धुरम् ॥ ४ ॥
સાંસારિક ધર્મનિયમોની ધુરા વહન કરનારાઓ માટે મેં આ આચારમાર્ગ દર્શાવ્યો છે।
Verse 5
भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातव: । आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुता: ॥ ५ ॥
પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ—આ પાંચ મહાભૂત બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર સુધી સર્વ જીવોના શરીરોના ધાતુ છે; અને આ બધાં એકમાત્ર પરમપુરુષ ભગવાનમાંથી જ પ્રગટ થયાં છે।
Verse 6
वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि । धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ ६ ॥
પ્રિય ઉદ્ધવ, બધાં દેહો એક જ પંચભૂતોથી બનેલા હોવાથી સમાન છે; છતાં જીવોએ જીવનલક્ષ્ય સિદ્ધ કરે તે માટે વેદ વિવિધ નામ અને રૂપોની કલ્પના કરે છે।
Verse 7
देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम । गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ ७ ॥
હે સાધુ ઉદ્ધવ, ભૌતિક કર્મોને નિયંત્રિત કરવા માટે મેં દેશ, કાળ વગેરે સહિત સર્વ વસ્તુઓમાં યોગ્ય-અયોગ્ય એવા ગુણ-દોષનું વિધાન કર્યું છે।
Verse 8
अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् । कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम् ॥ ८ ॥
જે સ્થળોએ કાળિયાર હરણ નથી, જ્યાં બ્રાહ્મણો પ્રત્યે ભક્તિ નથી, કીકટ જેવા પ્રદેશો અને જ્યાં સ્વચ્છતા તથા સંસ્કારોની ઉપેક્ષા થાય છે, તે તમામ દૂષિત ભૂમિ ગણાય છે.
Verse 9
कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यत: स्वत एव वा । यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मक: स्मृत: ॥ ९ ॥
જે સમય પોતાના સ્વભાવથી અથવા યોગ્ય સામગ્રીની પ્રાપ્તિથી નિયત કર્મ કરવા માટે અનુકૂળ હોય, તે પવિત્ર ગણાય છે. જે સમય કર્મમાં બાધક બને છે, તે અશુદ્ધ છે.
Verse 10
द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च । संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथवा ॥ १० ॥
કોઈ વસ્તુની શુદ્ધિ કે અશુદ્ધિ અન્ય વસ્તુના સંપર્ક, વચન, સંસ્કાર, કાળની અસર અથવા તેના જથ્થા (નાના કે મોટા હોવા) દ્વારા નક્કી થાય છે.
Verse 11
शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने । अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारत: ॥ ११ ॥
અશુદ્ધ વસ્તુઓ કોઈ વ્યક્તિ પર પાપની અસર કરે છે કે નહીં, તે તે વ્યક્તિની શક્તિ, બુદ્ધિ, સમૃદ્ધિ, સ્થાન અને શારીરિક અવસ્થા પર આધાર રાખે છે.
Verse 12
धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् । कालवाय्वग्निमृत्तोयै: पार्थिवानां युतायुतै: ॥ १२ ॥
અનાજ, લાકડું, હાડકાં, દોરા, પ્રવાહી, ધાતુ, ચામડું અને માટીની વસ્તુઓ સમય, પવન, અગ્નિ, માટી અને પાણી દ્વારા, અલગ અથવા સંયુક્ત રીતે શુદ્ધ થાય છે.
Verse 13
अमेध्यलिप्तं यद् येन गन्धलेपं व्यपोहति । भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते ॥ १३ ॥
જે શુદ્ધિકારક દ્રવ્ય અપવિત્ર વસ્તુ પર લાગેલી દુર્ગંધ અને મેલનો પડ દૂર કરીને તેને તેની સ્વાભાવિક સ્થિતિમાં પાછું લાવે, તે જ ત્યાં સુધી યોગ્ય શૌચ ગણાય છે।
Verse 14
स्नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभि: । मत्स्मृत्या चात्मन: शौचं शुद्ध: कर्माचरेद्द्विज: ॥ १४ ॥
સ્નાન, દાન, તપ, વય, વ્યક્તિગત બળ, સંસ્કારકર્મો, નિયત કર્તવ્યો અને સર્વોપરી મારી સ્મૃતિથી આત્મશૌચ થાય છે. તેથી દ્વિજએ શુદ્ધ થઈને જ પોતાના કર્મો કરવાં જોઈએ।
Verse 15
मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम् । धर्म: सम्पद्यते षड्भिरधर्मस्तु विपर्यय: ॥ १५ ॥
મંત્ર યોગ્ય જ્ઞાન સાથે જપવાથી શુદ્ધ થાય છે, અને કર્મ મને અર્પણ કરવાથી શુદ્ધ થાય છે. દેશ, કાળ, દ્રવ્ય, કર્તા, મંત્ર અને કર્મ—આ છની શુદ્ધિથી ધર્મ સિદ્ધ થાય છે; તેના વિપરીત અધર્મ થાય છે।
Verse 16
क्वचिद् गुणोऽपि दोष: स्याद् दोषोऽपि विधिना गुण: । गुणदोषार्थनियमस्तद्भिदामेव बाधते ॥ १६ ॥
ક્યારેક વિધાનના બળે ગુણ પણ દોષ બની જાય છે, અને દોષ પણ વિધિથી ગુણ બની જાય છે. આવા વિશેષ નિયમો ગુણ-દોષનો સ્પષ્ટ ભેદ દૂર કરી દે છે।
Verse 17
समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम् । औत्पत्तिको गुण: सङ्गो न शयान: पतत्यध: ॥ १७ ॥
જે કર્મ ઉન્નત વ્યક્તિને પતન કરાવે, તે જ કર્મ પહેલેથી પતિત લોકો માટે પાતક નથી; કારણ કે જે જમીન પર પડ્યો છે તે વધુ નીચે કેવી રીતે પડે? પોતાના સ્વભાવથી નિર્ધારિત ભૌતિક સંગ પણ જન્મજાત ગુણ ગણાય છે।
Verse 18
यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्तत: । एष धर्मो नृणां क्षेम: शोकमोहभयापह: ॥ १८ ॥
જે જે પાપમય અથવા ભોગમય કર્મથી મનુષ્ય નિવૃત્ત થાય છે, તે તે બંધનથી મુક્ત થાય છે. આ જ મનુષ્યો માટે કલ્યાણકારી ધર્મ છે, જે શોક, મોહ અને ભયને દૂર કરે છે.
Verse 19
विषयेषु गुणाध्यासात् पुंस: सङ्गस्ततो भवेत् । सङ्गात्तत्र भवेत् काम: कामादेव कलिर्नृणाम् ॥ १९ ॥
વિષયોમાં ગુણનો આરોપ કરવાથી મનુષ્યને તેમાં આસક્તિ થાય છે. તે આસક્તિમાંથી કામ ઊપજે છે, અને એ કામથી જ મનુષ્યોમાં કલહ (કલી) જન્મે છે.
Verse 20
कलेर्दुर्विषह: क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते । तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ २० ॥
કલહમાંથી અસહ્ય ક્રોધ ઊપજે છે અને ત્યારબાદ અજ્ઞાનનો અંધકાર આવે છે. એ તમસ મનુષ્યની વ્યાપક ચેતનાને ઝડપથી ગ્રસી લે છે.
Verse 21
तया विरहित: साधो जन्तु: शून्याय कल्पते । ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ २१ ॥
હે સાધુ ઉદ્ધવ! તે (સાચી બુદ્ધિ) વિના જીવ શૂન્ય સમાન ગણાય છે. ત્યારબાદ તે જીવનના સાચા હેતુથી ભટકી જાય છે અને મૂર્છિત કે મૃત સમાન જડ બની જાય છે.
Verse 22
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् । वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्रोव य: श्वसन् ॥ २२ ॥
વિષયભોગમાં લીન થવાથી મનુષ્ય ન પોતાને જાણે છે ન બીજાને. વૃક્ષ સમાન અજ્ઞાનમાં જીવીને તે વ્યર્થ જીવે છે—માત્ર ધમણ જેવી શ્વાસ લે છે.
Verse 23
फलश्रुतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम् । श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ २३ ॥
ફળશ્રુતિ ધરાવતા શાસ્ત્રવચનો મનુષ્યોને પરમ શ્રેય નથી બતાવતા; તે તો કલ્યાણકારી ધર્મકર્મમાં પ્રવૃત્ત કરાવવા માટેના લાલચ છે, જેમ બાળકને ઔષધ પીવડાવવા મીઠાઈનું વચન।
Verse 24
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च । आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ २४ ॥
માત્ર જન્મથી જ મનુષ્યો વિષયસુખ, પ્રાણરક્ષા અને સ્વજન પ્રત્યે મનથી આસક્ત થાય છે; તેથી તેમનું મન આત્મહિતને હરાવનારા અનર્થકારણોમાં લીન રહે છે।
Verse 25
न तानविदुष: स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि । कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुध: ॥ २५ ॥
જે પોતાના સાચા સ્વાર્થને નથી જાણતા, તેઓ પાપમય સંસારમાર્ગે ભટકતા ભટકતા અંધકાર તરફ જાય છે; તો પણ જે વેદવિધિ સાંભળે છે એવા મૂઢોને વિષયભોગમાં ફરી કેમ પ્રોત્સાહિત કરાય?
Verse 26
एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धय: । फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६ ॥
વેદજ્ઞાનનો આ સાચો હેતુ ન સમજતા કેટલાક કુબુદ્ધિ લોકો ફળ વચન આપતી ફૂલ જેવી વેદવાણી ને જ પરમ સત્ય તરીકે પ્રચાર કરે છે; પરંતુ વેદના સાચા જાણકારો એમ નથી કહેતા।
Verse 27
कामिन: कृपणा लुब्धा: पुष्पेषु फलबुद्धय: । अग्निमुग्धा धूमतान्ता: स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥ २७ ॥
કામ, કૃપણતા અને લોભથી ભરેલા લોકો ફૂલોને જ ફળ માને છે; અગ્નિના તેજથી મોહીત અને ધુમાડાથી ગૂંગળાઈને તેઓ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખતા નથી।
Verse 28
न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यत: । उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुष: ॥ २८ ॥
હે ઉદ્ધવ! જે વેદીય યજ્ઞકર્મનું માન રાખીને ઇન્દ્રિયસુખમાં તૃપ્તિ શોધે છે, તેઓ જાણતા નથી કે હું સર્વના હૃદયમાં સ્થિત છું અને આ સમગ્ર જગત મારામાંથી જ પ્રગટ થઈ મારાથી અભિન્ન છે. તેઓ ધુમ્મસથી ઢંકાયેલી આંખોવાળા જેવા છે.
Verse 29
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
વિષયાસક્ત લોકો મારા દ્વારા જણાવાયેલા વેદજ્ઞાનના ગુપ્ત નિષ્કર્ષને સમજે નથી. જો હિંસામાં રાગ વેદીય યજ્ઞમાં પ્રોત્સાહિત હોત, તો યજ્ઞમાં તેની આજ્ઞા હોત; પરંતુ દુષ્ટ લોકો પોતાના સુખ માટે નિર્દોષ પશુઓને બલિ ચઢાવી યજ્ઞો દ્વારા દેવતાઓ, પિતૃઓ અને ભૂતગણોના અધિપતિઓની પૂજા કરે છે.
Verse 30
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
વિષયાસક્ત લોકો મારા દ્વારા જણાવાયેલા વેદજ્ઞાનના ગુપ્ત નિષ્કર્ષને સમજે નથી. જો હિંસામાં રાગ વેદીય યજ્ઞમાં પ્રોત્સાહિત હોત, તો યજ્ઞમાં તેની આજ્ઞા હોત; પરંતુ દુષ્ટ લોકો પોતાના સુખ માટે નિર્દોષ પશુઓને બલિ ચઢાવી યજ્ઞો દ્વારા દેવતાઓ, પિતૃઓ અને ભૂતગણોના અધિપતિઓની પૂજા કરે છે.
Verse 31
स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम् । आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान् यथा वणिक् ॥ ३१ ॥
આ લોક સ્વપ્ન સમાન છે—સાંભળવામાં મીઠો, પરંતુ વાસ્તવમાં અસત્. જેમ મૂર્ખ વેપારી વ્યર્થ સટ્ટામાં પોતાનું સાચું ધન છોડે છે, તેમ મોહગ્રસ્ત લોકો જીવનમાં ખરેખર મૂલ્યવાન બધું ત્યજી, સ્વર્ગપ્રાપ્તિના કલ્પિત આશીર્વાદોને હૃદયમાં સંકલ્પે છે.
Verse 32
रज:सत्त्वतमोनिष्ठा रज:सत्त्वतमोजुष: । उपासत इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न यथैव माम् ॥ ३२ ॥
રજસ્, સત્ત્વ અને તમસ્ ગુણોમાં સ્થિત લોકો, તે જ ગુણો પ્રગટ કરનારા ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવતાઓ તથા અન્ય દેવશક્તિઓની ઉપાસના કરે છે; પરંતુ મારી યથાવિધિ ઉપાસના કરતા નથી.
Verse 33
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
દેવતાઓના ઉપાસકો એમ માને છે— “આ જીવનમાં યજ્ઞોથી દેવતાઓની પૂજા કરી સ્વર્ગે જઈ ત્યાં ભોગ કરીશું; ભોગ પૂર્ણ થતાં ફરી અહીં આવી મહાશાલા ગૃહસ્થ અને મહાકુળમાં જન્મ લઈશું.” વેદોની પુષ્પિત વાણીથી જેમનું મન ભટકી ગયું છે, એવા અતિ ગર્વીલા અને અતિ લોભી લોકોને મારા—પરમેશ્વરના—વિષયની વાર્તા પણ રુચતી નથી।
Verse 34
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
આ રીતે વેદોની પુષ્પિત વાણીથી જેમનું મન ભટકી ગયું છે, એવા અતિ ગર્વીલા અને અતિ લોભી મનુષ્યોને મારા—પરમેશ્વરના—વિષયની વાર્તા પણ રુચતી નથી; કારણ કે તેમામાં ભક્તિરસ જાગતો નથી।
Verse 35
वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे । परोक्षवादा ऋषय: परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ३५ ॥
ત્રિકાંડરૂપે વિભાજિત આ વેદો અંતે બ્રહ્મ-આત્માના વિષયને જ પ્રગટ કરે છે. પરંતુ ઋષિઓ અને મંત્રો પરોક્ષ, ગૂઢ ભાષામાં કહે છે; અને એવી ગુપ્ત પરોક્ષતા મને પણ પ્રિય છે।
Verse 36
शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् । अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ ३६ ॥
વેદરૂપ શબ્દ-બ્રહ્મને સમજવું અતિ દુષ્કર છે; તે પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો અને મનના સ્તરોમાં પ્રગટ થાય છે. આ વૈદિક ધ્વનિ અનંત, ગંभीर અને સમુદ્ર જેવી અગાધ છે।
Verse 37
मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना । भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ३७ ॥
અનંત શક્તિ ધરાવતો સર્વવ્યાપી ભગવાન હું, સર્વ જીવોમાં ઓંકારરૂપ વૈદિક ધ્વનિને સ્વયં સ્થાપિત કરું છું. તે ધ્વનિ સૂક્ષ્મ રીતે એવી જણાય છે, જેમ કમળના ડાંઠના રેશાનો એક તંતુ।
Verse 38
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
જેમ કરોળિયો પોતાના હૃદયમાંથી જાળ ઉત્પન્ન કરી મોઢેથી બહાર કાઢે છે, તેમ પરમપુરુષ ભગવાન પોતાના હૃદય-આકાશમાંથી મન દ્વારા સ્પર્શરૂપ ધ્વનિયુક્ત આદ્ય પ્રાણને પ્રગટ કરે છે; તે સર્વ વૈદિક છંદોથી યુક્ત અને અમૃતમય આનંદસ્વરૂપ છે.
Verse 39
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
એ પ્રભુ છંદોમય અને અમૃતમય બની વૈદિક ધ્વનિને હજારો માર્ગોમાં વિસ્તારે છે; તે ઓંકારમાંથી પ્રગટ થયેલા વર્ણો—વ્યંજન, સ્વર, ઊષ્મ અને અંતઃસ્થ—થી અલંકૃત છે.
Verse 40
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
તે પ્રભુ વિવિધ ભાષારૂપે વિસ્તરેલી વેદવાણીને, દરેક આગળના છંદમાં અગાઉ કરતાં ચાર અક્ષર વધુ હોય તે રીતે, અનંત પારવાળી મહાન ધ્વનિરૂપે સર્જે છે; અને અંતે તે વેદધ્વનિને પોતામાં જ પાછી ખેંચી લે છે.
Verse 41
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च । त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद् विराट् ॥ ४१ ॥
વૈદિક છંદો છે—ગાયત્રી, ઉષ્ણિક, અનુષ્ટુપ્, બૃહતી, પંક્તિ, ત્રિષ્ટુપ્, જગતી, અતિચ્છંદ, અત્યષ્ટિ, અતિજગતી અને અતિવિરાટ્।
Verse 42
किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् । इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन ॥ ४२ ॥
વેદવિદ્યાનું ગુપ્ત હૃદય—‘તે શું વિધાન કરે છે, શું કહે છે, કાનું અનુવાદ કરીને કાનો વિકલ્પ સ્થાપે છે?’—આ વાત આ લોકમાં મારા સિવાય બીજું કોઈ ખરેખર જાણતું નથી.
Verse 43
मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम् । एतावान् सर्ववेदार्थ: शब्द आस्थाय मां भिदाम् । मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ ४३ ॥
હું જ વેદવિહિત યજ્ઞ છું અને હું જ પૂજ્ય દેવતા છું. મને જ વિવિધ તત્ત્વચિંતનના વિકલ્પરૂપે સ્થાપે છે અને વિશ્લેષણથી મને જ ખંડિત પણ કરે છે. આ રીતે વૈદિક શબ્દ મને સર્વ વેદાર્થનો સાર તરીકે સ્થાપિત કરે છે. વેદો દ્વૈતને મારી માયાશક્તિમાત્ર માની વિસ્તૃત વિચાર કરીને અંતે તેને પૂર્ણતઃ નકારી પોતે તૃપ્ત થાય છે.
Frequently Asked Questions
Because for conditioned souls burdened by mundane dharma, regulated distinctions of purity help restrain sense-driven behavior and stabilize svadharma. The chapter simultaneously subordinates these rules to the higher purifier—remembrance of Kṛṣṇa—showing that external śuddhi is a pedagogical support meant to mature into internal God-consciousness.
It treats such statements as inducements (arthavāda): they motivate materially attached people to perform regulated, beneficial duties rather than unrestrained vice. Yet they are not the Veda’s confidential conclusion; the final purport is realization of Bhagavān, who is the sacrifice, the worshipable object, and the meaning established after philosophical analysis.
Kṛṣṇa states that only He fully knows the Vedas’ confidential purpose—what karma-kāṇḍa rituals actually aim at, what upāsanā-kāṇḍa worship formulas truly indicate, and what jñāna-kāṇḍa hypotheses ultimately resolve—because all three are meant to converge upon Him as āśraya.
Acceptance of sense objects as desirable produces attachment; attachment generates lust; lust leads to quarrel; quarrel produces anger; anger deepens ignorance; and ignorance eclipses intelligence—leaving the person ‘dead-like,’ forgetful of self and others, and trapped in saṁsāra.