Adhyaya 19

Verse 1

श्री-भगवान् उवाच यो विद्या-श्रुत-सम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः । मया-मात्रम् इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—જે વિદ્યાઅને શ્રુતિથી સંપન્ન, આત્મસંયમી અને કલ્પિત અનુમાનમાં ન પડનાર છે, તે આ જગત માત્ર મારાથી જ ધારિત છે એમ જાણી પોતાનું જ્ઞાન પણ મને અર્પણ કરે.

Verse 2

ज्ञानिनस् त्व् अहम् एवेष्टः स्वार्थो हेतुश् च सम्मतः । स्वर्गश् चैवापवर्गश् च नान्यो 'र्थो मद्-ऋते प्रियः ॥

જ્ઞાનીઓ માટે હું જ પ્રિય છું—હું જ તેમનો સાચો સ્વાર્થ અને પરમ હેતુ છું. સ્વર્ગ અને મુક્તિ બંને મારામાં જ છે; હે પ્રિય, મારા વિના બીજો કોઈ સાચો લક્ષ્ય નથી.

Verse 3

ज्ञान-विज्ञान-संसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम । ज्ञानी प्रियतमो 'तो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ॥

જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનમાં સિદ્ધ થયેલા લોકો મારા શ્રેષ્ઠ પદને જાણે છે. તેથી જ્ઞાની મને અતિ પ્રિય છે, કારણ કે તે જ્ઞાન દ્વારા મને પોતાના અંદર ધારણ કરે છે.

Verse 4

तपस् तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च । नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञान-कलया कृता ॥

તપ, તીર્થ, જપ, દાન અને અન્ય પવિત્ર સાધનો માત્ર પોતે જ તે સિદ્ધિ આપી શકતા નથી, જે સાચા જ્ઞાનના નાનકડા અંશથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 5

तस्माज् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव । ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो भज मां भक्ति-भावतः ॥

અતએવ હે ઉદ્ધવ, જ્ઞાન સહિત પોતાના સત્ય આત્મસ્વરૂપને જાણી, જ્ઞાન-વિજ્ઞાનથી સંપન્ન થઈ, ભક્તિભાવથી મારું ભજન કર.

Verse 6

ज्ञान-विज्ञान-यज्ञेन माम् इष्ट्वात्मानम् आत्मनि । सर्व-यज्ञ-पतिं मां वै संसिद्धिं मुनयो 'गमन् ॥

જ્ઞાન-વિજ્ઞાનના યજ્ઞથી, આત્મામાં પરમાત્મા રૂપે મારી આરાધના કરીને, સર્વ યજ્ઞોના પતિ હું જ છું એમ જાણી મુનિઓએ સિદ્ધિ મેળવી.

Verse 7

त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्वयत् । जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर् आद्यन्तयोऱ्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥

હે ઉદ્ધવ, સર્જન-સ્થિતિ-પ્રલયરૂપ ત્રિવિધ વિકાર તારા પર જ આશ્રિત છે. આદિ અને અંત વચ્ચે ઊભી માયા તને સ્પર્શતી નથી, કારણ કે તું બંધન અને મોક્ષ—બન્ને કરતાં પર છે. જગતમાં દેખાતા જન્માદિ ફેરફારો તે માયાના છે—તારા માટે તેનો શું અર્થ? જે અસત્ છે તે પોતાના આદિ-અંત વચ્ચે જ દેખાય છે.

Verse 8

श्री-उद्धव उवाच ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद् वैराग्य-विज्ञान-युतं पुराणम् । आख्याहि विश्वेश्वर विश्व-मूर्ते त्वद्-भक्ति-योगं च महद्-विमृग्यम् ॥

શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું: હે વિશ્વેશ્વર, હે વિશ્વમૂર્તે! આ પુરાણનું જે વિશાળ અને પરમ વિશુદ્ધ જ્ઞાન—વૈરાગ્ય અને વિજ્ઞાનથી યુક્ત—તે મને કહો; તેમજ મહાત્માઓ પણ શોધે એવો તમારો ભક્તિ-યોગ પણ સમજાવો.

Verse 9

ताप-त्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यच् छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्राद् अमृताभिवर्षात् ॥

હે ભવયાત્રાના સ્વામી! ઘોર ત્રિતાપોથી આઘાત પામી હું અંદરથી દહાઈ રહ્યો છું. દાહથી બચાવતું છત્ર અને અમૃતવર્ષા સમાન તમારા કમળચરણ-યુગલ સિવાય મને બીજું કોઈ શરણ દેખાતું નથી.

Verse 10

दष्टं जनं सम्पतितं बिले 'स्मिन् कालाहिना क्षुद्र-सुखोरु-तर्षम् । समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर् वचोभिर् आसीञ्च महाऽनुभाव ॥

હે મહાનુભાવ! કાળરૂપ સર્પે દંશ કરેલો આ માણસ આ ખાડામાં પડી ગયો છે અને ક્ષુદ્ર સુખોની તીવ્ર તૃષ્ણાથી તડપી રહ્યો છે. કૃપા કરીને તેને ઉદ્ધારો અને તમારા મોક્ષદાયક વચનોથી તેને સિંચો।

Verse 11

श्री-भगवान् उवाच इत्थम् एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्म-भृतां वरम् । अजात-शत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नो 'नुशृण्वताम् ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—આ રીતે પ્રાચીન કાળમાં અજાતશત્રુ રાજા યુધિષ્ઠિરે, અમે સૌ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા હતા ત્યારે, ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ ભીષ્મને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 12

निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्-निधन-विह्वलः । श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान् मोक्ष-धर्मान् अपृच्छत ॥

ભારત યુદ્ધ સમાપ્ત થયા પછી, પ્રિય સુહૃદોના અવસાનથી વ્યાકુળ રાજાએ અનેક ધર્મોપદેશો સાંભળ્યા; ત્યારબાદ તેણે ખાસ કરીને મોક્ષધર્મ વિશે પૂછ્યું।

Verse 13

तान् अहं ते 'भिधास्यामि देव-व्रत-मखाच् छ्रुतान् । ज्ञान-वैराग्य-विज्ञान-श्रद्धा-भक्त्युपबृंहितान् ॥

હું હવે તને તે સિદ્ધાંતો કહું છું, જે દેવવ્રત (ભીષ્મ) ના યજ્ઞમાંથી સાંભળેલા છે અને જે જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, અનુભૂતિજન્ય વિજ્ઞાન, શ્રદ્ધા તથા ભક્તિથી સમૃદ્ધ છે।

Verse 14

नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै । ईक्षेताथैकम् अप्येषु तज् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥

મારો નિશ્ચિત મત એ છે કે તે જ જ્ઞાન છે—જેના દ્વારા મનુષ્ય સર્વ ભૂતોમાં નવ, અગિયાર, પાંચ અને ત્રણ તત્ત્વોને જુએ, અને તેમામાં રહેલા એક પરમ તત્ત્વને પણ જુએ।

Verse 15

एतद् एव हि विज्ञानं न तथैकॆन येन यत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥

આ જ સાચું વિજ્ઞાન છે—જે દ્વારા ત્રિગુણાત્મક સર્વ ભાવોની સ્થિતિ, ઉત્પત્તિ અને પ્રલય સ્પષ્ટ દેખાય; એકાંગી દૃષ્ટિ તે નથી.

Verse 16

आदाव् अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यद् अन्वियात् । पुनस् तत्प्रतिसङ्क्रमे यच् छिष्येत तदेव सत् ॥

જે આરંભે, મધ્યે અને અંતે—સર્જક અને સર્જિત બંનેમાં વ્યાપીને—હાજર રહે છે, અને પ્રલયે સર્જિત પાછું લીન થાય ત્યારે પણ જે શેષ રહે, એ જ સત્ છે.

Verse 17

श्रुतिः प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्व् अनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥

શ્રુતિ, પ્રત્યક્ષ, ઐતિહ્ય અને અનુમાન—આ ચાર પ્રમાણ ગણાય છે; પરંતુ એ સ્થિર નથી અને વિવિધ અર્થઘટનને પામે છે, તેથી જ્ઞાની વાદ-વિવાદથી વિરક્ત થાય છે.

Verse 18

कर्मणां परिणामित्वाद् आ-विरिञ्च्याद् अमङ्गलम् । विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत् ॥

કર્મફળ પરિવર્તનશીલ હોવાથી આ જગતમાં નીચથી બ્રહ્મા સુધી બધું અંતે અમંગળમાં જાય છે; તેથી વિવેકી અદૃષ્ટને પણ દૃષ્ટ સમાન જાણીને બધું નશ્વર જુએ છે.

Verse 19

भक्ति-योगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ । पुनश्च कथयिष्यामि मद्-भक्तेः कारणं परम् ॥

હે અનઘ, તું તેને સાંભળીને પ્રસન્ન થાય છે તેથી મેં પહેલાં જ ભક્તિ-યોગ કહ્યું છે; હવે ફરી મારી ભક્તિ ઉદ્ભવવાનું પરમ કારણ કહેશ।

Verse 20

श्रद्धामृत-कथायां मे शश्वन् मद्-अनुकीर्तनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥

મારી અમૃતમય કથાઓમાં શ્રદ્ધા, મારી મહિમાનું સતત કીર્તન, મારી પૂજામાં અડગ નિષ્ઠા અને સ્તુતિઓથી મારું સ્તવન—આથી મારી ભક્તિ પોષાઈને સ્થિર થાય છે.

Verse 21

आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥

મારી સેવામાં આદરપૂર્વકની તત્પરતા, સર્વ અંગોથી પ્રણામ, મારા ભક્તોની પૂજાને (મારી પૂજા કરતાં પણ) વધુ માનવી, અને સર્વ જીવોમાં મને સંબંધિત જાણવું—આ ભક્તિના લક્ષણો છે.

Verse 22

मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥

મારા માટે દેહની ક્રિયાઓમાં પ્રવૃત્ત થવું, વાણીથી મારા ગુણોનું વર્ણન કરવું, મનને મને અર્પણ કરવું, અને સર્વ સ્વાર્થી ઇચ્છાઓનો ત્યાગ કરવો—આ પણ ભક્તિના અંગો છે.

Verse 23

मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद् व्रतं तपः ॥

મારા માટે ધનલાભનો ત્યાગ, તેમજ ભોગ અને વ્યક્તિગત સુખનો પણ પરિત્યાગ; અને જે કંઈ કરવામાં આવે—પૂજા, દાન, યજ્ઞ, જપ, વ્રત કે તપ—જો મારા માટે હોય તો એ જ સાચી સાધના છે.

Verse 24

एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥

હે ઉદ્ધવ! આવા ધર્મો દ્વારા, જેમણે પોતાનું આત્મસમર્પણ મને કર્યું છે એવા મનુષ્યોમાં મારી ભક્તિ જન્મે છે. પછી તેમના માટે બીજો કયો હેતુ બાકી રહે?

Verse 25

यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् । धर्मं ज्ञानं स वैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते ॥

જ્યારે ચિત્ત આત્મા/ભગવાનમાં અર્પિત થઈ સ્થિર, શાંત અને સત્ત્વથી પોષિત બને છે, ત્યારે તે સ્વભાવથી જ સાચો ધર્મ, અનુભૂત જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને દિવ્ય ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 26

यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति । रजस्-वलं चासन्-निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥

પરંતુ ચિત્ત સાચે આત્મા/ભગવાનને અર્પિત ન હોય તો તે ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષય-વિકલ્પોની પાછળ દોડે છે, રજોગુણથી કલુષિત થાય છે, અસત્યમાં સ્થિર રહે છે—આને ચેતનાનો વિપરીત ભાવ જાણો।

Verse 27

धर्मो मद्-भक्ति-कृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकाात्म्य-दर्शनम् । गुणेष्व् असङ्गो वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाणिमादयः ॥

મેં જાહેર કર્યું છે કે જે ધર્મ મારી ભક્તિ જગાવે તે જ સાચો ધર્મ છે. આત્માની એકાત્મ દૃષ્ટિ એ જ સાચું જ્ઞાન. ગુણોમાં અસંગતા વૈરાગ્ય કહેવાય, અને અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ મારું ઐશ્વર્ય છે।

Verse 28

श्री-उद्धव उवाच यमः कति-विदः प्रोक्तो नियमो वारि-कर्षण । कः शमः को दमः कृष्ण ॥

શ્રી ઉદ્ધવે કહ્યું: હે કૃષ્ણ, હે દુઃખ હરણ કરનાર, યમ કેટલા પ્રકારના કહ્યા છે? અને નિયમ શું છે? શમ શું અને દમ શું?

Verse 29

का तितिक्षा धृतिः प्रभो किं दानं किं तपः शौर्यं । किं सत्यं ऋतमुच्यते कस्त्यागः किं धनं चेष्टं ॥

હે પ્રભુ, સાચી તિતિક્ષા શું છે અને ધૃતિ શું છે? દાન શું, તપ શું અને સાચું શૌર્ય શું છે? સત્ય શું છે, અને ઋત કોને કહે છે? સાચો ત્યાગ કયો, સાચું ધન શું અને સર્વाधिक ઇષ્ટ પ્રયત્ન કયો?

Verse 30

को यज्ञः का च दक्षिणा पुंसः किं स्विद् बलं श्रीमन् । भगो लाभश्च केशव का विद्या ह्रीः परा का श्रीः ॥

હે શ્રીમાન પ્રભુ! યજ્ઞ શું છે અને સાચી દક્ષિણા શું છે? મનુષ્યનું ખરું બળ શું છે? હે કેશવ! સાચું ઐશ્વર્ય અને સાચો લાભ શું છે? સાચી વિદ્યા, પરા લજ્જા અને પરમ શ્રી શું છે?

Verse 31

किं सुखं दुःखम् एव च कः पण्डितः कश् च मूर्खः । कः पन्था उत्पथश् च कः कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् ॥

સુખ શું છે અને દુઃખ શું છે? ખરેખર પંડિત કોણ અને મૂર્ખ કોણ? સાચો માર્ગ કયો અને કુમાર્ગ કયો? સ્વર્ગ શું છે અને નરક શું છે?

Verse 32

को बन्धुर् उत किं गृहम् क आढ्यः को दरिद्रो वा । कृपणः कः क ईश्वरः एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि । विपरीतांश् च सत्-पते श्री-भगवान् उवाच ॥

સાચો બંધુ કોણ અને સાચું ઘર શું? ખરેખર ધનવાન કોણ અને દરિદ્ર કોણ? કૃપણ કોણ અને સાચો ઈશ્વર (સ્વામી) કોણ? હે સત્પતે, મારા આ પ્રશ્નોના—અને તેમના વિપરીતોના પણ—ઉત્તર કહો. ત્યાર પછી શ્રીભગવાન બોલ્યા.

Verse 33

अहिंसा सत्यं अस्तेयम् असङ्गो ह्रीर् असञ्चयः । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम् ॥

અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, અસંગ, લજ્જા અને અસંચય; વેદમાં આસ્થા, બ્રહ્મચર્ય, નિયંત્રિત મૌન, સ્થૈર્ય, ક્ષમા અને અભય—આ ઉન્નત ગુણો સાધવા યોગ્ય છે.

Verse 34

शौचं जपस् तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम् । तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिर् आचार्यसेवनम् ॥

શૌચ, જપ, તપ, હોમ, શ્રદ્ધાપૂર્વક અતિથિ-સત્કાર અને મારી અર્ચના; તીર્થયાત્રા, પરહિત માટે પ્રયત્ન, તૃપ્તિ (સંતોષ) અને આચાર્ય-સેવા—આ પણ પવિત્ર સાધનાઓ છે.

Verse 35

एते यमाः स-नियमाः उभयोर् द्वादश स्मृताः । पुंसाम् उपासितास् तात यथा-कामं दुहन्ति हि ॥

આ યમો અને નિયમો—બન્ને મળીને બાર—એમ સ્મૃતિમાં કહ્યા છે. હે તાત ઉદ્ધવ, મનુષ્યો તેમને આદરથી આચરે તો પોતાના હેતુ મુજબ ઇચ્છિત ફળ આપે છે.

Verse 36

शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् दम इन्द्रिय-संयमः । तितिक्षा दुःख-सम्मर्षो जिह्वोपस्थ-जयो धृतिः ॥

શમ એટલે બુદ્ધિને મારામાં સ્થિર કરવી; દમ એટલે ઇન્દ્રિય-સંયમ. તિતિક્ષા એટલે દુઃખ સહન કરવું; ધૃતિ એટલે જિહ્વા અને ઉપસ્થ પર વિજય મેળવવો.

Verse 37

दण्ड-न्यासः परं दानं काम-त्यागस् तपः स्मृतम् । स्वभाव-विजयः शौर्यं सत्यं च सम-दर्शनम् ॥

દંડ આપવાની વૃત્તિ મૂકી દેવી એ પરમ દાન છે. કામનો ત્યાગ સાચો તપ કહેવાયો છે. પોતાના સ્વભાવ પર વિજય એ શૌર્ય, અને સત્ય એટલે સર્વમાં સમદૃષ્ટિ રાખવી.

Verse 38

अन्यच् च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता । कर्मस्व् असङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते ॥

અને વધુમાં, મીઠી તથા સત્ય વાણીની કવિઓએ પ્રશંસા કરી છે. કર્મોમાં અસંગતા એ શૌચ છે, અને મમતા-સ્વત્વનો ત્યાગ એ સાચો સન્ન્યાસ કહેવાય છે.

Verse 39

धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञो 'हं भगवत्तमः । दक्षिणा ज्ञान-सन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥

મનુષ્યો માટે ધર્મ જ પ્રિય ધન છે. હું, ભગવત્તમ, સ્વયં યજ્ઞ છું. દક્ષિણા એટલે જ્ઞાનનો સંદેશ આપવો; અને પ્રાણાયામ—પ્રાણવાયુ પર નિયંત્રણ—પરમ બળ છે.

Verse 40

भगो म ऐश्वर्यो भावो लाभो मद्-भक्तिर उत्तमः । विद्यात्मनि भिदा-बाधो जुगुप्सा ह्रीर अकर्मसु ॥

મારું સાચું ઐશ્વર્ય દિવ્ય અધિપત્ય છે; સાચો લાભ મારી ઉત્તમ ભક્તિ છે. સાચું જ્ઞાન આત્મામાં ભેદબુદ્ધિનો નાશ છે, અને સાચી લાજ અકરણિય કર્મોમાં ઘૃણા તથા સંકોચ છે.

Verse 41

श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःख-सुखात्ययः । दुःखं काम-सुखापेक्षा पण्डितो बन्ध-मोक्ष-वित् ॥

સાચી શ્રી-સમૃદ્ધિ એટલે સ્વાવલંબન વગેરે ગુણોનું પોષણ. સાચું સુખ એટલે સુખ-દુઃખ બંનેને અતિક્રમવું. સાચું દુઃખ એટલે ઇન્દ્રિયસુખની કામના અને સુખ પર આધાર. સાચો પંડિત તે, જે બંધન અને મોક્ષને જાણે છે.

Verse 42

मूर्खो देहाद्य-हं-बुद्धिः पन्था मन्-निगमः स्मृतः । उत्पथश् चित्त-विक्षेपः स्वर्गः सत्त्व-गुणोदयः ॥

દેહ વગેરેમાં ‘હું’ એવી અહંબુદ્ધિ રાખનાર મૂર્ખ છે. સાચો માર્ગ વેદોમાં કહેલો મારો ઉપદેશ છે. કુમાર્ગ ચિત્તનો વિક્ષેપ અને વિખેરાવ છે. સ્વર્ગ સત્ત્વગુણનો ઉદય અને પ્રાબલ્ય છે.

Verse 43

नरकस् तम-उन्नाहो बन्धुर् गुरुर् अहं सखे । गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्य् आढ्य उच्यते ॥

હે સખા, નરક એટલે અજ્ઞાનના અંધકારનું ફૂલવું. હું જ તારો સાચો બાંધવ અને ગુરુ છું. આ માનવ શરીર જ તારો ખરેખર ઘર છે, અને જે સદ્ગુણોથી સમૃદ્ધ છે તે જ સાચો ધનવાન કહેવાય છે.

Verse 44

दरिद्रो यस् त्व् असन्तुष्टः कृपणो यो 'जितेन्द्रियः । गुणेष्व् असक्त-धीर् ईशो गुण-सङ्गो विपर्ययः ॥

જે અસંતોષી છે તે જ સાચો દરિદ્ર; અને જેણે ઇન્દ્રિયો જીત્યા નથી તે જ કૃપણ. ગુણોમાં આસક્તિ વિનાની બુદ્ધિ ધરાવનાર જ સાચો સ્વામી; ગુણસંગ જ તેનું વિપરીત—પરાધીનતા છે.

Verse 45

एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः । किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुण-दोषयोः ॥ गुण-दोष-दृशिर्दोषो गुणस्तूभय-वर्जितः ॥

હે ઉદ્ધવ, તારા બધા પ્રશ્નો યોગ્ય રીતે નિરૂપિત થયા. વધુ વિસ્તારે શું લાભ? ગુણ-દોષનું લક્ષણ એ છે કે ‘સારા-ખરા’ એવો ભેદ જોવો એ જ દોષ છે; અને બંનેથી રહિત રહેવું એ સાચો ગુણ છે.