Adhyaya 1
The Curse on the Yadus Begins: Kṛṣṇa’s Plan to Withdraw His Dynasty
શુકદેવ પરિક્ષિતને કહે છે—ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે પહેલાં પાંડવો દ્વારા કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધ કરાવી પૃથ્વીનો ભાર ઉતાર્યો; પછી બાકી રહેલો ‘ભાર’ એવા અતિશય શક્તિશાળી યાદવો તરફ ધ્યાન આપ્યું. બહારની કોઈ શક્તિ તેમને હરાવી શકે નહીં એમ જાણીને, વાંસના ઘર્ષણથી અગ્નિ પ્રગટે તેમ આંતરિક કલહ પ્રેરવાનો સંકલ્પ કર્યો અને બ્રાહ્મણ-શાપને નિમિત્ત બનાવી વંશને પાછો ખેંચવાની યોજના કરી. બ્રાહ્મણોને માન આપતા વૃષ્ણિઓ પર શાપ કેમ પડ્યો એથી પરિક્ષિત આશ્ચર્ય પામી શાપનું કારણ અને વચન પૂછે છે. શુકદેવ વાસુદેવના યજ્ઞમાં મહર્ષિઓનું આગમન અને પછી પિંડારકમાં યાદુ યુવકો દ્વારા સામ્બને ગર્ભવતી સ્ત્રીના વેશમાં રાખી ઋષિઓની મજાક કરવાનું વર્ણન કરે છે. ક્રોધિત ઋષિઓ શાપ આપે છે કે લોખંડની ગદા જન્મશે અને વંશનો નાશ કરશે. ગદા પ્રગટ થઈ ઉગ્રસેનને જણાવાય છે, તેને પીસી સમુદ્રમાં ફેંકાય છે; ભૂકીમાંથી નળ/રીડ ઊગે છે અને બાકી લોખંડ જરા શિકારીના બાણની અણી બને છે. સર્વ જાણતા છતાં સમર્થ શ્રીકૃષ્ણ કાળરૂપે આ ઘટનાને મંજૂરી આપે છે, જેથી આગળ યાદવોનો આત્મવિનાશ અને પ્રભુનું પ્રસ્થાન સિદ્ધ થાય.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कृत्वा दैत्यवधं कृष्ण: सरामो यदुभिर्वृत: । भुवोऽवतारयद् भारं जविष्ठं जनयन् कलिम् ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—બલરામ સાથે અને યાદવો દ્વારા ઘેરાયેલા શ્રીકૃષ્ણે દૈત્યોનો વધ કર્યો. પછી પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા માટે તેમણે અતિશીઘ્ર કલિ ઉત્પન્ન કરનાર મહાસંઘર્ષની વ્યવસ્થા કરી।
Verse 2
ये कोपिता: सुबहु पाण्डुसुता: सपत्नै- र्दुर्द्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान् । कृत्वा निमित्तमितरेतरत: समेतान् हत्वा नृपान् निरहरत् क्षितिभारमीश: ॥ २ ॥
શત્રુઓના અનેક અપરાધો—કપટ દ્યુત, અપમાનજનક વચનો, દ્રૌપદીના કેશ પકડવા વગેરે—થી પાંડુસુતો ક્રોધિત થયા. ભગવાને તેમને નિમિત્ત બનાવી કુરુક્ષેત્ર યુદ્ધના બહાને બંને પક્ષના રાજાઓને સેનાઓ સાથે એકત્ર કરાવ્યા અને યુદ્ધ દ્વારા તેમનો સંહાર કરી પૃથ્વીનો ભાર ઉતાર્યો।
Verse 3
भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य गुप्तै: स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेय: । मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं यद् यादवं कुलमहो अविषह्यमास्ते ॥ ३ ॥
ભગવાને પોતાના બાહુઓથી રક્ષિત યદુકુલ દ્વારા પૃથ્વી પર ભાર બનેલા રાજાઓ અને તેમની સેનાઓને દૂર કર્યા. પછી અપ્રમેય પ્રભુએ મનમાં વિચાર્યું—“લોકો કહે કે ધરતીનો ભાર ઉતરી ગયો, પરંતુ મારા મતમાં હજી ઉતર્યો નથી; કારણ કે આ યાદવ કુલ જ એવો અતિબળવાન છે કે ધરતી માટે અસહ્ય બની રહ્યો છે।”
Verse 4
नैवान्यत: परिभवोऽस्य भवेत् कथञ्चिन् मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् । अन्त:कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु- स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ॥ ४ ॥
કૃષ્ણે વિચાર્યું—“જે યદુકુલ સદા મારા શરણમાં છે અને જેના વૈભવ પર કોઈ બંધન નથી, તેનું પરાભવ બહારથી કદી થઈ શકે નહીં. તેથી હું કુલની અંદર જ કલહ પ્રેરિત કરીશ; તે કલહ વાંસના ઝાડોમાં ઘર્ષણથી ઊપજતી અગ્નિ જેવી બની બધું ભસ્મ કરી શાંતિ લાવશે, અને પછી હું મારું સાચું પ્રયોજન સિદ્ધ કરી મારા નિત્ય ધામે પરત જઈશ।”
Verse 5
एवं व्यवसितो राजन् सत्यसङ्कल्प ईश्वर: । शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभु: ॥ ५ ॥
હે રાજા પરીક્ષિત! આ રીતે નિશ્ચય કરીને, જેના સંકલ્પ સદા સત્ય થાય છે એવા સર્વશક્તિમાન ઈશ્વરે બ્રાહ્મણોના શાપના બહાને પોતાના જ કુળને ઉપસંહાર કર્યો।
Verse 6
स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પોતાની દિવ્ય મૂર્તિમાં સર્વ સૌંદર્યના ભંડાર છે; તેમનું રૂપ એટલું આકર્ષક હતું કે લોકોની આંખો અન્ય બધાથી છીનવાઈ તેમની તરફ જ ખેંચાતી અને બાકી બધું ફિક્કું લાગતું. તેમની વાણી સ્મરણ કરનારાના ચિત્તને મોહી લેતી. તેમના પદચિહ્નો જોઈ લોકો અનુગામી બની પોતાના દેહકર્મ પણ પ્રભુને અર્પણ કરવા ઇચ્છતા. આ રીતે વેદના શ્રેષ્ઠ શ્લોકોમાં ગવાતી તેમની સુકીર્તિ તેમણે સહેજે વિસ્તારી અને વિચાર્યું કે “આ મહિમાનું શ્રવણ-કીર્તન કરીને ભવિષ્યના જીવ અજ્ઞાનના અંધકારને પાર કરશે.” આ વ્યવસ્થાથી સંતોષ પામી ઈશ્વર પોતાના પરમ પદે ગયા।
Verse 7
स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સર્વ સૌંદર્યના નિધાન છે. પોતાની દિવ્ય મૂર્તિથી તેઓ મનુષ્યોની આંખો હરિ લે છે અને અન્ય બધું તેમના સમક્ષ નિરસ લાગે છે. તેમના વચનો સ્મરણ કરનારના ચિત્તને આકર્ષે છે; તેમના પદચિહ્નો જોઈ લોકો તેમના અનુયાયી બની પોતાની ક્રિયાઓ પ્રભુને અર્પણ કરવા ઇચ્છે છે. આ રીતે તેમણે સહેલાઈથી પોતાની સુકીર્તિ વિશ્વમાં ફેલાવી; અને વિચાર્યું કે ભાવિ જીવો માત્ર તે મહિમાનું શ્રવણ-કીર્તન કરીને અજ્ઞાનના અંધકારને પાર કરશે. આ વ્યવસ્થાથી સંતોષ પામી તેઓ પોતાના ધામે ગયા.
Verse 8
श्रीराजोवाच ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् । विप्रशाप: कथमभूद् वृष्णीनां कृष्णचेतसाम् ॥ ८ ॥
શ્રીરાજા (પરિક્ષિત) બોલ્યા—બ્રાહ્મણોને સદા માન આપનાર, દાનશીલ, નિત્ય વડીલો અને મહાન પુરુષોની સેવા કરનાર અને જેમનું ચિત્ત હંમેશાં શ્રીકૃષ્ણમાં લીન હતું એવા વૃષ્ણિઓને બ્રાહ્મણશાપ કેવી રીતે લાગ્યો?
Verse 9
यन्निमित्त: स वै शापो यादृशो द्विजसत्तम । कथमेकात्मनां भेद एतत् सर्वं वदस्व मे ॥ ९ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! એ શાપ કયા કારણથી થયો, તેનો સ્વરૂપ કેવું હતું, અને એક જ ધ્યેય ધરાવતા યાદવોમાં એવો ભેદ કેવી રીતે ઊભો થયો—આ બધું મને કહો.
Verse 10
श्रीबादरायणिरुवाच बिभ्रद् वपु: सकलसुन्दरसन्निवेशं कर्माचरन् भुवि सुमङ्गलमाप्तकाम: । आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्ति: संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेष: ॥ १० ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—ભગવાને સમસ્ત સૌંદર્યથી રચાયેલું પોતાનું દિવ્ય શરીર ધારણ કરીને પૃથ્વી પર અતિ મંગલમય લીલા-કર્મો કર્યા, જો કે તેઓ આપ્તકામ છે અને પ્રયત્નની જરૂર નથી. પોતાના ધામમાં રમતા, ઉદાર કીર્તિવાળા પ્રભુએ, કારણ કે કર્તવ્યનો થોડો અંશ બાકી હતો, હવે પોતાના વંશનો સંહાર કરવા ઇચ્છા કરી.
Verse 11
कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥
ઘણાં પુણ્યફળ આપનારાં, અતિ મંગલમય અને ગવાતા જ સમગ્ર જગતના કલિયુગના પાપમલને હરનારાં યજ્ઞાદિ કર્મો મুনિઓએ યદુકુલના મુખ્ય વસુદેવના ઘરમાં કર્યા; ત્યાં કાળસ્વરૂપે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ નિવાસ કરતા હતા. વિધિ પૂર્ણ થયા પછી ભગવાને મুনિઓને સન્માનપૂર્વક વિદાય આપ્યો અને તેઓ પિંડારક નામના તીર્થસ્થાને ગયા. તે મునિઓમાં વિશ્વામિત્ર, અસિત, કણ્વ, દુર્વાસા, ભૃગુ, અઙ્ગિરા, કશ્યપ, વામદેવ, અત્રિ, વસિષ્ઠ તથા નારદ વગેરે હતા.
Verse 12
कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥
વિશ્વામિત્ર, અસિત, કણ્વ, દુર્વાસા, ભૃગુ, અંગિરા, કશ્યપ, વામદેવ, અત્રિ, વસિષ્ઠ તથા નારદ આદિ મુનિઓએ એવા પુણ્યસમૃદ્ધિ આપનારા અને પરમ મંગલકારી કર્મો કર્યા કે જેમનું ગાનમાત્ર જ સમગ્ર જગતના કલિયુગના પાપોને હરી લે છે. યદુકુલશ્રેષ્ઠ વસુદેવના ગૃહમાં—જ્યાં કાળસ્વરૂપ શ્રીકૃષ્ણ નિવાસ કરતા હતા—તેઓએ વિધિપૂર્વક આ કર્મો પૂર્ણ કર્યા; અને શ્રીકૃષ્ણે આદરપૂર્વક વિદાય આપ્યા પછી તેઓ પિંડારક તીર્થે ગયા।
Verse 13
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
યદુવંશના કુમારો રમતાં રમતાં ત્યાં મુનિસમૂહ પાસે ગયા. તેમણે જાંબવતીપુત્ર સામ્બને સ્ત્રીવેષમાં સજાવી, મુનિઓના ચરણ પકડી, અવિવેકી હોવા છતાં વિનયનો ઢોંગ કરીને પૂછ્યું—“હે વિપ્રો! આ કાળી આંખોવાળી ગર્ભવતી સ્ત્રી તમને પૂછવા ઇચ્છે છે; પોતે પૂછવામાં લજ્જિત છે. હે અમોઘદર્શી મહર્ષિઓ! પ્રસવ નજીક છે અને તેને પુત્રની ઇચ્છા છે—કહો, તે પુત્ર જનમાવશે કે કન્યા?”
Verse 14
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
યદુવંશના કુમારો રમતાં રમતાં ત્યાં મુનિસમૂહ પાસે ગયા. તેમણે જાંબવતીપુત્ર સામ્બને સ્ત્રીવેષમાં સજાવી, મુનિઓના ચરણ પકડી, અવિવેકી હોવા છતાં વિનયનો ઢોંગ કરીને પૂછ્યું—“હે વિપ્રો! આ કાળી આંખોવાળી ગર્ભવતી સ્ત્રી તમને પૂછવા ઇચ્છે છે; પોતે પૂછવામાં લજ્જિત છે. હે અમોઘદર્શી મહર્ષિઓ! પ્રસવ નજીક છે અને તેને પુત્રની ઇચ્છા છે—કહો, તે પુત્ર જનમાવશે કે કન્યા?”
Verse 15
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
યદુવંશના કુમારો રમતાં રમતાં ત્યાં મુનિસમૂહ પાસે ગયા. તેમણે જાંબવતીપુત્ર સામ્બને સ્ત્રીવેષમાં સજાવી, મુનિઓના ચરણ પકડી, અવિવેકી હોવા છતાં વિનયનો ઢોંગ કરીને પૂછ્યું—“હે વિપ્રો! આ કાળી આંખોવાળી ગર્ભવતી સ્ત્રી તમને પૂછવા ઇચ્છે છે; પોતે પૂછવામાં લજ્જિત છે. હે અમોઘદર્શી મહર્ષિઓ! પ્રસવ નજીક છે અને તેને પુત્રની ઇચ્છા છે—કહો, તે પુત્ર જનમાવશે કે કન્યા?”
Verse 16
एवं प्रलब्धा मुनयस्तानूचु: कुपिता नृप । जनयिष्यति वो मन्दा मुषलं कुलनाशनम् ॥ १६ ॥
હે રાજન! આ રીતે છેતરપિંડીથી ઉપહાસિત થતાં મુનિઓ ક્રોધિત થયા અને તે છોકરાઓને કહ્યું—“મૂઢો! તે તમારા માટે એક મુષલ (લોખંડનો દંડ) જન્માવશે, જે તમારા સમગ્ર કુળનો નાશ કરશે।”
Verse 17
तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम् । साम्बस्य ददृशुस्तस्मिन् मुषलं खल्वयस्मयम् ॥ १७ ॥
ઋષિઓના શાપને સાંભળીને તેઓ અત્યંત ભયભીત થયા. તરત જ સામ્બનું પેટ ખોલીને જોયું તો અંદર ખરેખર લોખંડનું મूसળ હતું.
Verse 18
किं कृतं मन्दभाग्यैर्न: किं वदिष्यन्ति नो जना: । इति विह्वलिता गेहानादाय मुषलं ययु: ॥ १८ ॥
યદુવંશના યુવાનો બોલ્યા, “અરે! અમે શું કરી બેઠા? અમે કેટલા અભાગિયા! લોકો અમને શું કહેશે?” એમ કહી વ્યાકુળ થઈ તેઓ મूसળ લઈને ઘરે ગયા.
Verse 19
तच्चोपनीय सदसि परिम्लानमुखश्रिय: । राज्ञ आवेदयांचक्रु: सर्वयादवसन्निधौ ॥ १९ ॥
તેમના ચહેરાની કાંતિ ઓછી પડી ગઈ હતી. તેઓ મूसળને સભામાં લાવી, સર્વ યાદવોની હાજરીમાં રાજા ઉગ્રસેનને બનેલી વાત કહી સંભળાવી.
Verse 20
श्रुत्वामोघं विप्रशापं दृष्ट्वा च मुषलं नृप । विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकस: ॥ २० ॥
હે રાજા પરીક્ષિત! બ્રાહ્મણોના અચૂક શાપને સાંભળીને અને મूसળને જોઈને દ્વારકાના નિવાસીઓ આશ્ચર્યચકિત થયા અને ભયથી વ્યાકુળ બન્યા.
Verse 21
तच्चूर्णयित्वा मुषलं यदुराज: स आहुक: । समुद्रसलिले प्रास्यल्लोहं चास्यावशेषितम् ॥ २१ ॥
યદુઓના રાજા આહુક (ઉગ્રસેન) એ મूसળને પીસીને ચૂરચૂર કરાવ્યું અને તેના ટુકડાઓ તથા બચેલો લોખંડનો ગોળો પોતે સમુદ્રના જળમાં ફેંકી દીધો.
Verse 22
कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्लोहं चूर्णानि तरलैस्तत: । उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन् किलैरका: ॥ २२ ॥
એક માછલીએ લોખંડનો ગોળો અને તેના કણો ગળી લીધા. પછી તરંગોએ તે કણોને કિનારે લાવી ત્યાં ગાંઠી દીધા; તેમાંથી ઊંચા, તીખા એરકા વાંસ ઊગ્યા.
Verse 23
मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैर्जालेनान्यै: सहार्णवे । तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत् ॥ २३ ॥
એ માછલી સમુદ્રમાં અન્ય માછલીઓ સાથે માછીમારોના જાળમાં પકડાઈ. તેના પેટમાં રહેલો લોખંડનો ગોળો શિકારી જરાએ લઈને પોતાના બાણની નોક તરીકે જડ્યો.
Verse 24
भगवाञ्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा । कर्तुं नैच्छद् विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ॥ २४ ॥
ભગવાન સર્વ અર્થ જાણનાર છે; બ્રાહ્મણોના શાપને ફેરવી શકતા હોવા છતાં તેમણે તેને બદલવા ઇચ્છ્યું નહીં. સમયરૂપે તેમણે તે ઘટનાઓને આનંદથી મંજૂરી આપી.
Frequently Asked Questions
Śukadeva presents it as Kṛṣṇa’s deliberate saṅkalpa: after Kurukṣetra, the Yādavas’ unmatched power still constituted a ‘burden’ on earth. Since no external enemy could overcome devotees protected by the Lord, He sanctioned an internal dissolution, using the brāhmaṇa curse as a dharmic pretext. As Kāla, He does not become subject to fate; rather, fate becomes the narrative instrument of His withdrawal and the completion of His earthly mission.
The episode distinguishes the dynasty’s overall virtue from a specific adharmic act: the young Yadus’ deceitful ridicule of exalted ṛṣis at Piṇḍāraka. In Purāṇic ethics, intentional mockery of realized brāhmaṇas is a severe aparādha, and the sages’ curse manifests the moral law that sacred authority (brahma-tejas) protects the sanctity of dharma—while simultaneously serving the Lord’s higher purpose.