Adhyaya 8

Verse 1

राजोवाच ब्रह्मणा चोदितो ब्रह्मन् गुणाख्यानेऽगुणस्य च । यस्मै यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शन: ॥ १ ॥

રાજા પરીક્ષિત બોલ્યા: હે બ્રાહ્મણ! બ્રહ્માની પ્રેરણાથી દેવદર્શન નારદમુનિએ નિર્ગુણ ભગવાનના દિવ્ય ગુણો કોને અને કેવી રીતે વર્ણવ્યા?

Verse 2

एतद् वेदितुमिच्छामि तत्त्वं तत्त्वविदां वर । हरेरद्भुतवीर्यस्य कथा लोकसुमङ्गला: ॥ २ ॥

રાજા બોલ્યા: હે તત્ત્વવિદોમાં શ્રેષ્ઠ! હું આ તત્ત્વ જાણવા ઇચ્છું છું. અદ્ભુત શક્તિ ધરાવતા હરિની કથાઓ સર્વ લોકના જીવો માટે પરમ મંગલમય છે.

Verse 3

कथयस्व महाभाग यथाहमखिलात्मनि । कृष्णे निवेश्य नि:सङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥ ३ ॥

હે મહાભાગ! કૃપા કરીને કથા ચાલુ રાખો, જેથી હું અખિલાત્મા શ્રીકૃષ્ણમાં મનને સ્થિર કરી, સંપૂર્ણ નિઃસંગ બની આ દેહનો ત્યાગ કરી શકું.

Verse 4

श‍ृण्वत: श्रद्धया नित्यं गृणतश्च स्वचेष्टितम् । कालेन नातिदीर्घेण भगवान् विशते हृदि ॥ ४ ॥

જે શ્રદ્ધાથી નિત્ય સાંભળે છે અને તેમના દિવ્ય ચરિત્રનું કીર્તન કરે છે, તેમના હૃદયમાં બહુ સમય ન લાગે ત્યાં સુધી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પ્રગટ થાય છે.

Verse 5

प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुहम् । धुनोति शमलं कृष्ण: सलिलस्य यथा शरत् ॥ ५ ॥

કૃષ્ણનો શબ્દાવતાર—શ્રીમદ્ ભાગવત—કાનના માર્ગે પ્રવેશી ભક્તના હૃદયમાં તેના પ્રેમભાવના કમળ પર બિરાજે છે અને કામ-ક્રોધાદિ મલિનતા એવી રીતે દૂર કરે છે જેમ શરદઋતુનું નિર્મળ જળ કાદવાળાં તળાવો શુદ્ધ કરે છે.

Verse 6

धौतात्मा पुरुष: कृष्णपादमूलं न मुञ्चति । मुक्त सर्वपरिक्लेश: पान्थ: स्वशरणं यथा ॥ ६ ॥

ભક્તિસેવાથી જેના હૃદયનું શુદ્ધિકરણ થયું છે એવો શુદ્ધ ભક્ત શ્રીકૃષ્ણના ચરણકમળોને કદી છોડતો નથી. સર્વ ક્લેશોથી મુક્ત થઈ તે તેમાં જ તૃપ્ત થાય છે, જેમ કષ્ટમય યાત્રા પછી પથિક પોતાના ઘરમાં શરણ પામી સંતોષ પામે છે।

Verse 7

यदधातुमतो ब्रह्मन् देहारम्भोऽस्य धातुभि: । यद‍ृच्छया हेतुना वा भवन्तो जानते यथा ॥ ७ ॥

હે બ્રાહ્મણ! ધાતુઓથી આરંભ થયેલ આ દેહથી જીવાત્મા ભિન્ન છે. તો તે દેહને અચાનક મેળવે છે કે કોઈ કારણથી? આ તમને જાણીતું છે; કૃપા કરીને સમજાવો.

Verse 8

आसीद् यदुदरात् पद्मं लोकसंस्थानलक्षणम् । यावानयं वै पुरुष इयत्तावयवैः पृथक् ॥ तावानसाविति प्रोक्तः संस्थावयववानिव ॥ ८ ॥

જેનાં ઉદરથી લોક-સંસ્થાનનું લક્ષણરૂપ કમળ પ્રગટ થયું, તે પરમપુરુષ જો પોતાના માન-પરિમાણ મુજબ વિરાટ દેહધારી હોય, તો ભગવાનના દેહ અને સામાન્ય જીવોનાં દેહોમાં ચોક્કસ ભેદ શું છે? કૃપા કરીને સ્પષ્ટ કરો.

Verse 9

अज: सृजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहात् । दद‍ृशे येन तद्रूपं नाभिपद्मसमुद्भव: ॥ ९ ॥

નાભિ-કમળમાંથી ઉત્પન્ન અજ બ્રહ્મા, ભગવાનના અનુગ્રહથી ભૂતોની સૃષ્ટિ કરે છે. એ જ કૃપાથી તેણે ભગવાનનું સ્વરૂપ દર્શન કર્યું—આ પણ કહો.

Verse 10

स चापि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्भवाप्यय: । मुक्त्वात्ममायां मायेश: शेते सर्वगुहाशय: ॥ १० ॥

કૃપા કરીને તે પુરુષોત્તમ ભગવાનનું પણ વર્ણન કરો, જે વિશ્વની સ્થિતિ, ઉત્પત્તિ અને પ્રલયના કારણ છે; સર્વ શક્તિઓના સ્વામી હોવા છતાં પોતાની બાહ્ય માયાથી અસંગ છે અને દરેક હૃદય-ગુહામાં પરમાત્મા રૂપે શયન કરે છે।

Verse 11

पुरुषावयवैर्लोका: सपाला: पूर्वकल्पिता: । लोकैरमुष्यावयवा: सपालैरिति शुश्रुम ॥ ११ ॥

હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ! પૂર્વે સમજાવાયું કે સર્વ લોકો પોતાના-પોતાના પાલકો સહિત વિરાટ્-પુરુષના વિશાળ દેહના વિવિધ અવયવોમાં સ્થિત છે. મેં પણ સાંભળ્યું છે કે લોકસમૂહો તે જ દેહમાં માનવામાં આવે છે; પરંતુ તેમની યથાર્થ સ્થિતિ શું છે? કૃપા કરીને સમજાવો।

Verse 12

यावान् कल्पोविकल्पो वा यथा कालोऽनुमीयते । भूतभव्यभवच्छब्द आयुर्मानं च यत् सत: ॥ १२ ॥

સૃષ્ટિ અને પ્રલય વચ્ચેનો કલ્પકાળ તથા અન્ય ઉપસૃષ્ટિઓની અવધિ પણ સમજાવો. ભૂત-ભવિષ્ય-વર્તમાન શબ્દોથી સૂચિત કાળનું સ્વરૂપ પણ કહો. તેમજ વિવિધ લોકોમાં રહેલા દેવો, મનુષ્યો વગેરે જીવોના આયુષ્યનું પ્રમાણ અને માપ કૃપા કરીને જણાવો।

Verse 13

कालस्यानुगतिर्या तु लक्ष्यतेऽण्वी बृहत्यपि । यावत्य: कर्मगतयो याद‍ृशीर्द्विजसत्तम ॥ १३ ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! કર્મના પ્રવાહને અનુસરી ચાલતી કાળગતિ ક્યાંક સૂક્ષ્મ અને ક્યાંક વિશાળ રૂપે દેખાય છે; તેનું કારણ અને કાળનો આરંભ પણ કૃપા કરીને સમજાવો।

Verse 14

यस्मिन् कर्मसमावायो यथा येनोपगृह्यते । गुणानां गुणिनां चैव परिणाममभीप्सताम् ॥ १४ ॥

ફરી કૃપા કરીને વર્ણવો કે પ્રકૃતિના ગુણોથી ઉત્પન્ન કર્મફળોની પ્રમાણસર સંગ્રહણા ઇચ્છુક જીવ પર કેવી રીતે કાર્ય કરે છે, અને ગુણાનુસાર તેને દેવોથી લઈને અતિ તુચ્છ પ્રાણીઓ સુધી વિવિધ યોનિઓમાં કેવી રીતે ઉન્નત કે પતિત કરે છે।

Verse 15

भूपातालककुब्व्योमग्रहनक्षत्रभूभृताम् । सरित्समुद्रद्वीपानां सम्भवश्चैतदोकसाम् ॥ १५ ॥

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ! કૃપા કરીને વધુમાં વર્ણવો કે ભૂથી પાતાળ સુધીના લોક, આકાશની ચાર દિશાઓ, વ્યોમ, ગ્રહ-નક્ષત્રો, પર્વતો, નદીઓ, સમુદ્રો અને દ્વીપો, તેમજ તેમાં વસતા વિવિધ નિવાસીઓ—આ બધાની સૃષ્ટિ કેવી રીતે થાય છે।

Verse 16

प्रमाणमण्डकोशस्य बाह्याभ्यन्तरभेदत: । महतां चानुचरितं वर्णाश्रमविनिश्चय: ॥ १६ ॥

કૃપા કરીને બ્રહ્માંડ-કોશના બહાર અને અંદરના વિભાગોનું પ્રમાણসহ વર્ણન કરો, મહાત્માઓના ચરિત્ર-આચરણનું, તેમજ વર્ણાશ્રમ ધર્મનો નિશ્ચય પણ કહો।

Verse 17

युगानि युगमानं च धर्मो यश्च युगे युगे । अवतारानुचरितं यदाश्चर्यतमं हरे: ॥ १७ ॥

સૃષ્ટિમાં યુગો અને તેમનું કાળમાન, તથા દરેક યુગમાં ધર્મનું સ્વરૂપ—અને યુગે યુગે હરિના અવતારોની અતિ આશ્ચર્યમય લીલા-ચરિત્ર મને કહો।

Verse 18

नृणां साधारणो धर्म: सविशेषश्च याद‍ृश: । श्रेणीनां राजर्षीणां च धर्म: कृच्छ्रेषु जीवताम् ॥ १८ ॥

માનવોનો સામાન્ય ધર્મ શું છે અને વિશેષ (વ્યવસાયિક) ધર્મ કેવો છે; વિવિધ શ્રેણીઓ તથા રાજર્ષિઓનો ધર્મ, અને કષ્ટમાં રહેનાર માટેનો ધર્મ પણ કહો।

Verse 19

तत्त्वानां परिसंख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् । पुरुषाराधनविधिर्योगस्याध्यात्मिकस्य च ॥ १९ ॥

સૃષ્ટિના તત્ત્વોની સંખ્યા, તેમના લક્ષણો, કારણ-લક્ષણો અને વિકાસક્રમ; તેમજ પુરુષ (ભગવાન)ની આરાધના-વિધિ અને આધ્યાત્મિક યોગની પદ્ધતિ કૃપા કરીને સમજાવો।

Verse 20

योगेश्वरैश्वर्यगतिर्लिङ्गभङ्गस्तु योगिनाम् । वेदोपवेदधर्माणामितिहासपुराणयो: ॥ २० ॥

યોગેશ્વરોની ઐશ્વર્યસંપદા અને તેમની પરમ ગતિ શું છે; યોગીઓનું લિંગ (સૂક્ષ્મ દેહ) ભંગ કેવી રીતે થાય છે; તેમજ વેદ-ઉપવેદના ધર્મો અને ઇતિહાસ-પુરાણોનું મૂળ જ્ઞાન શું છે—તે કહો।

Verse 21

सम्प्लव: सर्वभूतानां विक्रम: प्रतिसंक्रम: । इष्टापूर्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधि: ॥ २१ ॥

હે ભગવન્, સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થાય છે, તેમનું પાલન કેવી રીતે થાય છે અને તેમનો પ્રલય કેવી રીતે થાય છે તે કૃપા કરીને કહો. તેમજ પ્રભુની ભક્તિસેવામાં લાભ-હાનિ, ઇષ્ટ-પૂર્ત તથા કામ્ય કર્મોના વૈદિક વિધિ-નિષેધ અને ધર્મ-અર્થ-કામની પ્રક્રિયા પણ સમજાવો.

Verse 22

यो वानुशायिनां सर्ग: पाषण्डस्य च सम्भव: । आत्मनो बन्धमोक्षौ च व्यवस्थानं स्वरूपत: ॥ २२ ॥

હે ભગવન્, પ્રભુના દેહમાં લીન રહેલા જીવોની સૃષ્ટિ કેવી રીતે થાય છે તે પણ કહો. જગતમાં પાષંડી (નાસ્તિક) કેવી રીતે પ્રગટ થાય છે? તેમજ જીવના બંધન અને મોક્ષનું તત્ત્વ, અને અબદ્ધ જીવોની સ્વરૂપસ્થિતિ પણ સમજાવો.

Verse 23

यथात्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया । विसृज्य वा यथा मायामुदास्ते साक्षिवद् विभु: ॥ २३ ॥

સ્વતંત્ર ભગવાન પોતાની અંતરંગ શક્તિ (આત્મમાયા) દ્વારા લીલાઓ કરે છે; અને પ્રલય સમયે તે માયાને બાહ્ય માયાને સોંપી દે છે, તથા સર્વવિભુ પ્રભુ સాక్షીભાવથી નિર્લિપ્ત રહે છે.

Verse 24

सर्वमेतच्च भगवन् पृच्छतो मेऽनुपूर्वश: । तत्त्वतोऽर्हस्युदाहर्तुं प्रपन्नाय महामुने ॥ २४ ॥

હે મહામુને, હું ક્રમશઃ જે પૂછું છું—અને જે પૂછાઈ ન શક્યું—તે બધું તત્ત્વથી કહી મારી જિજ્ઞાસા સંતોષો. હું આપની શરણમાં આવ્યો છું; તેથી આ વિષયમાં મને પૂર્ણ જ્ઞાન આપો.

Verse 25

अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथात्मभू: । अपरे चानुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजै: कृतम् ॥ २५ ॥

હે મહામુને, આ વિષયમાં આપ જ પ્રમાણ છો—જેમ સ્વયંભૂ બ્રહ્મા (પરમેષ્ઠી) પ્રમાણ છે. અન્ય લોકો તો માત્ર પરંપરાથી, પૂર્વજોએ જે કર્યું તે જ અનુસરે છે.

Verse 26

न मेऽसव: परायन्ति ब्रह्मन्ननशनादमी । पिबतोऽच्युतपीयूषम् तद्वाक्याब्धिविनि:सृतम् ॥ २६ ॥

હે બ્રાહ્મણ! તમારા વચનોના સમુદ્રમાંથી વહેતા અચ્યુત ભગવાનના સંદેશ-અમૃતને પીતા પીતા ઉપવાસથી મને કશી થાકावट થતી નથી।

Verse 27

सूत उवाच स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पते: । ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि ॥ २७ ॥

સૂતજી બોલ્યા—વિષ્ણુરાત રાજાએ સભામાં સત્પતિ શ્રીકૃષ્ણની કથાઓ કહેવા આમંત્રિત કરતાં બ્રહ્મરાત (શુકદેવ) અત્યંત પ્રસન્ન થયા।

Verse 28

प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते ॥ २८ ॥

તેમણે કહ્યું—‘ભાગવત’ નામનું આ પુરાણ બ્રહ્મસંમિત છે; બ્રહ્મકલ્પના આરંભે સ્વયં ભગવાને તેને બ્રહ્માને ઉપદેશ્યું હતું।

Verse 29

यद् यत् परीक्षिद‍ृषभ: पाण्डूनामनुपृच्छति । आनुपूर्व्येण तत्सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ २९ ॥

પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ પરીક્ષિત જે જે પૂછતા હતા, તે બધું તેમણે ક્રમશઃ વર્ણવવાનું શરૂ કર્યું।